көймөҥнөө диэнтэн холб. туһ. Үүтээммит иһигэр «Бөтөҥкөс-бөтөҥкөс!» Уу кыыһа кыймаҥнас, Күлгэри көймөҥнөс. М. Ефимов
Мотуор ньиргиэрин, сэнэрээт, миинэ дэлбэритэ тэбэрин будулҕаныгар фашистар кыайардар ый-хай бөҕө буолан, көймөҥнөһөн киирэн бардылар. Н. Кондаков

оҥоойу диэн курдук
Үөн-көйүүр Үллэҥнэс буолла …… Кыымаайы-бырдах Кыймаҥнас буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бүгүн киэһэнэн кыымаайы аймах олус хойунна. И. Сосин
ср. казах. диал. кумыта, кумыты ‘мошки’, казах. кум ‘нечто мелкое, копошащееся, кишащее’

оҥоҥноо диэнтэн холб. туһ. Даҕанча бары өттүттэн хаан тахсарын күүтэн илбиһирбит сирэйдэри-харахтары, тугу эрэ хаһыытаан оҥоҥноһор эрэ айахтары көрөр. Далан
Чыычаахтар сымыыттарын тэспиттэр, сыгынньах оҕолоро өрө кыймаҥнаһа, айахтара оҥоҥноһо сыталлар. И. Федосеев

аат.
1. Өрүс мундута. ☉ Речной гольян
Саха сирин ууларыгар мунду түөрт көрүҥэ баара биллэр. Итилэртэн оруука, күөнэх уонна ордук чекановскай мундута ситэ-хото үөрэтиллэ иликтэр. «Кыым»
2. түөлбэ. Балык оҕото. ☉ Малёк. Бу манан күн киириитэ оруука кыймаҥнас буолааччы
3. түөлбэ. Алыһар. ☉ Окунь. УусАлдан сорох түөлбэлэригэр алыһары оруука диэн ааттыыллар

аат.
1. Сииктээх сиргэ эбэтэр ардах иннинэ үөрүнэн биир сиргэ эйэҥэлии көтө сылдьааччы, киһини-сүөһүнү сиэбэт бырдах бииһэ. ☉ Комары-дергуны, не кусающиеся, летающие столбом (обычно в сырых, влажных местах или перед дождем)
Ол Дьобуруопа хотуҥҥа дьон Үөн курдук үксээн, Көйүк курдук көөнньөн, Туман курдук тунуйан хаалтар. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. Кып-кыра, элбэх, кыймаҥнас чиэрбэ бииһэ. ☉ Множество мелких кишащих червячков
[Эмэгэтим] Көйүктээх күлгүттэн Көбүччү баһаҥҥын, Күлүктээҕи көрдөххүнэ, Күдээриччи ыһаҥҥын, Дьалбыйаахтаан киирэҥҥин Дьарылҕаммын намтатаахтаа. П. Ойуунускай

I
эймэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Уулуссаны икки өттүнэн арааһынай тутуурдаах дьон-оҕо да, улахан да — тиэтэйэ-саарайа хаамансиимэн эймэҥнэһэллэр. П. Аввакумов
Араас сирэйдээх-харахтаах итирик-кутурук дьон тууга киирбит балыктыы эймэҥнэһэллэр. В. Тарабукин
Сотору онно-манна маҥан, кыһыл ырбаахылаахтар көҕөрөн көстөр оҕуруот устун эймэҥнэстилэр. А. Фёдоров
II
даҕ. Олус элбэх, кыймаҥнас (хол., дьон ханна эмэ тоҕуоруһуута). ☉ Кишащий (напр., о толпе людей)
Сотору арҕаа баска олорор түөрт ыал олбуорун иһэ эймэҥнэс оҕодьахтар буола түстэ. Болот Боотур
Бүгүн хара сарсыардаттан куорат иһэ дьонунан эймэҥнэс үлүгэр. П. Филиппов
Котлован иһэ эргиччи эймэҥнэс киһи, массыына, араас тиэхиньикэ буолара. В. Яковлев

1. көбүөхтээ диэнтэн холб. туһ. [Баайдар] аны «Саҥа олох, көҥүл олох!» — дэһэ-дэһэ көбүөхтэспиттэрэ. А. Бэрияк
   Оттон баайдар быдьар тылларынан үөхсэн көбүөхтэстилэр, кыыһыран үллэҥнэстилэр. М. Доҕордуурап
   Саҥа бэлиитикэ: «Кытаат, эргин!» — диир үһү дэһэ-дэһэ, атыыһыттар көбүөхтэспиттэрэ. «ХС»
2. даҕ. суолт.
3. Олус элбэх, толору буолан мунньустубут, кыймаҥнас, эймэҥнэс. ☉ Кишмя кишащий, копошащийся, мечущийся из стороны в сторону
   Дьиэ иһэ көбүөхтэс киһи. Болот Боотур
   Сибилигин аҕай көбүөхтэс, күүгүнэс дьиэ иһэ эмискэ лүҥкүрэ иһийдэ. Болот Боотур
   Ити күөл илин баһа кэнники сылларга көбүөхтэс кус буоларын олохтоохтор муодаргыы көрбөттөр. С. Федотов
4. Улаханнык өрүтэ үллэҥниир (долгун туһунан). ☉ Сильно волнующийся, вздымающийся (о поверхности воды, волне)
   [Борокуот] тыҥырах көлүөһэлэринэн улуу өрүс көбүөхтэс долгунун быһыта сынньан, кытылтан тэйдэр-тэйэн барбыта. Л. Попов
   Сырдарья модун сүүрүгэ көбүөхтэс долгуннааҕа. «ХС»
5. Күүскэ хамсанан, быста сылайан аҕылаан көппөҥнөс буолбут. ☉ Запыхавшийся, задыхающийся
   [Тайах] көхсө көбүөхтэс, таныыта сыыгынас. С. Федотов

туохт.
1. Ким-туох эмэ кириттэн-хаҕыттан, сидьиҥиттэн, быртаҕыттан олус дьулай, абааһы көр. ☉ Испытывать отвращение к чему-л., брезговать чем-л.
Дьиҥинэн, оччоҕо киһи сиргэниэх быдьар олоҕо, кир-хах бөҕө этэ ээ, ааста эрэ диэн! Н. Лугинов
Сорохтор сүөһү үлэтиттэн толлоллор, хотонтон сиргэнэллэр. М. Доҕордуурап
Оччоҕо аатырар Темза өрүс кирдээҕиттэн, кылы кырбаабыт курдук кыймаҥнас үөннээҕиттэн сиргэнэн турабын. П. Филиппов
2. Тугу эмэ абааһы көрөн, туохтан эмэ куттанан, үргэн өрө мөхсө түс, туора ой (сылгы, сүөһү туһунан). ☉ Пугаться, кидаться в сторону (о лошади, крупном рогатом скоте)
Ата олбуор иһигэр туох эрэ сүөдэйэн турарыттан сиргэнэн, туора-маары садьыалаамахтаан ылла. Н. Заболоцкай
Сиргэммит ынах муннун тыаһата-тыаһата, быатын быһаары тилирчэхтээтэ. В. Яковлев
Атыыр оҕус сиргэнэн, муостаны үлтү лүһүгүрэтэн эркиҥҥэ өттүгүнэн сигэнэ туора туран кэбистэ. Эрилик Эристиин
ср. тат. чиркану ‘брезговать; испытывать неприятные ощущения’

1. даҕ.
2. Үөн буолбут, үөн ыспыт. ☉ Червивый. Үөннээх тэллэй элбээбит
   □ Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев
   Оччоҕо аатырар Темза өрүс кирдээҕиттэн, кылы кырбаабыт курдук кыймаҥнас үөннээҕиттэн сиргэнэн турабын. П. Филиппов
3. көсп. Хаадьыланарын сөбүлүүр, дьээбэлээх-хооболоох. ☉ Насмешливый, хитрый, ехидный
   Тылыгар киллэрэн эрэриттэн үөрэн тойоно үөннээх баҕайытык мичээрдии-мичээрдии, эмиэ саҥаран сыыбырҕатар. Н. Якутскай
   Кыл Сэлээппэ [киһи] харахтарыгар үөннээх кыымнар көстүтэлээбиттэрэ. Л. Попов
   Диэличчи көрбүт саһархайдыҥы киэҥ харахтара туох эрэ элэктиир үөннээх кыымнарынан килбэчиһэллэрэ. «Чолбон»
4. аат суолт.
5. Элэк-хаадьы оҥосторун сөбүлүүр, дьээбэ-хообо киһи. ☉ Человек, любящий язвить, насмехаться, насмешник
   Эрэйдээҕим сонун сыыһын хайа үөннээх муокастаабыта дуу, туһалаабыттарын дьүһүнэ эбитэ дуу, ыйаабыт сириттэн киллэрэн оһох кэннигэр бырахпыттар. Амма Аччыгыйа
   [Кэтириинэ:] Тугу-тугу кыҥынайаҕын уоһуҥ иһигэр, үөннээх? Н. Түгүнүүрэп
   «Оо, үөннээх!» — эдьиийим мүчүйдэ. «ХС»
6. Дьээбэ-хообо, элэк-хаадьы. ☉ Насмешка, колкость, ирония
   Дима хайа да бэйэлээх киһи тугу эмэ ыйыттаҕына, туох эмэ дьээбэлээҕи, үөннээҕи булан эппиэттиир бэйэтэ, бу сырыыга тугу да тобула охсубатаҕа. С. Федотов
   Үөннээҕи саҥараары гыннаҕына хараҕын араастаан көрөн турулуҥнатааччы. В. Протодьяконов
   Кини дьону күллэрэрин, тугу эмэ үөннээҕи, тарбааһыннааҕы этэрин таптыыра. «ХС»
   ◊ Үөннээх сөтөл — сэллик аһаҕас, олус сыстыганнаах формата. ☉ Открытая форма туберкулеза
   Үөмэн-үөмэн Үөннээх сөтөлгө дьүөрэлэһэбин. Эриэккэс бэтиэхэ, Дьикти кубулҕат Хатан дьаарай табаах диэн Мин аххан буолабын. С. Зверев
   Кини сүүрбэ түөрт саастааҕар үөннээх сөтөл буолан, Баайаҕаттан Уолбаҕа сыарҕалаах атынан тиэллэн кэлбитэ. АЕД КЧ

даҕ.
1. Төһө эрэ бириэмэни ылар, төһө эрэ кэм устата буолар. ☉ Занимающий определенное время, длящийся какое-л. время
Буурҕа барыта биир кэмнээх буолбат. Н. Якутскай
Ыараханнык эмсэҕэлээбиттэри ыраах тыылга уһун кэмнээх эмкэ ыыталлар. А. Бэрияк
Киһи психологическай олоҕун хамсааһыныгар тастыҥ усулуобуйалар быстах кэмнээх уларыйыыны үөскэтэллэр. ОАП ОТХ
2. Төһө эрэ кээмэйдээх, кэриҥнээх. ☉ Имеющий определенную меру, предел
Туох барыта кэмнээх.  Үгүс буолан тыаны, сири солоотоххо, төһө кэмнээх, төһө киэҥ килэмэн солооһуннар тахсыа этилэр? Күндэ
Солуурунан кэмнээх Суораты таспыттар. П. Тобуруокап
«Алтан туура» хотуура Айаннаатар эрэ дуо, — Дэмэ-хомо суох кэмнээх Дэһээтинэ диэн кэбис. С. Данилов
♦ Кэмнээх буолуо дуо — 1) ама дуо, оннук бөҕө буоллаҕа диэн суолталаах улгумнук сөбүлэниини көрдөрөр этии. ☉ Выражает само собой разумеющийся утвердительный ответ: как же, ну конечно
Эн кырдьык этэр буоллаххына мин барсарым кэмнээх буолуо дуо. Н. Неустроев
Хотор даҕаны, хотторор даҕаны кэмнээх буолуо дуо? И. Федосеев
Бачча улахан кэлэктиипкэ …… биирдиилээн түктэри быһыылар тахсыталыыллара кэмнээх буолуо дуо? В. Яковлев; 2) элбэх, киһи ааҕан сиппэт. ☉ Очень много, безмерно, безгранично
Сиирим кэмнээх буолуо дуо? Дьэ эрэ, хата, үчүгэй аҕайдык бөдөҥ собоҕуттан буһаран көр. Н. Неустроев
Эһэ туһунан суруллубута, кырдьык да, кэмнээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Кэмнээх буолуо дуо, сэгээр, Кэрэни кэрэхсээһин! Баал Хабырыыс. Кэмэ суох (биллибэт) — 1) олус элбэх, аата-ахсаана суох. ☉ Очень много, бесчисленное множество
Кэмэ суох Кинигэни ааҕан Аччыгый үөрэҕин сайыннарда, Соҕурууҥҥу — хотугу солуну сураста. А. Софронов
Халлаан кэмэ суох сулустарынан чуоҕурданан көстөр. Эрилик Эристиин
Ыам бырдаҕын курдук кэмэ суох кымырдаҕастар кыймаҥнаһа түспүттэрэ. И. Федосеев; 2) олус, наһаа, муҥура суох. ☉ Очень, безмерно, беспредельно, безгранично
Түбүк-табык Түбүлүү түстэ, Кэлии-барыы Кэмэ суох элбээтэ. П. Ойуунускай
[Борохуот аал] Киэбэ биллибэт киэҥ Киэлитин иһигэр Кэмэ суох элбэх Киһини киллэриннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үчүгэй хоһоонтон кэмэ суох өрүкүйэн үөрэбин. «ХС»