м. кылааттаах, харчы уурааччы.

м., скирда ж. кылааттаах бурдук, кэбиһиилээх от; скирд сена кэбиһиилээх от; рожь в скирдах кылааттаах оруос.

даҕ., кэпс. Иҥнэри, иҥнэри түспүт. ☉ Наклонный, наклонившийся набок
Маҥан былааттаах дьахтар Сотору-сотору өндөҥнүүр, Кыҥыһах маһы аннынан тахсан Кылааттаах бурдукка үөмэҥниир. С. Васильев
Кырааска кырыстаах кыҥыһах кырдалга Кытаара кыбыммыт Кыыча кыыс кылтайда. Дьуон Дьаҥылы

туохт. Үөмэр курдук бытааннык, сэрэхтээхтик хаамп. ☉ Идти медленно, осторожно, словно крадучись
Үөмэҥнээн бытааннык иһэн, Өйдүөхпэр түргэн да этэ: Тамайар табакам Такыма кылбаҥныыра, Аллаах кунан оҕуһум Атаҕа дьоруолуура. «ХС»
Маҥан былааттаах дьахтар Сотору-сотору өндөҥнүүр, Кыҥыһах маһы аннынан тахсан Кылааттаах бурдукка үөмэҥниир. С. Васильев

I
аат.
1. Сиргэ көмүллүбүт эбэтэр атыннык кистэниллибит харчы биитэр сыаналаах күндү мал. ☉ Клад
Оҕолоор, арай манна кылаат сытар буоллун. Оччоҕо хайдах гыныа этибитий? Н. Якутскай
Күөрэгэй соһуйан талбааран хаалла: кылаат! Көмүллүбүт кылаат! Т. Сметанин
Ордук баай, кэрэхсэбиллээх кылаат 1985 сыл Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар Павловскайга көстүбүтэ. ФЕВ КК
2. Сиртэн хостонор баай. ☉ Полезные ископаемые
[Ыраахтааҕы саҕана саха норуота] сирин анныгар аан дойдуга суох үгүс, дэлэгэй үрүҥ, хара, кыһыл көмүс кылааттаах этэ. Суорун Омоллоон
Таһаҕастаах массыына, таба Тайҕам устун сырыста, Сир кылаатын аһааччыларбар Аһы, таҥаһы таста. Эллэй
Барабыт Өлүөнэ өрүс Биэрэктэрин кэрийэ, Кистэнэн сыппыт үгүс Кылааттарын чинчийэ. В. Алданскай
3. көсп., үрд. Уопсастыба, норуот бүттүүнэ туттар баайа-дуола (хол., өйгөсанааҕа, билиигэ-көрүүгэ, култуураҕа о. д. а.). ☉ Сокровищница всего общества, народа (совокупность духовных и культурных ценностей)
Онтон үтүө аат — үйэлэр да тухары өлбөт-сүппэт күндү кылаат. Суорун Омоллоон
Саха тылын үөрэтиигэ уһулуччулаах кылаатынан Э.К. Пекарскай «Тылдьыта» буолар. СЛСПҮО
Тыл — сир курдук бары норуокка үллэһиллибэт уопсай кылаат буолар. СОТТЛ
4
кылаас IV диэн курдук. «Оттон кылааппытыгар үс сүүс түүтэхтээхпит дии, үһүөйэх киһиэхэ тиийээ ини», — диэтэ Ыстапаанньыйа. Күндэ
Саламаат бурдуга гынаары оҕонньор кылаатыттан уон түүтэҕи сүгэн аҕаалтын куоластаан, хатаран, кэлиилээн, көтүтэн бэлэмнээбитэ. Болот Боотур
II
аат. Уопсай дьыала иһин бэйэ үлэтинэн туһалааҕы оҥоруу, киллэрии. ☉ Вклад (в какое-л. общественно значимое дело, в науку, искусства)
Саха сирин учуонайдара фундаментальнай уонна прикладной чинчийиилэрэ сэбиэскэй уонна аан дойдутааҕы наука сайдыытыгар кылааты киллэрэллэр. «ХС»
Киһи барыта ханна да үлэлээбитин иһин бэйэтин тус кылаатын киллэриэхтээх. ПА
[Хампаһыытар] ол үлэлэрэ саха профессиональнай муусуката сайдыытыгар боччумнаах кылааты киллэрэллэр. «Кыым»

I
дьөһ. (туохт. уонна таһ. түһүгү кытта тут-лар)
1. Бииргэлэһии сыһыанын бэлиэтээн, хайааһыны бииргэ оҥорсор эбэтэр хайааһыҥҥа кытыарыллар кими, тугу эмэ бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает отношение совместности, указывая на предмет или лицо, участвующие в действии совместно с кем-л. или сопровождающие когочто-л. (с)
Хардаҕас саҕа бэйэм Ханна да кистэннэрбин, Хара буорум үрдэ кырыстыйыа, Хайа эмэ оту-маһы кытта Хагдарыйбат күөххэ ханыылаһыам, Сирдойду симэнэр-киэркэйэр кэмигэр Сэргэх сэбирдэх буолан тэлибириэм. С. Зверев
Сарай аттыгар Турахины кытта сомуон тойотторо олорон хааллылар. Эрилик Эристиин
[Маайыс:] Бэйэм үөлээннээхтэрбин кытта үлэлиэм, көрүлүөм уонна көрөөр, күһүн хайдах уойан, тупсан тиийэр эбиппин. С. Ефремов
2. Хардарыта оҥоһуллар хайааһыҥҥа кыттыһар кими-тугу эмэ бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета или лица, участвующих во взаимном, обоюдном действии (с)
Тимир тааһы кытта харсыбыта. Алтан көмүһү кытта көрсүбүтэ. С. Зверев
Кини ийэбин кытта кэпсэппэт, миигин эрэ кытта кэпсэтэр. И. Гоголев
Эн көмөлөһөөччүҥ Терентьев бу дьону кытта, саатар, төлөпүөнүнэн сибээстэһэр дуо? П. Егоров
△ Быһаарар суолта дэгэттэнэр. ☉ Может указывать на определительные отношения
Онон сибээс этэрээтэ алдьаммыт лииньийэ абырахтаан, атын куораттары кытта сибээс оҥороллор, Ташкентан эмчиттэр ыҥырыллаллар. Эрилик Эристиин
Мантан …… Новосибирскайы кытта быһа сибээс олохтоммут. И. Данилов
△ Хайааһын туһуламмыт предметин бэлиэтиир дэгэттэнэр. ☉ Может указывать на предмет, на который направлено действие
Төгүрүйэн турар тыабын кытта, Төрөөбүт айылҕабын кытта Күн тура-тура көрсүһэр курдук, Илэ-бодо кэпсэтэр кэриэтэ Эттиин-хаанныын силбэһэн сылдьар этим. С. Зверев
Орто оскуоланы бүтэрдэрбин, дьэ, кырыыстаах математиканы кытта бырастыылаһаахтыам этэ. Софр. Данилов
Көтөрдөр барахсаттар төрөөбүт кыраайдарын кытта бырастыылаһан айманаллар. Н. Якутскай
3. Хайааһыны арыаллыыр атын хайааһыны, туругу бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, состояния, сопровождающих другое действие (с)
[Марфа Николаевна:] Чэ, сарсын биһиэхэ көрсүөхпүт. Бакаа, баһыыбаны кытта быраһаай. С. Ефремов. Миичэ Горохов үөрүүнү кытта саа үрдүгэр түсүһэр. И. Бочкарев
4. Хайааһын кимниин, туохтуун эмэ сэргэстэһэ, ыксалаһа оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении смежности, близости места действия или места нахождения предмета с кем-чем-л. (с)
Тыа саҕатыгар, бурдук сирин ортотугар кэбиһиилээх от, ону кытта кэккэ кылааттаах бурдук. Амма Аччыгыйа
Дьокуускай төһө да тымныы аатырдар быдан соҕуруу сыттаҕа дии, оттон хоту өттө буоллаҕына, — Илиҥҥи Сибиир муустаах муората, тымныы кырдьаҕас сирдээҕи уоруга илэ бэйэтинэн эмиэ бу кыраайы кытта ыкса ыаллаһа, баара эрэ биэс уон көстөөх сиргэ сытар. С. Курилов (тылб.)
△ Быһаарар суолта дэгэттэнэр. ☉ Обозначает определительные отношения. Кытайы кытта кыраныысса
5. Хайааһын тугу эмэ кытары тэҥҥэ, биир бириэмэҕэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении события, явления, одновременно с которыми совершается другое действие (с)
Үлэни үмүрүтэн муҥхаҕа, булка Кыһыны кытта тэҥҥэ туруохпут. С. Данилов
Бурхалей бу тылын кытта үөрүүлээх көрсүһүү кэпсэтиитэ бүттэ. Эрилик Эристиин
Сарсыарда күнү кытта тураллар, киэһэ хойут бүтэллэр. И. Данилов
6. Хайааһын туһуламмыт предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, на который направлено действие (с)
Хойуу сиэллээх дулҕалары, Сөкүнү кытта турууласта. Р. Баҕатаайыскай
Унаар лаабыс үрдүгэр Уорҕата эрэ нэһиилэ көстөр, Онно барабаан иннигэр Түүтэҕи кытта мөхсөр. С. Васильев
[Петя:] Иван Иванович, мин кыра да буоллар, техниканы кытта билсэбин. С. Ефремов
7. Ким, туох эмэ атын предмеккэ туох сыһыаннааҕын бэлиэтииргэ туттуллар (сөп түбэһии, биир уопсай өрүттэнии, тэҥнэнии, о. д. а.). ☉ Употребляется при обозначении лица или предмета, к которым имеют какое-л. отношение другое лицо или предмет (согласованность, общность, сопоставление и т. п.; с)
Ол эрээри Михаил Николаевич этиитин кытта сөбүлэһиэххэ сөп. Н. Якутскай
Мин үчүгэйдик кэпсэтэр табаарыстары кытта сүрдээх эйэҕэс оҕонньорбун. С. Ефремов
Киһи туттар малын кытта үөрэнсэн, өйөнсөн хаалара манан буолбатах. Н. Заболоцкай
8. Хатыланар ааттары кытта ким, туох эмэ туохха эмэ кубулуйуутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В составе повторяющихся имен указывает на превращение одного предмета в другой (с)
Хаһан кинилэр улаатыахтарыгар диэри уон көс. Онуоха диэри миигинньик баҕас буору кытта буор да буолар инибин. Амма Аччыгыйа
Сири кытта сир буолан сиҥнибит өтөх сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Түү мээчиктии Төкүнүйэ оонньуохпун баҕардым, Салгыны кытта Салгын буолбуттуу сананным. П. Тобуруокап
9. Хайааһын тугу эмэ киллэрэн туран, ситэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на степень и предел включенности чего-л. в сферу действия (включая)
Марба эт сууламмыт отун кытта сиэх курдук аччыктаабыт эбит. Күндэ
Эрбантей эһэҕэ баттатан, Бурхалей хайаттан сууллан өлө сыспыттарын кытта кэпсээтилэр. Эрилик Эристиин. Дьиҥнээх доҕордоһуу диэн бэйэ-бэйэни эрэ ытыктааһынынан муҥурдаммакка, доҕор төрөөбүт омугун, кини тылын кытта хардарыта ытыктааһын эбээт! А. Федоров
10. Ситим тыл суолтатыгар туттуллан, бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ Употребляясь в качестве союза, присоединяет придаточное предложение времени к главному (как только)
Бу куруһуоктар тэриллэллэрин кытта, үлэ ыччат ортотугар күөстүү оргуйбута. В. Протодьяконов
Биэс биэрэстэни барарбын кытта, ойуурум, күүппүт курдук, бүттэ. Т. Сметанин
[Бэрэбиэсчит:] Дьэ, оҕонньоор, туоратааппын эрэ кытта, били баҕайылар тиийэн кэллилэр. С. Ефремов
ср. хак. хада ‘вместе, совместно’
II
эб. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление говорящим высказываемой мысли (и, тоже). Үгүс мөлүйүөн ахсааннаах Үлэһит дьон өйдөрүгэр — Үрдүк халлаан күөнүгэр Үөрэ туналыйа устар Үрүҥ күн кытта соҥуйан, Өлбөөдүйэ өспүтэ… Күннүк Уурастыырап
Ыас хара түүн, Ыйыстар хараҥа. Биир да сулус көстүбэт, Бэл, ый кытта күндээрбэт! П. Тобуруокап
Ананий хаартыскатын хаһыакка кытта таһаарбыттар. М. Доҕордуурап