иҥэр диэнтэн дьаһ
туһ. Туйаарыма Куо кутун-сүрүн Кылапачыйан көстөр, Кырылыы көтөр Кыһыл көмүс сыаҕайга Иэйэхситинэн иҥэртэрэннэр …… Аҕыс хаттыгастаах халлаан Арҕаһын аллараа өттүгэр Ыйатан кээспиттэрэ. П. Ойуунускай
[Эркээни - Киис Бэргэҥҥэ:] Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ суолун солуоҥ. И. Гоголев
Бары дьүүлүнэн илбис абааһыны Тиэтэйбиккэ иҥэртэрдилэр. Эрилик Эристиин

даҕ. Күүстээх долгуннаах. ☉ С бурной волной
Байҕал бааллаах, үлэ күүрээннээх (өс хоһ.). [Өлүөнэ өрүс] омун бааллаах мэник долгуннара кырылас кумахтаах кытылга охсулланнар, күн уотугар кылапачыйа эккирэтиһэн бардылар. П. Аввакумов
Эҥсиллэр бааллардаах Элиэнэ эбэккэм Илиҥҥи, арҕааҥҥы эҥээрин чэлгиппит Эриэккэс үчүгэй үлэни хоһуйан, Эйэҕэс тылбынан эҕэрдэ эппитим. Күннүк Уурастыырап
◊ Тоҕус бааллаах – олус күүстээх долгун (урукку өйдөбүлүнэн, муораҕа устааччылары өлүүгэ тиэрдиэн сөп). ☉ Девятый вал (по старинным представлениям, роковая волна для мореплавателей)
Сарсын күн ортотуттан киэһэ тоҕус бааллаах буурҕа түһүөхтээх. Н. Якутскай

туохт.
1. Көмүрүө курдук буол. ☉ Стать рыхлым, крупнозернистым (о снеге, льде)
Алааһым халдьаайытыгар күн маҥнайгы сыралҕаннарыттан хаар көмүрүөтүйдэҕэ. С. Никифоров
Быһыта сиэһэн эрэр хаар көмүрүөтүйэн күн уотугар араас өҥүнэн кылапачыйа оонньуур. П. Филиппов
Муус үрдэ сааскы күн уотуттан ирэн, көмүрүөтүйэн эрэһиинэ саппыкылаах киһи атаҕын анныттан курдурҕаан иһиллэр. «ХС»
2. Кэһиэҕир; кэҕин (ырыаһыт куолаһын туһунан). ☉ Охрипнуть; потерять голос (о певце)
Күндү көмүс күөмэйбит Көмүрүөтүйүөн иннинэ, Көрсүспүччэ көрүлүөҕүҥ, Уолдьаспычча оонньуоҕуҥ. Саха нар. ыр. III
Көмүрүөтүйбүт куоластаах, Көҕүрээбит имнээх. С. Зверев

I
хара лаһыр фольк. — туох да сырдыга суох биир килиэ, хара килиэ. ☉ Сплошь тёмный, чёрный, мрачный
Дьах тары таптаабатах, Дьаарай өлүү сыттаах, Хара лаһыр уолаттардаах Хат буолан көрбөтөх Ханаҕар хара Хапсыыра куо кыргыттардаах [эбиттэр Аллараа дойдуга]. П. Ойуунускай
Ыктахха даҕаны симэһин тахсыбат көрүҥнээх хара лаһыр дьахтар торбостуу марылаабытыттан Булумдьу со һуйан хаалар. Л. Попов
II
даҕ., кэпс.
1. Лаһыгырас, түргэн. ☉ Звучный, скорый (о шаге, напр., лошади)
Оҕуһун миинэн, лаһыр айанынан дьиэтин диэки таҥкычахтаппыта. Сэмээр Баһылай
2. көр лаһыгырас II
2
[Эбэ] кыпкыһыл лаһыр соботун туттаран, үөрэн кылапачыйар кэмэ бэҕэһээҥҥи курдук. «ХС»

1. 1. аал диэнтэн хай. аата. Сүгэм аалыыта мөлтөх. Сүрэхбыар аалыыта буол
      □ Хотуурдара хоппото — Хоргуйаннар буолбатах: оҥоһуута, аалыыта Олох суоҕа буоратта. Т. Сметанин
      Күн-дьыл көстүбэт аалыыта эргэрдэн эрэр хаартыската баар. БИ УЛАа
      Күнү болдьоспут Петров учуутал эмиэ умнубут [көрсүһүүнү]. Арай Костя сүрэх аалыыта оҥосторо. Н. Габышев. Эргэ эрэ эргийбэтин, Эстэн бүтэн симэлийдин, Ааспыт күммүт ааҥнаабатын, Аалыы буола сылдьыбатын. Н.Босиков
2. Тимири ааллахха тахсар кыырпахтар, тимир көөбүлэ. ☉ Металлические опилки
   Киэһэ үлэ кэнниттэн оҕунуох, тимир аалыыта иҥмит модороон чэрдээх илиилэр ыалдьыттаан ааһаллар. Софр. Данилов
   Күҥҥэ кыһарыйа көрдөххө, көмүрүө хаар, көмүс аалыытын курдук, кылапачыйа-кылапачыйа, көтөрө да, бэйэтэ устара да биллибэккэ, мээнэ долгун курдук устан эрэр эбит. А. Софронов
   Аламай уу хараҕыттан, Алтан тиэрбэс аалыытын курдук, Таммах уулар Таҥнары түһэллэр. С. Зверев
3. даҕ. суолт. Тимир кыырпахтарын курдук килбэҥнэс, чаҕылыҥнас сырдык (өҥ). ☉ Блестящий, сверкающий металлическим блеском
   Аалыы көмүс хоруона Ала нуоҕай куорсуна Арбай-сарбай хамсанна. Эллэй
   Дьөһөгөй тойон анаан айбыт ат сылгыта алта күннүк сиртэн күлүмүрдээн көстөр аалыы көмүс сиэлэ арыллан айаннаан хабылыннаран иһэр. Амма Аччыгыйа
   Киирэн эрэр күн хагдарыйбыт хатыҥ алтан аалыы сэбирдэҕэр иҥмит, мутукча көмүс көмнөҕөр көспүт. С. Федотов
   Сытыы кылыс хотуурум, Сыппаабакка сырылат! Аалыы тимир атаһым, Ахсаабакка аралыт! И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Туох эмэ бэлиэни оҥор, туохха эмэ ханнык эмэ бэлиэни туруор. ☉ Отметить, пометить, сделать помету на чем-л.
Маһынан-отунан бэлиэтээн, таһаҕаһын манна хаалларан кэбиһэн баран, аҕыйахтык атыллаан, төттөрү ыстанан кэлэн эмиэ харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Хаһан умнар үһүбүт Хаарыаннаахай дьоммутун Хаалларарбыт кээлтигэр Хараастыбыт санааны Харыйаҕа бэлиэтээн — Хастыы охсон ааспыты?! П. Тобуруокап
Аҕам хас мас ахсын ааҕа Өр тохтуур, эргийэ хаамар Аналлаах айа сиһигэр... Эркээйи охсон бэлиэтээн Күһүөрү кэлэн кэрдиэхтээх Хатыҥын силиһин хаһар. Баал Хабырыыс
△ Итий, ириэр; кырыысаттан таммалаа, хаары быһыта сиэ (саас эрдэтээҕи бастакы ириэрии туһунан). ☉ Оттаять, капать с крыш (о первой капели ранней весной и первой оттепели)
Бүгүн халлаан бэлиэтээтэ. Күнүскү аһылык саҕана чигди быһыта сиэһэн барда, дьиэ хоруобуйатын бүүрүгүттэн маҥнайгы таммах кылапачыйан түстэ. В. Яковлев
2. Суруй, сурукка киллэр, суруйан туох эмэ бэлиэни оҥор. ☉ Записать, фиксировать, зарегистрировать письменно
[Бадин (хаартаны көрөр, харандааһынан тугу эрэ бэлиэтиир):] Суолбутун бүөлээри гыналлар. С. Ефремов
Семен Иванович күн аайы ону-маны бэлиэтээн иһэр тэтэрээтигэр суруйда. Т. Сметанин
Аҕатын наадатын барытын суруйар, бэлиэтиир. Н. Якутскай
3. Кими, тугу эмэ чорбоччу тут, кимиэхэ-туохха эрэ болҕомтоҕун уур. ☉ Отмечать, замечать кого-л., обращать внимание на кого-что-л.
Үтүө киһи сүрүн бэлиэтэ — бииргэ үлэлиир доҕотторун үрдэтэ, кинилэри ордук бэлиэтии сылдьар. Амма Аччыгыйа
[Хоодуотап:] Мин үлэбин үрдүкү турар да тэрилтэлэр, улаханнык бэлиэтээн, биэс мөһөөх харчынан бириэмийэлээтилэр. С. Ефремов. Күннүк Уурастыырап саамай сөпкө бэлиэтээбитин курдук, Ленини күҥҥэ тэҥнээһин саха литературатыгар норуот тылынан уус-уран айымньыларыттан силис тардар. «ХС»
4. Ханнык эмэ түбэлтэни, түгэни бырааһынньык быһыытынан ыл, бырааһынньыктаа. ☉ Отмечать, праздновать что-л. Кэм киһи киһини кытта холбоһон, эр-ойох буолан, саҥа дьиэ-уот тэриллэн эрэр диэн бэлиэтээн үөрүөхкөтүөх этэ. П. Ойуунускай
1937 сыллаахха П.А. Ойуунускай айар үлэтин сүүрбэ сылын бэлиэтээтибит. Амма Аччыгыйа
С.А. Зверев (Кыыл Уола) аҕыс уон сааһын туолбутун республика общественноһа үөрэн-көтөн бэлиэтээтэ. Л. Попов
◊ Бэлиэтии көр — тугу эмэ көрөн баран өйдөөн кэбис, өйгөр хатаа; кимиэхэ, туохха эмэ болҕомтоҕун уур. ☉ Заметить, запомнить, обратить внимание на что-л. Оҕонньор чахчы бэлиэтии көрдө: быраактаммыт, уойууга сылдьар кырдьаҕас ат оҕус, иккиһэ ханнык эрэ тиҥэһэ киирэр. Н. Заболоцкай
Кырдьаҕас булчуттар, кырса кыыл майгытын бэлиэтии көрөн, биир да томторооту хапкаана суох хаалларбаттар. Н. Якутскай
Бу, ис-иһигэр киирдэххэ, улахан остуоруйалаах көтөр. Бүлүү сиригэр саҥа өтөн киирэн олохсуйан эрэр. Кинини 1937 с. ыла бэлиэтии көрөр буолан барбыттар. Багдарыын Сүлбэ

туохт.
1. Чэпчэкитик, түргэн-түргэнник, төттөрү-таары охсуллан хамсаа (үксүгэр ыйанан турар таҥас, ханнык эмэ чэпчэки предмет). ☉ Трепетать, подрагивать (под внешним воздействием, напр., от ветра)
Сып-сытыы чээлэй күөх мутукча сандаҕыра наҕарбыт, ньирээйи сирэм тырымнаабыт, сэбирдэх илибирээбит. П. Ойуунускай
Оҕонньор хаана көҕөрчү өлөн хаалбыт, оспуоччук ойоҕо уҥаары байааттаҥныыр, Орунбаевтар соннорун тэллэҕэ илибириир. Эрилик Эристиин
Бырааба дьиэ үрдүгэр турар маҥан былаах куттаммыттыы илибириир. М. Доҕордуурап
Баараҕай тиит таһыгар кырдалга тэтиҥ илибирии турарын көрдө. А. Сыромятникова
2. Түргэн-түргэнник хамсаа, ибигирээ (үксүгэр уос, кыламан, илии эҥин туһунан). ☉ Дрожать (обычно о губах, ресницах, руках и т. п.)
Сүөдэр, харбыйбыт халтаһалара илибирии-илибирии, саҥата суох олорбохтоон баран, эмиэ саҥаран барар. Амма Аччыгыйа
Ньимийэн турар чараас уостара тугу эрэ сибигинэйиэх курдук илибирии түһээт, ньим баран хааллылар. Н. Заболоцкай
Кыламаннара илибирииллэр, оттон кирдээх куоптатын туомун иҥээһиннэрин туппахтыыр бөдөҥ бороҕудуйбут тарбахтара киһи билэр гына титирииллэр. М. Шолохов (тылб.)
3. Ис-искиттэн дьигиһийэн титирэстээ (долгуйууттан, куттаныыттан, дууһа хамсааһыныттан). ☉ Быть охваченным внутренней дрожью (от какого-л. сильного чувства, волнения)
Силбиктээх илиибитинэн Сиспит үөһүн тардыһан, Үөлбүт мунду курдук Үрүҥүнэн-харанан көрөн, Иҥиир-ситиибит тардан Илибирии сытыахпыт баара дуо?! П. Ойуунускай
Оттон Ваня куттанан, икки хараҕын быһа симэн, мутугу ыга кууһан баран, илибирии эрэ олорбута. Суорун Омоллоон
Нарыл Чистякова тылыттан уйадыйар, хараҕыттан уу тахсар, сирэйин кистии тутар, санна илибириир. В. Протодьяконов
[Катя:] Ханна баарый кыайбыккыт, ханна баарый хоппуккут. Хата, ханнык эрэ гранататтан куттанан, уҥуоххут илибириир. С. Ефремов
4. Күүскэ, битигирэччи тэп, мөҕүс (сүрэх туһунан). ☉ Забиться часто и мелко (о сердце)
Ый сырдыгар икки илии Эриллээхтии түстүлэр, Сүрэхтэрэ илибирии Тилигирии тэптилэр. Эллэй
[Ваня:] Эн ыҥырбыккар хайдах эрэ сүрэҕим илибирии түспүтэ. С. Ефремов. Тэҥн. илигирээ
3. 5. Дьиримнии-дьиримнии, хамсыы-хамсыы сырдаан, кылапачыйан көһүн. ☉ Поблескивать, отражая колеблющийся свет, мерцать
Былаас хоодуот хотойдоро, туйгун бэртэрэ кытаран-ыгыстан бардылар, харахтарын уута элэктэриичэстибэ уотугар илибирээн, күлүмнүү-күлүмнүү, таҥнары мөлбөрүйдэ... П. Ойуунускай
Ити көстөр, күлүмнүүр Илибириир сииктэрбит Кууран сүтүөр диэритин Куһуйбахтаан иһиэҕиҥ! П. Тулааһынап
Күһүҥҥү уолбут өрүс уутун ньууругар сүүрүк устан илибирии долгуйар. «ХС»
♦ Эҥээрэ илибириир - наһаа куттанан, долгуйан салыбырас, титирэс буолбут. ☉ соотв. поджилки трясутся у кого-л. (букв. полы пальто дрожат).

1. даҕ. Түүлээҕинэн тигиллибит, оҥоһуллубут; ичигэс. ☉ Изготовленный, сшитый из меха, меховой; тёплый
   Кырыа буолбут көп түүлээх бэргэһэни тууна бааммыт, таба саҕынньахтаах уончалаах уол киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Түүлээх таҥаһы тэбээн, салгылатан уонна таһырдьа куурдан кэмиттэн кэмигэр быылын-кирин ыраастаныллыахтаах. Дьиэ к. Дьон тымныы дьыбарыттан куттанан, түүлээх таҥастарын бэлэмнэннилэр, бэргэһэ, үтүлүк тигиннилэр. Н. Тарабукин (тылб.)
2. аат суолт. Сыаналаах тириитин иһин бултанар кыыл. ☉ Пушной зверь
   Кэрэ дойдум барахсан Кэтит киэлитигэр, Киэҥ көхсүгэр Элбэх даҕаны Эгэлгэ булду иһэрэхситэҥҥин, Эриэккэс түүлээҕи үөскэтэҥҥин, Эгинэ да бэйэлээхтэри Иҥэринэн турдаҕыҥ. С. Зверев
   Бу …… былыр-былыргыттан балыгынан, түүлээҕинэн аатырбыт, дьон бөҕөнү аһаппыт ахан дойду. С. Никифоров
   Ытынан тииҥнээһин күһүн түүлээх түүтүн кылаана сиппитин, бултааһын көҥүллэммитин кэннэ саҕаланар. АФС БЫ
   △ Оннук кыыл тириитэ. ☉ Шкура, мех пушных зверей, пушнина
   Атыыһыттар …… эбэҥкилэр …… түүлээхтэрин дуона суох сыанаҕа атыылаһаллар. Амма Аччыгыйа
   Булчуттар уһун кыһын устата бултаммыт түүлээхтэрин табаарга, чэйгэ, табахха, арыгыга атастаһаллара. Н. Якутскай
   Тыаттан Чоочо баай киирбит, Тойотторго сылдьыбыт; Үтүө тылын соболоҥор, Үс хааһах түүлээх биэрбит. И. Чаҕылҕан
   ♦ Түүлээх уллуҥах — түөкүн киһи, уоруйах (уоран-саһан тыаһа-ууһа суох сылдьар). ☉ Вор, мошенник (букв. мохнатая подошва)
   Түүн сырыы, түүлээх уллуҥах (өс хоһ.). Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Түҥнэри холорук, Тимир Дьэһинтэй. П. Ойуунускай
   «Уонна, хас да буоллахтарына, биһигиттэн, хараҥаҕа дагдайан көстөр икки эр бэрдиттэн дьулайыахтарын да сөп...», — итинник кэпсэтэ-кэпсэтэ, түүҥҥү түүлээх уллуҥахтар дьиэлэрин диэки сыбдыгыраһа турдулар. Р. Баҕатаайыскай. Түүлээх холбука (холбуйа, чөмчөкө) кэпс. — төбө (киһи өйүн-санаатын хаата диэн суолтаҕа). ☉ Голова как вместилище ума, знаний (букв. волосатый ящичек)
   Ити санаатын «түүлээх холбуйатыгар» саһыарынан кээһиэх курдук, оҕонньор икки ытыһынан төбөтүн олбу-солбу имэриммэхтээтэ. Н. Лугинов
   «Аҕыйах сыыппараны түүлээх холбукабар да тутуом», — Спиридон Спиридонович үгэһинэн мүчүк гына күлэн кэбиһэр. «Кыым»
   Юкагир кулубата …… түүлээх холбуйатыгар тугу буһаран, сабаҕалаан сылдьарын кимиэхэ да биллэрбэтэҕэ. С. Курилов (тылб.). Түүлээх ытыс — өлгөмнүк, дэлэйдик, кэччэйбэккэ бэрсэр киһи. ☉ Щедрая рука (букв. волосатая ладонь)
   Аал уотум иччитэ Бырдьа бытык, Сүүччү кыламан, Түүлээх ытыс, Аар луҥха тойон эһэкээн, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
   Кыһыл көмүс сыаҕай Кылапачыйбытынан Кырылыы туойан Түһэн эрэр — Түүлээх ытыскын тоһуйа оҕус! П. Ойуунускай. Үрүҥ түүлээх фольк. — сылгы сүөһү. ☉ Конный скот (букв. имеющий белую шерсть)
   Эҕэрдэлээх илин халлаан диэкиттэн Иэйэхсит хотун илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин, айхаллаах араҕас маҕан халлаан диэкиттэн салбырҕас саадьаҕайынан талаһалаатын; уруйдаах уйусхах маҕан халлаан диэкиттэн Уоттаах Дьөһөгөй үрүҥ түүлээҕинэн олохтоотун. Ньургун Боотур
   Үрэххэ баппатах үрүҥ түүлээҕи, Үргүүк хаҥылы, бүтэй туйахтааҕы үксэтэ олордуннар, Сыһыыга баппатах сыспай сиэллээҕи, Сылгы сүөһүнү, миинэр миҥэни Дэри дэлэгэй тэниттиннэр. П. Ойуунускай
   Үрэх алаас ыаллара үрүҥ түүлээхтэрин үтүөрдүлэр. С. Васильев. Тэҥн. сыспай сиэллээх, үрүҥ сүүрүк. Хара түүлээх фольк. — ынах сүөһү. ☉ Рогатый скот (букв. имеющий чёрную шерсть). Сыһыы муҥунан хара түүлээҕи үөрдүппүттэр. Тэҥн. хара сүүрүк, ураа муостаах, хоноҕор (хороҕор) муостаах
   ◊ Күндү түүлээх көр күндү
   Солооһун аннынааҕы ходуһа …… ото үүнэн, араас күндү түүлээхтэр тириилэрин тэлгэппит курдук толбонноно долгуйара. Амма Аччыгыйа
   Эһэни, тайаҕы, күндү түүлээҕи бэрт былыргыттан сонордоһоро. М. Чооруоһап
   (Кылааннаах) түүлээх көр кылааннаах. Кылааннаах түүлээхпиттэн кыбынан …… кэһиилэнэн кэллим. Амма Аччыгыйа
   Бүлүү тыаларыгар кылааннаах түүлээх: тииҥ, солоҥдо, бэлиэлээх, муҥучаах, саһыл элбэх. И. Данилов
   [Уһун Баһылайга] билигин таҥас-сап арааһа, табаар талыыта, кылааннаах түүлээх бэрдэ киниэхэ баар. А. Бэрияк. Түүлээх үөн — чиэрбэҕэ маарынныыр быһыылаах элбэх атахтаах үөн, лыах ыамата. ☉ Личинка бабочки, гусеница
   Тоҥсоҕой кыыл тобулута тоҥсуйан Кумалаан оҥостубут, Киргил кыыл илдьи сынньан Илгэлэрин эспит, Түүлээх үөн үлтү кэбийэн Күөдүл эмэх оҥорбут, Маҥан үөн бары сиэн Бардырҕас эмэх гыммыт. С. Зверев
   [Кырбый] араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
   Лыахтар личинкалара түүлээх үөннэр диэн ааттаналлар. ББЕ З