көр кылабачыгас
Кылапачыгас хаар.  Били булчут саха Захаров, эһэни сүлэ-астыы туран, кылапачыгас хара тааһы өйдөөн көрбүт. «ХС»
Половцев бүлүмүөт чаастарын, арыылаах өрбөххө сууламмыт кылапачыгас түөрт диискэни ылла. М. Шолохов (тылб.)

хатыгыр курдук — хатырбыт курдук. ☉ Словно покрытый цыпками
Хара кылабачыгас түүлэрдээх хатыгыр курдук атахтаах, супту түспүт тумустаах, тэнтик-мунтук көппүт, тэлиэс-былаас дайбаабыт …… тураах көтөрүм тус илин диэкиттэн көтөн-мөҥөн кэллэ. Н. Павлов

туохт. Сарбынньах быһыылан, сарбынньахтыы арахсыталаа, сарадахтан. ☉ Разветвляться веером
Кылабачыгас буп-будьурхай баттах [кыыс баттаҕын] …… нарын утахтара араастаан сарбынньахтанан кэлэн, ол чөҥөрүспүт ойуулар [кыыс маҥан ырбаахытын ойууларын] аттыларыгар кэккэлэһэн, туох эрэ кэрэни, сонуну санаталлара. Н. Заболоцкай
Сааскы күн сардаҥата сарбынньахтана оонньоон, кыырай халлааны кыһайа тыкпыт. И. Данилов

аат. Үрүҥ сибэккилээх, хара хабаххай амтаннаах отоннордоох үөттүҥү үүнээйи. ☉ Черёмуха
Хата, харастаан сии барабыт дуо? Оҥкучах үрэххэ харас да харас, хап-хара буола буспут. В. Миронов
Харас сэбирдэҕэ хааҥҥа уонна ииккэ саахар ахсаанын күүскэ аҕыйатар. МАА ССКОЭҮү
Харас лабаатын ахсыттан тииҥ хараҕын курдук хара кылабачыгас отонноро чөмөх-чөмөх таҥнары намылыһан турбуттара. В. Санги (тылб.)

аат.
1. Мундуга майгынныыр кылабачыгас дьүһүннээх кыра өрүс балыга; сыа балык. ☉ Тугун, тугунок
Муҥха түгэҕэр ньоҕор бөҕө үрүҥ көмүс иэнинэн кылбачыйар. Н. Лугинов
Мин сөп буола-буола туубун кытыыга үҥкүрүтэн таһааран, үрүҥ көмүс хатырыктаах ньоҕордору, күстэхтэри, майаҕастары сүөкүүрүм. Н. Якутскай
[Муҥхаларын] маҥнайгы түһэриилэригэр солууру ортотунан кэриҥэ ньоҕору ыллылар, сонно тута сороҕун тууһаатылар. В. Протодьяконов
2. Күөл балыгын кырата. ☉ Мелкая озёрная рыбёшка. Кини күнү быһа муҥхаҕа сылдьан баран, дьиэтигэр кыра ньоҕор аҕалла
□ Эргэ тымтайга көп түгэҕинэн …… ньоҕор сүөкээтэ. А. Фёдоров

туохт.
1. Эмискэ-эмискэ, хос-хос тардыалаа (хол., муоһаны). ☉ Дернуть, резко потянуть за что-л., что-л. на себя (напр., вожжи)
Арамаан муоһатын күүскэ илгиэлээн баран, аты кымньыынан быһыта биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Егор Килович ыга кыыһырбыта тута биллэр. Били кылабачыгас кыһыл паапка «молнията» харбытын бокуойа суох илгиэлиир. Н. Лугинов
Төбөтүн быатын илгиэлии, атаҕынан тиҥилэхтии сатаабыта да, хата, табата хамсаан да көрбөтөҕө. И. Федосеев
2. Илиигинэн тугу эмэ тутан баран, төттөрү-таары дьигиҥнэтэн хамсат, күүскэ анньыалаа-тардыалаа. ☉ Сильно трясти, трепать что-л. Баттаҕыттан илгиэлээ
Оҕолор титириги илгиэлээн моҕотойу түһэрдилэр.  Микиитэ …… Байбалы уолугуттан туура харбаан ылла да илгиэлээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Сортуохабы, сукуна сонун уолугун бүүрэ харбаан ылан, илгиэлээтэ. А. Сыромятникова
3. Туллаҥнат, дьигиһит, илибирэт (тыал туһунан). ☉ Сотрясать, содрогать, заставлять дрожать (о ветре)
Таҕыстыбыт. Охтороору - силлиэ кууһан илгиэлээтэ. Иһиирбэхтиир, ыһар хаары, Киҥнээх, түргэн бэйэтэ. В. Хон
Эмиэ эн эйэҕэс күлүгүҥ Иннибэр көстө элэҥниир, Эмиэ хап-хара түннүгү Илбиһирэн тыал илгиэлиир. В. Потапова

аат.
1. Кими, тугу эмэ киэргэтэр, тупсарар оҥоһук, мал, симэх. ☉ Украшение, наряд, убранство
Таас киэргэл. Дьиэ киэргэлэ. — Быйыл харыйа оонньуура элбээбит. Ордук …… кылабачыгас киэргэллэр дэлэйбиттэр. Н. Лугинов
Кини кыһыл, үрүҥ көмүстэн кутан, уулларан араас киэргэллэри оҥороро. ИЕВ СУу
Убайым миэхэ остуол, ыскаап киэргэллэрин оҥорор этэ. ОАП ОДьТС
△ Туох эмэ (хол., олох, сирдойду, айылҕа о. д. а.) көрүҥүн, киэбин тупсарар ким, туох эмэ. ☉ Украшение, краса, гордость (жизни, природы и т. п.)
[Василий Петров:] Сир олоҕун киэргэлэ, аан дойду алгыһа дьахтар баар. П. Ойуунускай
Киһи диэн бу аан дойду киэргэлэ буолуох тустаах. Суорун Омоллоон
Саас буолан, от-мас көҕөрөн, ийэ сир кэрэ солко киэргэлин кэтэн …… турар кэмэ этэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Ким, туох эмэ киэн туттуута. ☉ Предмет гордости
Көмүлүөк оһох, дьиэ бастыҥ киэргэлэ мин буолабын ээ диэбиттии …… нэлэйэн турар. Р. Кулаковскай
Таас дьиэлээх аҕыс кылаастаах оскуола — сырдык бөһүөлэк киэргэлэ. Н. Габышев
[Киирик:] Эн биһикки Тамарабыт, оҕобут бүтүн нэһилиэк, холкуос киэргэлэ буолар. С. Ефремов

аат.
1. Кумааҕыны угарга, дьыаланы уган, тиһэн харайарга аналлаах хордуон хах. ☉ Папка (для хранения бумаг, подшивки дел)
Улуус ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ улахан кыһыл тастаах паапканы арыйан туран ааҕар. Н. Якутскай
Халыҥ паапкалар уонна араас кумааҕы кыстаммыт остуолун нөҥүө кыйахаммыт көрүҥнээх кыра оҕонньор олорор. Н. Лугинов
△ Кумааҕыны илдьэ сылдьарга аналлаах, тутааҕа суох чараас кыра бартыбыал. ☉ Разновидность портфеля для хранения, ношения бумаг
[Хойутаанап] куолаһын оҥостуна таарыйа көхсүн этиппэхтээтэ уонна паапкатын «тыс» гынар кунуопка тимэҕин төлө тарта. Софр. Данилов
Егор Кимович ыга кыыһырбыта тута биллэр. Били кылабачыгас кыһыл паапка молнията харбытын бокуойа суох илгиэлиир. Н. Лугинов
2. Ханнык эмэ тиэмэҕэ ананан мунньуллубут матырыйаал (анал паапкаҕа тиһиллэр). ☉ Материалы, собранные по какой-л. теме (обычно хранятся в специальных папках)
Бибилэтиэкэҕэ «Н.Г. Заглада суругун дьүүллэһэллэр» диэн хаһыат матырыйаалларыттан паапканы тэрийбиттэрэ. АИИ НУо
«Массыына» диэн тиэмэҕэ оҥоһуллубут паапканы туһанан, ойуулары көрдөрөкөрдөрө, ааттаталыыллар: аптамабыыл, хамбаайын, тыраахтар. КИИ МКТТҮө
[Дириэктэр] төлөпүөнүн туруупкатын ылан зоотехниги үүт паапкатын илдьэ киирэригэр ыҥырар. С. Окоёмов

туохт.
1. Ыйыстан испитиҥ барбакка күөмэйгэр туран хаал, моһуогур. ☉ Испытывать затруднения при глотании, давиться
Хирург Г.Д. Ыларов тоһоҕоҕо харбыт оҕону, уустук эпэрээссийэни ситиһиилээхтик оҥорон, быыһыыр. Р. Баҕатаайыскай
Арай биирдэ Хачча Сэмэн уҥуохха харан ыксал бөҕө буолла. Хомус Уйбаан
Бөдөҥ гына кырбаммыт эти, хойуу гына булкуллубут аһылыгы сиэтэҕинэ, нуорка оҕото харыан сөп. ПГН НХҮөС
2. кэпс. Улаханнык долгуйан, айманан, саҥаран иһэн бөтөн хаал, сатаан саҥарыма. ☉ Начав говорить, вдруг замолчать от сильного волнения, чувствуя, ощущая ком в горле
Микиитэ хомолтотугар харан, ыгылыйан олорон, хабылык хабан ыһыахтанна. Амма Аччыгыйа
Киһитэ икки хараҕын уутун сотто-сотто, аат эрэ харата, иһин түгэҕэр, «убайым»… диэн иһэн эмиэ харан хаалла. П. Филиппов
Бэрт өр хараҕым уутугар харан, кыайан кэпсээбэккэ олорбутум. «ХС»
3. Биир сиргэ мунньуллан хаайтаран, тохтоон хаал (хол., көмүөл мууһун туһунан). ☉ Задержаться в движении от скопления большого количества движущихся предметов (напр., о заторе льда)
Өлүөнэҕэ муус харбыта. Үөс Улахан арыы ыалларыгар куттал суоһаабыта. С. Дадаскинов
Дьокуускайга кутталы үөскэтэр сир — Хаҥалас тумула. Бу тумулга муус хардаҕына, куораппытыгар куттал суоһуур. «Кыым»
Хаҥыл өрүс Тиит Үрэх төрдүттэн үөһээ өттө харан турар. «Чолбон»
4. Иҥнэн тохтоо, бобулун, туран хаал (хол., туох эмэ оҥоһук хамсатан үлэлэтэр ис тутулун туһунан). ☉ Лишиться возможности двигаться, заклинить, застрять
Егор Килович ыга кыыһырбыта тута биллэр. Били кылабачыгас кыһыл паапка «молнията» харбытын бокуойа суох илгиэлиир. Н. Лугинов
Кыргыһара ыарахан буолбут. Аны туран бүлүмүөтэ харан хаалбыт, ыппат буолбут. В. Протодьяконов
Сэрэнэн ииппэттэн буулдьа бинтиэпкэ уоһун ханаалыгар харан хаалар түбэлтэлэрэ баар буолар. ТСКБ
ср. др.-тюрк. хар ‘поперхнуться, подавиться’

аат., эргэр. Ону-маны (хол., балыгы) угарга, сүгэ сылдьарга аналлаах ньолбуһах түгэхтээх хаптаҕай туос иһит (сороҕор тиит тырыыҥкаларынан хатыллан оҥоһуллар). ☉ Берестяная или плетёная из лиственничных лучин посудина овальной формы для хранения или перевозки чего-л. (напр., рыбы) на плечах
Баанча тыыны хомус быыһыгар тардан соһон таһаарда, соболору тымтайга сүөкээн баран, сүгэн кэбистэ. Л. Попов
Аҕам оҕонньор эрэйдээх …… Аччыгый тымтайын сүгэн, Атах сыгынньах тыбыгырайан, Иэримэ дьиэтигэр кэлэрэ Иһиллэн ааһара буолаарай? С. Васильев
Кып-кылабачыгас хатырыктаах, лэп-лэһигирэс бөдөҥ соболор тымтай иһигэр мөхсөн өрө лаһыгырайа сырыттылар. И. Сосин
◊ Саар тымтай — улахан тымтай. ☉ Большая берестяная или плетёная посудина
Соһуйуом иһин, [аҕам] күтүр улахан саар тымтайы ылан, миэхэ туттаран кэбистэ. С. Тумат. Сарт тымтай — тиит тырыыҥкаларыттан хатыллан оҥоһуллубут тымтай. ☉ Посудина овальной формы, сплетённая из лиственничных лучин
Балыксыт оҕонньор эрэйдээх, Унаар-тунаар хочолоох Киэҥмичээр эбэкээм, Сарт тымтайым сыыһын Сахсаччы сүгэн туран, Көрдөһөбүн эйигиттэн. Саха нар. ыр. II
Ынах этэрбэстээх, …… сарт тымтай сүгэһэрдээх кини аҕата Нэк Ньукулай бүтэй аанын сүллүгэһин түһэрэн, киирэн эрэр эбит. В. Протодьяконов
Биһиги ити курдук кэпсэтэ, сэлэһэ олордохпутуна, таһыттан сарт тымтайы мадьаччы сүкпүт Махсыын киирэн кэллэ. А. Бэрияк. Сүлүүдэлээх тымтай — оһуордаах ойо быһыытын анныгар сүлүүдэлээх, хаппахтаах ньолбуһах туос тымтай. ☉ Овальная берестяная коробка с крышкой, украшенная прорезными насечками, проложенными слюдой. Сүлүүдэлээх тымтай — ньолбуһах айахтаах, туос хаппахтаах, ойо быһыы ойуутун аннынан сүлүүдэ кыбытыылаах. НБФМУу СОБ. Чарт тымтай — тас өттүнэн мас тырыыҥкаларынан бөҕөргөтүллүбүт туос тымтай. ☉ Берестяная посудина, снаружи обложенная для крепости деревянными дощечками
[Лэглээрдээх] чарт тымтай түгэҕэр ньаҕаһа мундуну аҕалбыттар. Амма Аччыгыйа
Абарбыт көрүҥнээх Томороон эрчимнээхтик дабдылыйан кэлэн, биир маһы ылан, тыастаахтык чарт тымтайга «сарк» гына бырахта. Болот Боотур. Чарт тымтай — тиит мас тымтыгынан өрөн оҥоһуллубут тымтай. Н. Саввин. Тэҥн. тымтык ‘лучина’ < тымтаа ‘разгораться’
ср. тюрк. тамыз ‘зажечь огонь’