ириэр диэнтэн холб. туһ. Мин кэлбитим: Сир шарын уу дьулайыгар
Бэл, Күөхтээх сайыҥҥа чэҥинэн кыйыдыйар Уораҕайын Үлэм суоһунан ириэрсээрибин. Саһарҕа

кыйыдый 2 диэнтэн холб. туһ. Хайдаҕын да иһин Хааннаах оҕунан Хардарсар кыахпыт суох, Кыргыс сэриитинэн Кыйыдыһарбыт биллибэт. И. Алексеев

сыһ. Кырыктаахтык, киһи этин сааһа аһылларын курдук (көр, саҥар). ☉ Пронизывающим холодом взглядом (смотреть), злобно (говорить)
Боруогу атыллаат, [Мила] ааныттан Дьыбардаахтык тыынан, эригэр Кыйыдыйа сыһыаннаспыт, Кыыдааннаахтык тылласпыт. Р. Баҕатаайыскай. [Моҕой кыыл] хара дириҥ, чыпчылыйбат харахтарынан Куралай Кустук түөһүн тылын дьыбардаахтык, өһүөннээхтик тобулу көрөн, …… уһуктаах кутуругун куймаҥнатан ылла. Д. Апросимов
Дьылҕалаах андаҕар ылынаммын Дьыбардаахтык эттим-тыынным. С. Васильев

кыйыдый 1 диэн курдук
Бу сарсыарда тус хотуттан таҥас бүтэй киһи этин сааһын сайа охсон киирэр сытыы тыал түһэн кыйыдытта. «ХС»
Чаас аҥаарынан хотуттан тыал үрэн кыйыдытыа да, Хотугу муустаах акыйаан тымныы тыына үргүйүө турдаҕа, оччоҕо муннун уута сүүрдэҕэ ол. М. Прилежаева (тылб.)

1. аат. Тымныы күүстээх тыал. ☉ Холодный сильный ветер
   Чысхаан, кыскыраҥ бөҕө түһэн турар. У. Нуолур
2. даҕ. суолт. Тымныы, күүстээх (тыал туһунан). ☉ Холодный, сильный (о ветре)
   Чүөмпэ уутун кыскыраҥ тыал төһө да кыйыдыйбытын иһин, биир да сиринэн мыччырытта соруммат этэ. Күндэ

туохт.
1.
часкый диэн курдук. Сибиинньэм оҕото бокуойа суох чыскый да чыскый буолла. И. Сосин
Чиэнэ, ыарыытыттан чыскыйа түһээт, тойон илиитин төлө садьыйда. И. Данилов
Эһэтин оҕото чыскыйара тохтуох курдук буоллаҕына, илгиэлээн ытатан биэрэр. М. Чооруоһап
2. Уордаахтык, сытыытык иһиир, тымныынан сабыта биэр (күүстээх тыалы, чысхааны этэргэ). ☉ Свистеть, лютовать (о вьюге)
Ахсынньы аам-даам тымныыта, Аргыйан-чыскыйан түһэҥҥин Аата, тоҕо сүрдээххиний? С. Васильев
Киэҥ Лена чыскыйар чысхаана Түөстэргэр төлөнү түһээртэ, Хотугу дойдубут кыс хаара Сүрэххэр сырдыгы киллээртэ. Л. Попов
Адаардаах хадаардар арҕастарынан тыал кыйыдыйан, чыскыйан ааһара. Н. Абыйчанин. Тэҥн. часкый

I
аат. Адаархай бөдөҥ таастардаах туруору таас хайа. ☉ Каменистое, выдающееся вершиною возвышение, скала, утёс
Биир логлоруттубут сымара таастардаах хадаары туораан истэҕинэ, чугаһынан атыыр бүүчээн иннин быһа сүүрэн нөҥүө очуостарга таҕыста. Болот Боотур
Мин Иргичээн хадаардарыгар сылдьарбын бэрт өрдөөҕүттэн тохтоппутум. Н. Абыйчанин
Арай адаардаах хадаардар арҕастарынан тыал кыйыдыйан, чыскыйан ааһара. «ХС»
◊ Хадаар сир — аҥхайдардаах, хайыттаҕастардаах, мөлтөх үктэллээх сир. ☉ Неровная поверхность с расщелинами, впадинами. Табалар хадаар сири туораатылар
ср. тув. кадыр ‘крутой, отвесный, обрывистый’, эвенк. кадар ‘скала’
II
даҕ. Киһи тылын сүгүн истибэт, төттөрүтүн була, оҥоро сатыыр өһөс, дьону кытта кыраҕа да иирсэр идэлээх. ☉ Несговорчивый, ершистый, упрямый, непослушный
«Хадаар эрэйдээх эбит», — дии санаата Николай. А. Сыромятникова
Галя өһүргэс, хадаар да буоллар, эрэллээх киһи буолаахтаатаҕа. У. Ойуур
Тыаһытап көнө тылы ылыммат хадаар киһи буолан биэрдэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. хадыр ‘свирепый, суровый, жестокий’

I
аат. 1 м кэриҥэ үрдүктээх көҥдөй чуурка курдук саха музыкальнай инструмена. Түөрт-биэс сиринэн эргиччи мас илбиргэстэрдээх-салбырҕастардаах, олору эҥин араастык сахсаҥнатан тардырҕас муусука дорҕоонун таһаарыллар. ☉ Якутский национальный музыкальный инструмент: на полый деревянный цилиндр длиной около 1 м в 4-5 рядов привешиваются, как серьги, деревянные пластинки, которые, ударяясь о стенку цилиндра, издают дребезжащий музыкальный звук
[Өлүөнэ өрүс] Эн быыппастаат өрө түллэр Баалгар кыаһаан кыйыдыйар, Иирэр дьаҕа ньириһийэр, Табык тыаһа иһиллэр. П. Тобуруокап
Биир ансаамбыл комплегар биэс кырыымпа, сэттэ таҥсыр, сэттэ кылыһах, биир күпсүүр, биир дьаҕа, биир дүҥүр киирэллэр. «Кыым»
Бу сыахха билигин ансаамбылга аналлаах саха кырыымпалара, таҥсыырдара, дьаҕалара, күпсүүрдэрэ оҥоһуллаллар. «Кыым»
II
аат., эргэр. Туох эмэ саҕата, кытыыта. ☉ Край, окраина чего-л.
Халлаан бэтэрээ дьаҕатыгар. ПЭК СЯЯ
♦ Дьаҕа баһа - уһук түҥкэтэх сир, үрэх баһа. ☉ Далекая от центра местность, глубинка
Улахан Сэргэйдээх нэһилиэктэрэ, ааттыын Кытыы нэһилиэк, кырдьык, оройуон нэһилиэктэриттэн барыларыттан түгэххэ, дьаҕа баһыгар, үс үрэх төбөтүгэр олороро. Далан
Мин оройуон кииниттэн ыраах олоробун. Ол эрээри былыргы курдук түҥкэтэх дьаҕа баһа буолбатах. КЕГ ДьСТ
п.-монг. йаха

туохт.
1. Саталан, сата түспүтүн курдук улаханнык тыалыр. ☉ Свирепствовать, бушевать (о непогоде)
Дьыбарсыйан сарсыарда Кыйыдыйан сатарда, — Силлиэрбэхтээн иһиирдэ, Сэбирдэҕи сиксийдэ. А. Абаҕыыныскай
2. Улахан тыас, саҥа охсуллуутуттан дуорааннан, тыас, саҥа дуорааннан (хол., тыаны, салгыны этэргэ). ☉ Наполняться громким шумом, сотрясаться от громового звука (напр., о лесе, воздухе). Тыа баһа сатарар хаһыыта иһилиннэ
□ [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бүлүмүөт тыаһынан сатара Хараҥа түүн кэтит ытыһын Хабырҕаччы таһынара. С. Тимофеев
3. Күүскэ сатараа, сатараан иһилин (хол., саа тыаһа). ☉ Раздаваться, прокатываться, разноситься (напр., о выстреле, голосе, песне)
Тыа иһэ уотунан оргуйар, Саа тыаһа сатарар. А. Абаҕыыныскай
Ырыабыт чугдаардын, Саҥабыт сатардын, Дорообо, Саҥа дьыл. И. Артамонов
Хамандыыр илиитин өрө уунан: «Батарея, огонь!» — диэн хатан, чуор куолаһа сатарбыта. А. Бродников
4. көсп., поэт. Эбии күүрээннэнэн таҕыс, күүһүрэн кэл (абарыы-сатарыы эбэтэр үөрүү-көтүү туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, разгораться (напр., о каком-л. чувстве)
Абарбыт, сатарбыт санааны бурайа Дьаадара халлааҥҥа кыырайар. Эллэй
Хатаҥат тыала түһэр, Өһүөн ардах өрөөн барар Хара дьай күүһүн эһэр Өрөгөйдөөх өргөс, сатар! А. Абаҕыыныскай
Күн көрөн халлаан дьайҕарда, Көр-нар, үҥкүү сатарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Улаат, эбии уоҕур (хол., тымныы күүһүн этэргэ). ☉ Набирать силу, крепчать (напр., о морозе)
Кыһыҥҥы тымныы сатарбыт, Кыйыһыйбыт муус толоон. И. Чаҕылҕан