ньылай диэнтэн бэй
туһ. Моойторуга, дьиэҕэ киирэргэ сөп буолла диэбиттии, кылап-халап көрө, эмээхсини өрө мыҥаан ньылаллан олордо. Айталын

сыһ. Эрэнэр курдук, эрэммиттии. ☉ Питая надежду, надеясь
Буруйдаах киһилии, ол эрээри кыыһырымыа инигин диэн эрэнэрдии, Киргиэлэй киһитин диэки кылап-халап көрдө. Н. Заболоцкай

көр баккы
Баралаан баркылаах, ырбаахылаах, тирэҥсэ этэрбэс сыыстаах ходуһа саҕатыгар хотуурун сытыыланан, кылап-халап көрө турбут. Софр. Данилов
Наахара баркы ылаары иччитэ суох курдук харахтарынан нууччаны тонолуппакка одуулаан турда. Т. Сметанин

аһын диэнтэн дьаһ
туһ. Киниттэн баҕас эн аһыннаран да, ааттаһан да куоппатыҥ биллэр. Н. Заболоцкай
Мавраҕа бүгүн саҥа санаа киирдэ. Арай кини хомсомуол суутугар баран үҥүстэҕинэ, ытаан-соҥоон аһыннардаҕына сатаныыһы. М. Доҕордуурап
Ыты аһаталларыгар дьиэҕэ киллэрэллэрэ. Оччоҕо таһырдьа тымныыга тахсымаары, орон анныгар киирэн саһара, аһыннарыах курдук кылап-халап көрөрө. И. Федосеев

I
чоҕулуҥнаа диэнтэн холб. туһ. Ахса суох үгүс таммахтар өрө чоҕулуҥнаһан, хойдон, былыт курдук өрө туртаҥныы хааллылар. Н. Заболоцкай
Кыыс буспут моонньоҕон курдук хара харахтара ол-бу диэки кылап-халап көрөн чоҕулуҥнаһаллара. Тулхадыйбат д. Сүүрбэ түөрт харах саҥа учууталларын көрөн-истэн чоҕулуҥнаспыттара. ЛНН АДь
II
даҕ. Сытыытык, уоттааҕынан чаҕылыччы көрөр (хараҕы этэргэ). ☉ С горящим взором, сверкающий (о глазах)
Кини чоруун сирэйэ адьас таастыйбыт курдук, чоҕулуҥнас хара харахтара дириҥээбиккэ дылылар. Л. Попов
Кини …… чиргэл, бөҕө-таҕа, эрдээх көрүҥнээх, ол, бадаҕа, чоҕулуҥнас хараҕыттан. Н. Габышев

сыһ.
1. Оргууйдук уостаргын хамсатан, улахан тыаһы-ууһу таһаарбакка (хол., саҥар). ☉ Негромко, активно шевеля губами
Уон иккилээхүстээх оҕо Уоп-чуоп чаҕаара, Олоҥхолуу олордоҕо Тугун бэрдэй, чуопчааран! С. Тимофеев
«Уоп-чуоп салбаныҥ, оччоҕо үлэҕит түргэтиэ», — диэтэ Николай. А. Сыромятникова
[Ньиэмэстэр] ити уоп-чуоп аһыы олордохторуна, саба сүүрдэн киирэн ыстаал ардаҕынан тибиирбит киһи баар ини. «ХС»
2. Кылап-халап, куттаммыттыы (көр). ☉ Испуганно, растерянно, часто меняя направление взгляда (смотреть)
Уһуктан өйдүөн көрдүлэр, Уоп-чуоп көрө сыттылар, Уоку-суоку Одуулуу сыттылар. Д. Говоров
[Оҕолор] уоп-чуоп, оҥой-соҥой көрдүлэр, ийэлэрин илиитин кэтэстилэр. М. Тимофеев
Уҥа өттүбэр Уоп-чуоп көрбүт Уот чолбон харахтаахтарым! «Чолбон»

дьүһ. туохт.
1. Чэпчэкитик уонна биир тэҥ наҕыллык сыҕарый; тыаһа-ууһа суох сыыйылла уһун. ☉ Двигаться легко и плавно; бесшумно скользить. Тыы сылбыйа устар. Ыт үөмэн сылбыйда
□ Сэниэтэ суоҕунан сылбыйа сиэлэн испит табалара айаннарын эбэн биэрэллэр, сааскы суол устун быалыы уунаҥнаһаллар. ИИА КК
2. Ыран, көтөхтөрөн аһара синньээн, субураан көһүн (хол., сүөһүнү, кыылысүөлү этэргэ). ☉ Становиться худым, плоским от истощения (напр., о скоте, животных)
Оҕолорун эмиийдээн дэлби көтөхтөрбүт, сылбыйбыт түөрт харахтаах күөрт ыт, буруйдаммыттыы уолаттар сирэйдэрин-харахтарын кылап-халап көрөрө. Далан
[Оҕустара] тас көрүҥүттэн көрдөххө, туох да буолбатах, бааһа хаана-сиинэ суох эбит, арай агдата үллэн, иһэ эпсэри тардан, көрүҥэ сылбыйбыт. ПАК АаТХ
3. көсп., сөбүлээб. Биллибэтинэн, биллибэт-көстүбэт курдук сырыт. ☉ Ходить тайком, крадучись
Сыалыһар буолан сылбыйан, Сордоҥ буолан сургуйан Сатабылын эрэ булан, Салыҥмынан ньылбырыйан Ол айдаантан быыһанным, Оччугуйтан эрэ хааллым. П. Тобуруокап
Дьахтар кыыс үөрэнэр сиригэр сылбыйан тиийэн, кинилэр уолларын иирдэрин туһунан этэн-тыынан туран, үөрэҕиттэн үүрэллэригэр модьуйар. Күрүлгэн

I
эккэлээ диэнтэн холб. туһ. Этиһэллэрэ икки, эккэлэһэллэрэ икки тэҥ эрдээх-ойох баар буолаллар. Болот Боотур
Тыл этээччи тойоттор, кинилэри хартыына курдук арыаллааччы хотуттар уһуннук да эҕэрдэлээн эккэлэспиттэрэ. Огдо
II
даҕ.
1. Киһи иннигэр ньыла көтөр, илин-кэлин түһэр, өрүтэ ыстаҥалыыр идэлээх (ыты этэргэ). ☉ Заискивающий перед кем-л. (о собаке)
Кытарбыытап адьас кыра оҕону албыннаан эрэр курдук, куолаһын уларытан, эккэлэс албын ыт кэриэтэ, кылап-халап туттан мылаарыҥнаата. Софр. Данилов
Үчүгэй да ыт этэ. Эккэлэс, эйэҕэс, соруйары истимтиэ, толоругас, чэнчис. П. Аввакумов
Артур эккэлэс ыттыы ньылаҥнас киһи. «ХС»
2. Кимиэхэ эмэ бэрт буола сатыыр, ньылаҥнас. ☉ Лестью и угодничеством добивающийся чьего-л. расположения к себе
Ытыктабыл ортотугар турар киһи туох кыһалҕатыгар дьоҥҥо эккэлэс буола сатыаҕай. А. Бэрияк
Полковник пааматынньыгы суулларан, Дуоһуйбут курдук туттубут-хаптыбыт, Улгум, эккэлэс фоторепортёра Хаартыскаҕа устан чабырҕаппыт. «ХС»
Бу эккэлэс киһийдэх кимин билэҕит дуо? Суобаһын сүтэрбит сидьиҥ киһи. С. Курилов (тылб.)

1. даҕ. Икки өттүгэр баар. ☉ Находящийся справа и слева
   Киирии-тахсыы уурайан, Кэпсэппэккэ ньимиһэн, Уҥа-хаҥас ороннорго Олорунан кээстилэр. Күннүк Уурастыырап
2. сыһ. суолт.
3. Икки өттүгэр, икки өттүнэн. ☉ Направо и налево, справа и слева, по обе стороны
   Оҕонньотторо уҥа-хаҥас эргиллэн буллумахтаһан иҥниһэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
   Улусов уҥа-хаҥас кылап-халап көрүтэлээбитэ. Р. Баҕатаайыскай
   Эһэ кылана-кылана оҕолорун уҥа-хаҥас садьыйда. Т. Сметанин
4. көсп. Талбытынан, мээнэ (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Без разбора, всюду
   Наар өйдөөх этиилэринэн уҥа-хаҥас ыһыахтана сылдьааччы. Н. Лугинов
   Тутууга саҥа кодекс тахсан, уҥа-хаҥас тутаттаан эрэр. «Саха с.» [Елена Александровна — Алёщаҕа:] Генерал уолабын диэн уҥа-хаҥас киһиргиириҥ сааттаах суол, түктэри быһыы. ОЛ ПА
   ♦ Уҥа-хаҥас быраҕыс көр быраҕыс
   Ол бастакылартан кини эрэ уҥа-хаҥас бырахсыбыта. «ХС»
   Уҥа-хаҥас дайбас көр дайбас. Кулуһун Ияны кытта сатаабатар да, нууччалыы харса суох уҥа-хаҥас дайбаһан кэпсэтэ сатыыр. И. Гоголев. Уҥа-хаҥас охсуһан (бэр- сэн) — хайдах сатанарынан, табылларынан. ☉ Как-нибудь, каким-л. образом, тем или иным способом (напр., жить)
   Ол гынан син үлэлээн-хамсаан, уҥахаҥас охсуһан олороохтообуппут. И. Никифоров
   Бу сырыыга баҕас Костя уҥахаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
   Кини суоҕа буоллар, урукку курдук, баҕар, хайдах эрэ уҥахаҥас охсуһан, үрүк-түрүк олоруллуо этэ. «ХС»

аат. Сииктээх сиргэ таптаан үүнэр бөлөх уктаах имигэс үүнээйилэр уопсай ааттара. ☉ Общее название растений с гибкими групповыми стеблями, которые растут обычно в сырых местах: тальник, ива, верба
Кыһалҕа таһыйара талахтааҕар сытыы (өс хоһ.). Талаҕы, маары быыһынан, Таатта сиһин диэки, сотору суолга киириэм дии санаан, Чүөчээски баран истэ. Суорун Омоллоон
[Ыт] хас күн ахсын үрэх талаҕар киирбит куобахтары тутан, дьиэтигэр таһара. И. Федосеев
Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабаччыйан көстөр. Т. Сметанин
◊ Дьахтар талаҕа — кыһыл талах диэн курдук (көр кыһыл)
Иирэ талах көр иирэ. Салгын күөх от, иирэ талах сытынан аҥылыйа түстэ. Н. Якутскай
Онтон үрэх илин саҕата — улахан көҥүс, ол икки өттө тиһигэ быстыбат иирэ талахтарынан буодьуланан турар. А. Бэрияк
Иирэ талахтарынан сирэйдэнэн кустарга чугаһаатылар. Т. Сметанин. Күөрэгэй үөһэ талах кэпс. — үрэллэ сылдьар саастаах куруҥҥа үүнэр талах (сахалар ол талахтан урут сиидэни өрөр этилэр). ☉ Тальник с расслаивающимися стеблями, растущий в выжженном лесу (сушняке) (раньше из него якуты плели сито)
Күөрэгэй үөһэ талах арҕаа куруҥҥа үүнэр. Кыһыл талах көр кыһыл. Кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах (өс ном.). Кытыт сылгыларым Кылыһахтыы сүүрэн Кырынаастыы тэбинэн иһэллэринии Кыһыл талах кыбытыылардаах Кылбараҥ маҥан Кытыллардаах эбит. Нор. ырыаһ. Кытыан талах көр кытыан I
Кырдал хонуу үрдүгэр Кытыан талах анныгар Кытаанахтык ылсыһар Кыыстыыр дьахтар буолабын. Күндэ
Миинньик талаҕа — сиппиир талаҕа диэн курдук. «Айымньы» холкуос холкуостаахтара Лоҥкууда үрэх ыарҕатын бастаан солообуттарыгар, «миинньик талаҕынан эргинээри тэринэҕит дуо?» — диэн элэктээбитим. М. Доҕордуурап. Сатыы талах — кыра талах. ☉ Мелкий кустарник
Самаан сайын кэлээхтээн, Сайылыкпыт таһыгар Сатыы талах тыллыбыт, Сардаанабыт тахсыбыт. «ХС»
Сигэ талах (талах сигэ) көр сигэ. Олус киэҥник уонна табан өбүгэлэрбит талах сигэни тутталлара биллэр. АЭ ТЫС
Оттон булт сэбин-сэбиргэлин үүйэргэ, үлэҕэ-хамнаска киэҥник талах сигэ туттуллара. «ХС». Симилэх талах — киһи быыһынан нэһиилэ силэйэн барар симэн кэбиспит курдук, хоп-хойуутук үүммүт талах. ☉ Труднопроходимые густые заросли кустарника
Хас иһирик ойууру, симилэх талаҕы барытын тумнан ааһа-ааһа, кини хайыһарын суолунан батыһан иһиэхтэрэ эбитэ буолуо дуо? Амма Аччыгыйа. Сиппиир талаҕа кэпс. — ыарҕа талаҕы көннөрү кэпсэтиигэ ааттыыр ааттара. ☉ Народное название мелкого кустарника ерника или тальника, из которого обычно делают мётлы и веники (букв. кустарник для метлы). Сиппиир талаҕына быһан киир
□ Арыпыана …… сиппиир талаҕын сыыйа тардан ылбытыгар, Болот, төрүт да үөрүйэх киһи, этэ салаһа түстэ. Н. Заболоцкай
Сиһик талах көр сиһик. Сибиэркэмсэх муҥутаан, Сиэдэрэйкээн бочугурас Сиһик талах быыһыгар Симилэххэ кирийдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Сиһик талах субатын кыһан оргуттахха кытархай өҥ тахсар. НБФ-МУу СОБ. Сутука талах бот. — үөттүҥүлэр кэргэттэригэр киирэр собо тылын курдук сэбирдэхтээх уһун талах. ☉ Ива грушанколистная. Сутука талах уһук хотугу оройуоннартан ураты Саха сирин бары өттүгэр үүнэр
□ Сэппэрээк талах көр сэппэрээк
[Чыычаахтар] төттөрү сирилээн кэлэннэр, киһини ааһа көтөннөр, тэйиччи тиийэн, үрүйэ саҕатынааҕы сэппэрээк талах аннынан туораахтаһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа. Таас талаҕа бот. — өрүс, үрэх таас хайалаах, очуостаах кытылларынан үүнэр бөдөҥ сэбирдэхтээх намыһах үөт. ☉ Ива скальная
Талаҕы ыаннарыы көр ыаннарыы. Инчэҕэй талаҕы суоран бэлэмнээн баран, икки-үс күн устата күн уотугар эбэтэр сылааска тутуу — талаҕы ыаннарыы диэн ааттанар. АЭ СТМО. Талах бөлкөй — хонууга арыыланан хойуутук үүммүт талах. ☉ Островок густой ивовой рощицы среди поляны. Талах булда түөлбэ., харыс. — тайах. ☉ Лось. Быйыл талах булда былырыыҥҥытааҕар элбээбит. Талах дуо- бат — ньыкааларын сонос талахтан киһи бэйэтэ хаптаҕай төгүрүк гына эрбээн оҥорбут дуобата. ☉ Якутские самодельные шашки, фигуры которых в виде точёного кружка сделаны из толстого тальника. Эһэм бэйэтэ оҥорбут талах дуобатынан оонньуурун көрөр этим
□ Миитэрэй биһиги эт саастыыбыт, мас ынаҕынан, талах дуобатынан оонньуубут. «Чолбон»
Талах кымньыы көр кымньыы. Таня, хатан-хатаннык сайдаан, оҕустарын самыыларыгар талах кымньыыны куһурҕаччы ыллатар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Хоҥкуо уол сыҥырҕыы-сыҥырҕыы талах кымньыы диэки кылап-халап көрөр. «ХС». Талах мээккэтэ — дарабыылканан мээккэ буолуор диэри бытарытыллыбыт талах (ынахха эбии аһылык быһыытынан туттуллар). ☉ Тальниковая мука (измельчённый тальник, употребляемый как дополнительный корм для скота)
Эбии аһылыктары: от дулҕаны, лабыктаны, талах мээккэтин, мунду балыгы, күөх оту хаһаанан, ордук кыһыҥҥы ыйдарга сиэтиллиэхтээх. Дьону үөр. Битэмииннээх эбии аһылыктары: дулҕаны, талах мээккэтин — күүскэ бэлэмнээн сиэтэргэ иэстээхпит. ПДН ӨСДь
Оройуон үрдүнэн икки тыһыынча туонна кэриҥэ талах мээккэтэ, түөрт сүүсчэкэ туонна дулҕа бэлэмнэннэ. «Кыым»
Талах ойуур көр ойуур. Талах ойуур быыһыгар харыйа мас үүнэн дьылыгырайан турар. Н. Лугинов
Икки өттүнэн хойуу талах ойуурдаах, уһун синньигэс боротуоха устун кыратык барбахтыылларын кытары, эмискэ икки өттүлэриттэн саалар тыастара өрө тибийэ түспүттэрэ. С. Никифоров
Талах ойуур быыһыгар Талаабыт дьааһыктарын ороотулар. С. Васильев. Талах олоппос — талахтары өҕүлүннэрэн оҥорбут өйөнөрө суох, намыһах (үрдүгэ отут-түөрт уон сэнтимиэтир кэриҥэ) олоппос. ☉ Лёгкая и низкая (тридцать-сорок сантиметров высотой) плетёная табуретка из тальника
Ийэлэрэ оронуттан айаккалыыайаккалыы туран, уот иннигэр кэллэ, талах олоппоско бүк түһэн олордо. И. Гоголев
Саха булугас өйүн биир чаҕылхай туоһутунан талах олоппос буолар. Талах олоппос түөрт талахтан баайыллар. АЭ СТМО
[Оҕонньор] хапсыҥнаан кэлэн, талах олоппоско аргыый аҕай накыс гына олордо. «ХС». Талах ото түөлбэ. — кэҕэ кулгааҕа. ☉ Грушанка. Талах отуу — итии кэмҥэ быстах олорорго талаҕынан тутуллубут, ардахтан, күн уотуттан хаххаланар отуу (хол., оттуу сылдьан). ☉ Шалаш из тальника, защищающий от дождя и зноя и используемый как временная стоянка в летнее время (напр., во время сенокоса). Талах отууну үксүгэр отунан сабаллар
□ Талах отуу таһыгар Торҕо буруо унаарда. Баал Хабырыыс. Талах тутар таҥара итэҕ. — нуучча православиетыгар уон икки бырааһынньыктан биирдэстэрэ: паасха иннинээҕи бүтэһик баскыһыанньаҕа бэлиэтэнэр. Итэҕэл быһыытынан үнүгэһэ бөлтөгөр, үрүҥ көп түүлээх иирэ талах аптаах ураты хаачыстыбалаах, куһаҕан тыыны, иччини куттуур кыахтаах. Ол иһин дьиэлэригэр иирэ талаҕы уура сылдьаллара. ☉ Вербное воскресенье. Талах үрэх көр үрэх. Мантан соҕуруу диэки бардаххына, талах үрэх кэлэр
□ Хабырыыс өр соҕус талах үрэҕи батта. И. Гоголев
Талах чыычааҕа көр чыычаах. Кытылга талах чыычааҕа чуопчаарар. И. Гоголев
Араҕас түөстээх талах чыычааҕа, хатан баҕайытык иһиирэн чырылата-чырылата, талахтан талахха түһэн сырыкынайар. П. Филиппов
Кэҕэлэр, татыйыктар, тоҥсоҕойдор, талах чыычааҕа, чаччыгыныардар үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктаналлар. МЛФ АҮө. Тыһы талах — синньигэс имигэс талах. ☉ Тонкая гибкая талина (букв. ива-самка). Тыһы талаҕынан кымньыы оҥостоллор
□ Кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ, сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылаан истэ. Ньургун Боотур
Үөт талах көр үөт. Кэбиһиилээх оттор, үөт талахтар тулаларыгар биир эмэ хара, көҕөччөр сылгылар табыйан аһыы сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Хонууга үүнэн турар үөт талах саас аайы күөх солко сэбирдэҕинэн тыалга оонньоон суугунуу турар. Н. Якутскай. Үрүҥ талах — кылгас атахтаах, кэрдиистээх эбэтэр долгун курдук кырыылаах сэбирдэхтээх иирэ талах. ☉ Ива коротконожковая. Ыарҕа талах көр ыарҕа. Тэтиҥ, хахыйах кыбытыылаах, Ыарҕа талах ыпсыылаах Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Орой мындаабын Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай… С. Зверев
Урууп ыарҕа талаҕы быыһынан силэйэ хаамтаран тахсан истэҕинэ, арай икки аттаах киһи үрэх муостатын тахсан битигирэтэн эрэллэр эбит. Күндэ. Эр талах кэпс. — өрүс кытыытыгар, арыыларыгар ыарҕа курдук хойуутук бөлөхтөөн үүнэр талах. ☉ Речной кустовидный тальник (букв. ива-самец). Эр талахтар күлүктэригэр сөрүүкүү олордулар. Эһэ сиир талаҕа кэпс. — үрүҥ талах диэн курдук
ср. др.-тюрк., тюрк. тал ‘ива, тальник’, каракалп. таллык ‘лозняк’