сыһ. Атыппыт кыптыый курдук, кыараҕастык (тут). ☉ Как слегка разведенные ножницы (держать — напр., крылья)
Тогойкин иннин диэки дьүккүйэн кэбистэ да, кынатын кыптыыйдыы туттуммут мохсоҕол курдук икки илиитин кэннин диэки ууруммутунан, таҥнары куугунаан түстэ. Амма Аччыгыйа
Кыырт обургу кынатын кыптыыйдыы туппутунан киэҥ халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон
Хотой …… эмискэ кынатын кыптыыйдыы тутта охсоот таҥнары куугунаан түһэр. В. Протодьяконов

куҥкунаа диэнтэн дьаһ
туһ. Дьэ уонна, доҕоор, Куйаары куҥкунатан, Кыйаары кыҥкынатан, Кыптыыйдыы туттубут Кыната кыһыыран …… Эҕирийиэх икки ардыгар Элэс гынан хаалла. С. Тимофеев

кыыбырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Хотуурдарын сытыылаан кыыбырҕатан баран, балай эмэ үүнүүлээх ходуһаны ортотунан тыырдылар. Н. Босиков
Аһыҥа буута сиигирэн, кыптыыйдыы кыыбырҕатарын тохтотон, от умнаһыгар хам сыстыбыттыы хатанна. Ф. Постников

туохт., эргэр.
1. Кыптыыйынан туттар буола улаат (кыыһы этэргэ). ☉ Научиться пользоваться ножницами
Кыыс оҕоҕут кыптыыйданарын саҕана, Уол оҕоҕут Оноҕостонорун саҕана Иккистээн эргиллиэм! П. Ядрихинскай
2
кыптыыйдаа 1 диэн курдук. Кырбый кыыл кынатынан Кыптыыйдана оонньообото — Эмдэй-сэмдэй түһүстүлэр Элитиэпкэ бэртэрэ. С. Данилов. Күөх халлаанынан хоптолор кыптыыйдана көтөллөр. А. Алдан-Семенов (тылб.)

туохт. Үөһэттэн олус түргэнник салгыны хайытан, тыас таһааран, аллара диэки түс (хол., ох туһунан). ☉ Стремительно падать, рассекая воздух, издавая характерный шум (напр., о стреле)
[Хаардьыт Бэргэн] Муос уһуктаах оҕо Муҥура суох уйулаан, Бэйбэрикээн эмээхсин Үөлэһин үүтүн устун Үлбүрүйэн түстэ. И. Чаҕылҕан
Кый үөһэ кынатын кыптыыйдаан, Үөр умсаах уйулаан киирдэҕэ. Т СҮК

сыһ.
1. Таас курдук, тааска тэҥнээх. ☉ Как камень, камнем (обычно употр. в сравнительных оборотах)
Кыырт обургу, кынатын кыптыыйдыы туппутунан, киэҥ халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон
Уйааракэйээрэ биллибэт ыас хараҥа ортотугар дьоллоох Дьокуускай уоттара күндү таастыы күлүмүрдүүллэр. Н. Лугинов
Мин тугу да сэрэйбэтэҕэ буолан таастыы дьиппинийэн кэбистим. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Туох эрэ ыга баттыырын курдук (ыарыт — түөс, сүрэх туһунан). ☉ Словно камень давит в груди, на сердце
Бэс ыйын биир куйаас күнүн Даайа өйдүүр субу баардыы. Туох эрэ ыар кини түөһүн ыга баттыыр этэ таастыы. И. Гоголев
♦ Таастыы бар (утуй) — сытаат тута кытаанахтык утуй. ☉ Тотчас заснуть крепким сном, провалиться в сон
Күнүскү сындалҕаннаах айантан сылайан эһэм таастыы барбыт. С. Никифоров
Сылайбытым бэрт буолан, таастыы утуйан хаалбыт этим. В. Иванов
Ньукуу таастыы утуйа сытан, түннүк анныгар ынах маҥыраабытыттан уһуктан кэллэ. «Чолбон»
Уон биир чааска киэһэ, төбөбүтүн сыттыкка уурдубут да, сылаабыт таайан таастыы барарбыт. ПП ОА. Таастыы сүттэ (тимирдэ) — барбыта барбытынан сүтэн хаалла. ☉ соотв. без вести пропасть, исчезнуть бесследно
Аҕаҥ сордооҕу хаайыыга сытыттылар быһыылаах. Ылан барыахтарыттан ыла таастыы сүттэ. Н. Якутскай
Кулубаҕа барбыт үҥсүү эмиэ таастыы тимирдэ. Амма Аччыгыйа
Онтон ыла кини таастыы тимирбитэ, аны кинини урукку курдук таһаара барбатахтара, хаайыыга сыппыта. Далан. Бу сэрии долгунугар, Ууга түспүт таастыы, Доҕотторум тимирдилэр… Л. Попов

аат. Кыптыыйдыы уһун кынаттаах, түргэнник көтөр, түөһүгэр маҥаннаах кыра хара чыычаах. ☉ Маленькая, быстро летающая птица отряда воробьиных с длинными острыми крыльями, ласточка, стриж
Хараҥаччы оҥоойуну хомуйан сиир киэҥ айаҕын «бу» диэбиттии оҥоччу атан, кыптыый кынатын кыбыччы туттан кэбистэ, кыпсык-ипсик хамсанна. И. Никифоров
Хараҥаччы ураты сыыдам итиэннэ сымсатык көтөр. ББЕ З
Үрдүбүнэн хараҥаччылар уһаты-туора элэстэнэллэр. Ч. Айтматов (тылб.)
♦ Бастакы хараҥаччы калька. — үтүө дьыала саҕалааһынын, көҕүлээһинин бастакы көстүүтэ. ☉ Первый признак проявления чего-л. хорошего, первая ласточка
Бары Бүлүүтээҕи ГЭС тутуутугар баран үлэлиэҕиҥ …… Саха оробуочай кылааһын бастакы хараҥаччылара буолуоҕуҥ. И. Гоголев
П.А. Ойуунускай «Арамаан артыалын» сахалыы революционнай поэзия бастакы хараҥаччыта диэн сыаналаабыта. В. Чиряев
[Ойуунускай] сахалыы суругунан литератураны төрүттээбит суруйааччылары А.Е. Кулаковскайы, А.И. Софроновы ураты талааннаах, ким да сотон кээспэт үтүөлээх бастакы хараҥаччылар быһыыларынан көрөрө. П. Филиппов
◊ Хараҥаччы (бастыҥа) өһүө — тойон өһүөнү туора, балаҕан эркинин кыйа түһэриллибит өһүөлэр. ☉ Потолочные балки, уложенные вдоль стен поперёк главной средней матицы
Таһыттан киирбит киһи ээр-сэмээр оһохтон чугас эркиннээҕи хараҥаччы өһүөҕэ таҥаһын-сабын куурда ыйыы сырытта. «Кыым»
ср. др.-тюрк. харлыҕач, харҕылач, турк. гарлаваач ‘ласточка’

1. аат.
2. Орон эркин диэки өттө. ☉ Место в кровати ближе к стене, задняя её часть
   Сөдүөччүйэ улаҕа диэки хайыһан, кыра уолун таптайа сытта. Амма Аччыгыйа
   «Түүлгэ да, илэ да олох барахсан мэлдьи үчүгэй», — диэн баран, Саабыс улаҕа хайыһан, утуйан муннун тыаһа бурдьугунаата. КФА СБ
   Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. «ХС»
3. Туох эмэ иһирдьэ, түгэх өттө. ☉ Внутренняя, глубинная, задняя часть чего-л. «Хата, бу Эрдэлиир саҥардын!» — улаҕа диэкиттэн хаһыы иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Чүөчээски көстүбэтэрбин үчүгэй этэ дии санаан, тыа улаҕатын диэки түстэ. Суорун Омоллоон
   Чурапчыга алта-сэттэ оронноох биир балыыһа баар буолбута, онно кыра дьон нэһилиэктэр улаҕаларыттан киирэннэр кыайан туһаммат этилэр. Эрилик Эристиин
   [Учуутал] киэҥ күөх харахтарынан кылаас улаҕатын диэки көрө турда. Н. Габышев
4. түөлбэ. Урукку, былыргы кэм. ☉ Давнее, прошлое
   Улаҕабытын өйдөөбөппүт да быһыылаах. ДСЯЯ
5. даҕ. суолт. Уһук, кытыы сытар (сир-дойду). ☉ Глухой, тихий, окраинный (о местности)
   Улуу куораттарга, Улаҕа оройуоннарга Тимир суолунан Тигинии сүүрпүттэрэ. С. Васильев
   ◊ Орто (улуу) дойду улаҕата фольк. — киһи мээнэ тиийбэт олус ыраах сирэ, сир уһуга (саха итэҕэлинэн, айыылар олорор сирдэрэ). ☉ Очень далёкая местность, край земли, света (по якутскому поверью, местность, где проживают божества — айыы)
   Онуоха үс айыы дьөһүөлдьүт бухатыырдар халлаан сүүрэр сындыыһын үктэллэнэн, орто дойду улаҕатыттан өҥөс гынан одуулаан көрдүлэр. ПЭК ОНЛЯ I
   Улуу дойду улаҕатыгар Олохсуйан көрүөхпүтүн Хайдах буолуо этэй? А. Софронов
   Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Халлааны улаҕатынан дойҕохтоох, сири сиксигинэн сэһэннээх Сээркээн Сэһэн (өс хоһ.). Урут Потапов аймахтара мустанннар сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан ыаһахтаһар хосторо пионердар утуйар куойкаларынан, кинигэлэринэн, хаһыаттарынан туолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан көр тоҕус II. Кыырт обургу, кынатын кыптыыйдыы туттубутунан, тоҕус халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии II. Ыалдьыттары улаҕа хаалар кэһиинэн күндүлээ. Халлаан улаҕата фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойду, бүппэт уһук, кый ыраах сир. ☉ Край света, край небосвода
   Хоту халлаан улаҕата Сутаабыт суор куорсунун түүтүн Субуйа тарпыт курдук Суһуруктуйа буста. Саха нар. ыр. Онуоха Күн Эрбийэ бухатыыр Соҕотохто халлаан улаҕатын диэки Сур гынан хаалла. Ньургун Боотур. Улаҕата көстүбэт (биллибэт) фольк. — олус киэҥ, бүтэр уһуга көстүбэт. ☉ Без конца и края
   Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт уһун дураар толоон буолан муҥутаабыт эбит. Саха фольк. Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
   Урукку дьыл (кэм) улаҕатыгар — былыргы дьыл мындаатыгар диэн курдук (көр дьыл). Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку кэм улаҕатыгар, Урааҥхай удьуора, Саха саарына бухатыыр киһи Олорон ааспыт. Ньургун Боотур
   Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку дьыл улаҕатыгар, Эргэ дьыл эҥийэтигэр Кыладыкы эбэ хотун диэн Сириэдийбит-сиппит эбит. П. Ойуунускай
   ср. якут. ула ‘близнаходящийся, соседний’, др.-тюрк. ула ‘связывать, соединять’, тюрк. улаҕы, улаа ‘край между сосной и полом’, хак. улаҕа ‘основание юрты’

аат.
1. Харамайдар (көтөрдөр, үөннэр-көйүүрдэр уонна сорох үүтүнэн иитээччилэр, хол., сарыы кынаттар) көтөр лабаалара, сапсыырдара. ☉ Крыло, крылья
Кыната суох да көтөр, уоһа суох да үрэр, көстүбэтэр да күүстээх баар үһү (тааб.: тыал). Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан, бүтүннүүтэ кынат, түү иччитэ буолан баран, …… күөл үрдүгэр кукунайа-кукунайа ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Кураан буолан аһыҥа кыната кууран, ыраах баҕайы көтөн сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа
Кэрэчээн дьэрэкээн лыах, миэхэ кынатта да булан биэрбэккин ээ, бииргэ көтө-оонньуох этибит. Н. Якутскай
2. Көтөр аал, аппараат салгыҥҥа көтөҕүллэр, уйдарар хаптаҕай чааһа. ☉ Несущая плоскость летательного или другого движущегося аппарата, крыло
Онтон икки хос кыната улам улаата даллайан, дыыгынас тыаһа улам хойдо күүгүнээн, көтөр аал Күөх хонууга кэлэн түстэ. Амма Аччыгыйа
Кыптыыйдыы кыырайбытынан кыната кылбачыйан Кыйааран таҕыста «ТУ» халлаан үөһүгэр. Р. Баҕатаайыскай
3. көсп. Муҥха ийэтин икки өттүнээҕи балык күөйэр-хаайар илим курдук көрүҥнээх уһун чаастара. ☉ Часть невода по обе стороны мотни, похожая на длинную сеть, служащая преграждением для рыбы
Үөс кынат. Кытыы кынат.  Даарыйа муҥхатын иккис кынатын түһэрэн кэчигирэтэн барда. Н. Габышев
Оттон кинилэр иннилэригэр, муус анныгар муҥха ийэтэ икки өттүнэн сүүһүнэн миэтэрэ усталаах кынатын быластаан сытар. И. Данилов
Оҕонньор биригэдьиирдиин таастыганы баайдылар, биһиги кинилэр ыйан-кэрдэн биэриилэринэн, кынаты абырахтаатыбыт. Ыҥырар ыл.
4. Ханнык эмэ тутуу ойоҕоһугар сыһыары тутуу, салҕааһын эбэтэр уһун тутуу көрүдүөрүн уҥа биитэр хаҥас өттө. ☉ Боковая пристройка к какому-л. сооружению, правая или левая часть какой-л. удлиненной постройки
Саҥа хотон биир кынатын кинилэргэ [хомсомуоларга] сыһыарыахха наада. Э. Соколов
Хараал бэтэрээ кынатыгар анаан оҥоһуллубут кыараҕас хаарчахха уонча табаны үөртэн быһан киллэрэн, чып гына хатаан кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Мин оҕо эрдэхпинэ дьоммун кытта бииргэ кини кынат дьиэтигэр олоро сылдьыбытым, тиэргэн үлэтин барытын толорорум. СБТТ
5. Байыаннай чаас кэккэтин эбэтэр сэриилэһэргэ бэлэмнэммит бэрээдэгин уҥа эбэтэр хаҥас өттө. ☉ Правое или левое крыло строя, боевого порядка, оперативного построения войск
Бартыһааннар сыаптарын икки кыната суол икки өттүнэн тыаҕа тиирэ тардыллан, хойуу мастардаах үрдүк халдьаайы үрдүгэр өҥөйө кэлэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Биһиги, хайа үрдүгэр баар рота, өстөөҕү өмүтүннэрэн, соһутан үөһэттэн кимэн киириэхтээхпит. Онон икки кынакка баар сүрүн күүстэрбит кимэн киирэллэригэр көмөнү, чэпчэтиини оҥоруохтаахпыт. ВА
Хамандыыр этэрээт биир кынатыттан иккиһигэр төттөрү-таары сүүрдэрэ көстөр. «ХС»
♦ Көтөр кыната, сүүрэр атаҕа — кимиэхэ эмэ сорук-боллур буолар, кини этиитин толорор эрэллээх хоһуун киһи. ☉ Человек на побегушках, энергичный, исполнительный, верный до конца своему хозяину
[Бакыыһа кинээс:] Нохоо! Дьэрбэҥээ! Кэл, бу тойонуҥ, кырдьаҕаһыҥ, арыгы бэрдэрэр. [Түүнүкү Көстөкүүн:] Бэрдэриминэ көтөр кынаппытыгар, сүүрэр атахпытыгар. Эрилик Эристиин
Эйигин, биһиги эрдээх, хорсун разведчикпытын, сибээскэ сылдьар көтөр кынаппытын Ийэ дойду наҕараадалыыр. КА КПЭ. Көтүөн (көтүөҕэр, көтүөр) кыната эрэ суох — тугу эмэ кыайанхотон, ситиһэн санаата көтөҕүллүбүт, туох эрэ үчүгэйтэн олус көнньүөрбүт. ☉ Быть в хорошем, приподнятом настроении, испытывать душевный подъем
Үрдүк хайалардаах сиргэ салгын олус ыраастыйар, чэбдигирэр, онон киһи ис-иһиттэн уҥуоҕа-сүһүөҕэ чэпчээн, көтүөҕэр кыната эрэ суох курдук буолар. Болот Боотур
Айыҥах төһө да ыарыйдар, көтүөр кыната эрэ суох. Н. Босиков. Кынаккын куурт — ханна эмэ бараары оҥоһун, аттанарга, айанныырга бэлэмнэн. ☉ Готовиться к отъезду куда-л. (букв. высушить свои крылья)
Ийэм мин тылбыттан тахсыбат. Онон миигин туох да туппат, кынаппын куурдубутум ыраатта. М. Доҕордуурап
Сергей соторутааҕыта эксээмэннэри туттаран бүтэн, сыбааркаһытынан көһөөрү кынатын куурда, сөптөөх түгэн түбэһэрин күүтэ сылдьар. В. Яковлев
Ыһыах сураҕын истэн, уонча хонук инниттэн, таҥаһын-сабын ыраастанан, кынатын куурдуна сырытта. С. Никифоров. Кыната суох көтөр кэриэтэ — тугу эмэ оҥоруон кыаҕа тиийбэт. ☉ Не иметь, лишиться возможности что-л. делать (букв. словно птица без крыла)
Итиэннэ ол мин, ийэ эрэйдээх, кыната суох көтөр кэриэтэ буоллаҕым дии. Софр. Данилов. Кынат-куорсун ас — ким эмэ инники сайдыытыгар тирэх, төрүт буол. ☉ Дать толчок, быть опорой для дальнейшего развития, становления кого-л.
А.С. Шадрин дириэктэрдиир сылларыгар ССРС успуордун аҕыс уон маастардара, сүүс түөрт уон маастарга кандидаттар иитилиннилэр. Мантан аатырбыт бөҕөстөр …… иитиллэн, кынаткуорсун анньынан таҕыстылар. «Кыым»
Отучча сыллаах педагогическай үлэҥ устатыгар төһөлөөх ыччаты иитэнүөрэтэн кынат-куорсун анньан олох суолугар үктэннэрбиккин хантан ситэн ааҕыамый? «ХС». Кынат үүммүккэ дылы (үүммүт курдук) буолла — санаата көтөҕүлүннэ, көнньүөрдэ. ☉ У него поднялось настроение, он ощутил прилив сил (букв. он почувствовал, что у него словно выросли крылья)
Кыыс хараҕа сырдаабыта, киниэхэ кынат үүммүккэ дылы буолбута. Суорун Омоллоон. Кынат үүннэр — санааҕын (санаатын) көтөх. ☉ Поднимать настроение, придавать силы (букв. растить крылья)
Өрөбөлүссүйүөннэй охсуһуу төлөнө кинилэргэ кынат үүннэрэрэ. Суорун Омоллоон
Аны күһүн механизацияламмыт хотоннонор санаа Таняҕа кынат үүннэрбитэ. М. Доҕордуурап
Кыайыы күнэ Үөрүү күрүс долгуна, Халыс гынаат, миигин Өрө анньан таһаарда, Миэхэ кынат үүннэрдэ. Л. Попов. Кынатын сарбый — күүһүн-кыаҕын толору туһанарыгар кыаҕы биэримэ. ☉ Лишать возможности проявить, использовать все свои силы, способности (букв. подрезать крылья)
Сэмэн кыыс илиитин бобута туппахтаата. Киниэхэ, бу кыната сарбыллан сытар кэмигэр, Шура кэлэн олороро олус күндү. Н. Якутскай
Кэһэттин. Сыһыттын. Хата, кыната сарбыллыа, киһиэхэ өрөлөспөт буолуо. «ХС»
[Уучаҕыам] Эн экчи билэҕин: …… Кырдьыы ыар кырыыһа Кынаккын сарбыйан Кылыыгын кэтиирин. В. Лебедев (тылб.). Орулуос кус кынатын тыаһын курдук — олус күүстээх куһугурас. ☉ Сильный, гулкий, с присвистом (о звуке — букв. как гул от крыльев утки — гоголя-нырка)
Ол көттөҕүнэ — сирэйэ сытыы талаҕынан быһыта биэрбит курдук сырылаан истэ, кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ. Ньургун Боотур. Омуннаах киһи быһыытынан атын үрдүгэр олоро түстэ, тус хоту диэки салайа баттаата, …… ат сылгы …… суостаахтык-суодаллаахтык айаннаата, кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ. Саха фольк.
◊ Икки кынаттаахтар зоол. — үөннэркөйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр, киэҥник тарҕаммыт, инники кынаттара кэнникилэринээҕэр үчүгэйдик сайдыбыт харамайдар. ☉ Двукрылые (отряд насекомых)
Икки кынаттаахтар сорох көрүҥнэрэ киһиэхэ (сахсырҕалар, бырдахтар), дьиэ сүөһүлэригэр (күлүмэннэр, бүгүйэхтэр) ыарыыны тарҕаталлар, оттон сорох көрүҥнэрэ үүнээйини куоппаһырдар, сири көбүтэр буоланнар туһалаахтар. ББЕ З. Илии кынаттаахтар зоол. — инники лабаалара кынакка кубулуйбут, көтөр кыахтаах, үүтүнэн иитээччилэр этэрээттэригэр киирсэр кыра харамайдар (үгүс көрүҥнэрэ тропикка уонна субтропикка бааллар, түүҥҥү олохтоохтор). ☉ Рукокрылые (отряд млекопитающих)
Илии кынаттаахтар бэрэстэбиитэллэрэ (хол., көтөр кутуйахтар) көтөргө үчүгэйдик ньыматыйбыттар, ол эрээри кынаттарын оҥоһуута көтөр киэниттэн атын. ББЕ З. Көнө кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр элбэх көрүҥнээх харамайдар (инники кынаттара кэнникилэринээҕэр үксүгэр синньигэс, уһун уонна көнө буолаллар). Көнө кынаттаахтары кылгас бытыктаахтар (хол., саранчалар) уонна уһун бытыктаахтар (хол., аһыҥалар) диэннэргэ араараллар. ☉ Прямокрылые (отряд насекомых)
Айанныыр саранча биэс-алта сэнтимиэтир кэриҥэ уһуннаах, кылгас бытыктардаах, уһун синньигэс хоччорхой көнө (этэрээт көнө кынаттаахтар дэммитэ — онтон) илин кынаттардаах. ББЕ З. Көтөр кынаттаах кэпс. — көтөрдөр уопсай ааттара. ☉ Общее название птиц, пернатые
Көтөр кынаттаахтан оҕонон төрүүр баар үһү (тааб.: нэтээги). Оҕонньор Уйбааскыга булт-алт алтыһыытын, сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах сырыытын …… кэпсиир. Л. Попов
Көтөр кынаттаах Көччөҕүн көтүтэн, Көһөрүн көһүтэн, Көлүйэ күөллэргэ Көрүлээн көччүйбүт. А. Софронов. Куоппастаах кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр лыахтар. ☉ Чешуекрылые (бабочки из отряда насекомых)
Лыахтар кынаттарын дьүһүнэ кинилэри бүрүйэр кырпа куоппастар өҥнөрүттэн тутулуктаах. Лыахтар «куоппастаах кынаттаахтар» диэн ааттаммыттара. ББЕ З. Кынаттаах бакыат эргэр. — аадырыһыгар суһаллык тиэрдиллиэхтээх улахан суолталаах сурук (былыр, үөрэхтээх аҕыйах эрдэҕинэ, итинник бакыакка көтөр куорсунун сыһыараллара эбэтэр ойуулууллара). ☉ Срочный важный пакет, пакет срочной доставки (букв. пакет с крылом)
В старину, когда было мало грамотных, на такие пакеты приклеивали или рисовали на них перо птицы, обозначая таким образом срочность доставки и важность дела. Ортотунан сургуустаах, икки куорсун сараччы ойууламмыт, үс муннуктаах кынаттаах бакыаты Дьөгүөрдээн ылан эргим-ургум тутта. Амма Аччыгыйа. Кынаттаах кутуйах зоол. — илин, кэлин атахтарын уонна кутуругун төбөлөрүн тилийэ сарыы курдук кынаттаах, үөнүнэнкөйүүрүнэн аһылыктанар, күнүһүн бүччүм сиргэ төбөтүнэн таҥнары утуйан тахсар, түүҥҥү олохтоох, илии кынаттаахтар этэрээттэригэр киирсэр быыкаайык көтөр кутуйах. ☉ Летучая мышь (водяная ночница, кожан, ушан)
Эрдэ туран үлэлээри Дьон бары утуйар, Арай көтөн элээрэр Кынаттаах кутуйах. Баал Хабырыыс
Кынаттаах кутуйах арааһа элбэх, ол да иһин буолуор сөп — сахалыы элбэх ааттааҕа: сарыы (тирии) кынат, абааһы үрүмэччитэ (лыаҕа), кынаттаах (көтөр) кутуйах, лэкэттэ оҕото, сарыкынай, тыҥы, тэлиэс. ББЕ З. Кынаттаах тыллар — киэҥник тарҕаммыт, олус бэргэнник этиллибит, тута өйдөнүмтүө сытыы тыллар бөлөхтөрө. ☉ Крылатые слова
Гораций «өскө өлүөр эрдэххинэ сүүрүөххүн баҕарбат буоллаххына, ыарыйдаххына сүүрүөҥ» диэн эппит кынаттаах тыллара үйэттэн үйэҕэ бэриллэн иһэллэр. АН БЭХСКТ
Бу ирдэбиллээх сала-йааччы «учуутал үөрэнэрин тухары учуутал» диэн кынаттаах тыллары бигэтик тутуһар. «Кыым». Тэҥн. ох тыл. Кынаттаах устуруус — икки киһи утарыта олорон тардарыгар аналлаах икки тутаахтаах улахан устуруус. ☉ Медведка (большой рубанок с двумя ручками, к-рым работают два человека). Аҕалаах уол кынаттаах устурууһунан муоста маһын тарда олороллор. Кынат тулаайаҕа зоол. — көтөр кынатын төбөтүнээҕи муҥур уҥуохтара. ☉ Крайняя кистевая кость у крыльев птиц
Ол ытарыгар кыталык кынатын тулаайаҕын тоһуппут. Багдарыын Сүлбэ
Бултуу сыл-дьаммын, кынатын тулаайаҕа тостубут хотойу булан, үүтээним кэннигэр оҕолообутум. «ББ». Кытаанах кынаттаахтар зоол. — үөннэркөйүүрдэр кылаастарыгар киирсэр хомурдуостар. ☉ Твердокрылые (жуки из отряда насекомых). Кытаанах кынаттаахтарга таҥара ынаҕа, кии хомурдуоһа кытары киирсэллэр. Сарыы кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр, иккилии паара дьэҥкир сарыы кынаттардаах, көмүскэнэргэ уонна саба түһэргэ аналлаах тигэр иннэлээх, кыттыгас олохтоох кыра харамайдар (үгүс көрүҥнэрэ мүөтү биэрэр, үүнээйини куоппаһырдар. ☉ Перепончатокрылые (отряд насекомых)
Сарыы кынаттаахтарга тигээйилэр, кымырдаҕастар эмиэ киирсэллэр.  Тойон ыҥырыалар — бөдөҥ (отут миллимиэтир тиийэр уһуннаах), түүлээх уонна арылхай ойуулаах сарыы кынаттаахтар. ББЕ З
Сарыы кынаттаахтар ортолоругар атын үөннэргэ-көйүүрдэргэ паразиттыыр личииҥкэлээх үгүс көрүҥнэр бааллара биллэр. ББЕ З
тюрк. канат

I
аат.
1. Эт-сиин килиэккэлэригэр веществолар атастаһыыларын хааччыйар, тымыр устун сүүрэр кыһыл өҥнөөх убаҕас. ☉ Жидкость, текущая по венам и артериям человека, кровь
Чабырҕайыттан хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хараара хаппыт. Н. Якутскай
Люда сүүһүн туттан көрбүтүгэр, илиитигэр хаан биһиллибитэ. С. Никифоров
Мичээрдээбитигэр бэлиэр кубарыччы хаппыт уоһа быһа ыстанан, хаан бычыгыраата. Т. Сметанин
2. Сүөһү (сылгы, ынах) хаанын оһоҕоһугар кутан оҥоһуллар ас. ☉ Блюдо, изготовленное из говяжьей или конской крови, смешанной с молоком и налитой в кишки, кровяная колбаса (в сыром или варёном виде)
Силтэһин сүүнэ улахан чаан олгуйу толору кутуллубут хааны сулбу тардан ылла. Күннүк Уурастыырап
Бэлэмнэниллибит хааны оһоҕос үс гыммыт иккитигэр кутуллар уонна суон кылынан икки уһугун холбуу баайыллар. Дьиэ к. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ нэһилиэнньэ сүрүн аһылыга буолбут этүүт аһылыктар: хаан, ойоҕос, хаһа, мүһэ, сыма, үөрэ, күөрчэх, о. д. а. «ХС»
3. көсп. Киһи сирэйин дьүһүнэ, сэбэрэтэ. ☉ Лицо, облик, лик
Дьэргэлээх Уолуктай сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр, хааннара сырдаан кэллэ, өрө тыыннылар. Болот Боотур
Кини аттыгар маҥан халааттаах, ис киирбэх дьүһүннээх, нууччалыы хааннаах эдэр кыыс куру-сири буолан олорор. С. Никифоров
Тыыкан уруккута уруккутунан эрээри, хаана хараарбыт, сылайбытэлэйбит көрүҥнээх. Н. Борисов
4. көсп. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн удьуорданар омук, аймах дьон туох эмэ уопсай уратыта. ☉ Унаследованное от предшествующих поколений какое-л. свойство, качество человека
Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П. Ойуунускай
Сахаҕа тустуу хааныгар баар, ол да иһин биһиги дьоммут үгүстэрэ сыстаҕас, сымса баҕайытык хапсыстылар. Э. Соколов
Саха омук былыргы төрдүн ырыттахха, икки хаан былаастаах соҕурууттан төрүттээх омук эбит. НСА ПШЯП
△ Сүөһү, кыыл утумнуур боруодата. ☉ Признаки породы, порода
[Миитэрэй:] Биһиги сылгыларбыт хааннарын ыһыктыбатахтарынан үчүгэйдэр. П. Аввакумов. Хотугу оройуоннар сылгылара ырааһынан, хаан булкуура суох ордон хаалбыттар. Сылгыһыт с.
♦ Абааһытын хаана аста эргэр. — улаханнык уордайда, омуннаахтык кыыһырда. ☉ Сильно разгневаться, разъяриться. Ньургун Боотур хараҕа уоттанна, тыла иччилэннэ, абааһытын хаана аста
Саха фольк. Хараҕа уоттанна, өлөрөр курдук сананна, абааһытын хаана аста. Саха фольк. Айыҥат хаан аймаҕа көр аймах I. Аньыы-хара аҕыйах эрдэҕинэ, Айыҥат хаан аймаҕа Айхаллаах түһүлгэлэрин Анааран-алҕаан ааһаллара. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Эйигин] Айыҥат хаан аймаҕыттан миэхэҕэ Анаан айбыттара буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Айыҥат хаан аймаҕыттан Алгыстаах оҕону Айар күммүт Анаммыт буоллаҕа. «ХС»
<Биир> таммах хаан хаалыар диэри көр таммах. Кини алҕаһаан бу ампаарга сытан биэрбитин, биир таммах хаан хаалыар диэри сэриилэһэн боруостуурга сорунна. Д. Токоосоп. Булт хаанын кэс кэпс. — өлгөм куһу-хааһы, көтөрү бултаа. ☉ Поохотиться на славу (на дичь)
Сааһыттар бэҕэһээ булт хаанын кэһэн, сылайан-элэйэн кэлэн эрдэ сыппыттара. «Чолбон»
Илиигин хааннаа көр илии. Уҥуох-сула киһи сынтараалканы тайахтанан турар киһиэхэ: «Хайа, доҕоор, илиигин хааннаабаккын дуо?» — диэн киксэрдэ. Р. Кулаковскай. <Илиигин> хаанынан сууй көр сууй. Өһүсааһы тутар, илиини хаанынан сууйар сыыһа буолуо. Имин хаана оонньообут көр им III. Кыыс килбигийэн имин хаана оонньоото
□ Имин хаана оонньообут иэдэстээх, Чоҕулуйбут хап-хара харахтаах Кыыс оҕо кэлэн турар эбит. Саха фольк. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) көр иҥ II. Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу Иҥин хаана быһытталанна, Сүүрэр хаана оонньоото. Ньургун Боотур
Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) көр иҥ II. Сүүрбэччэлээх Хабыычча иҥин хаана кэйбит, киниэхэ туох барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр, күлэр. Күндэ
Миигин көрөөт, иҥин хаана кэйэ түспүтэ, симиктик, ол эрээри истиҥник мичээрдээбитинэн утары хаампыта. Далан
Эмээхсин эрэммит харахтарынан сып-сылаастык көрбүтүгэр Дабыыт уйулҕата хамсаата, иҥин хаана кэйитэлээн ылла. И. Никифоров
Ириэнэх хааннаах көр ириэнэх. Итинник ириэнэх хааннаах, эйэҕэс майгылаах саха уолаттара биһиэхэ баар буолтарын кэннэ, ама, ким күлбэт, ыллаабат буолуой!? Амма Аччыгыйа
Ол оҕо уруккута ириэнэх хааннаах, үтүө-мааны майгылаах этэ. «Кыым». Ис хааныт- тан көр ис IV. Кини хайдах эрэ ис хааныттан дьоҥҥо көмөлөһөр аналлааҕа
□ «Бэйэтэ бороҥ да, ис хааныттан оҕус курдук сүөһү буолбаат», — Уйбаан Уоһукап аты хайгыыр. С. Маисов
Мария Петровна түөн ууруутугар аҕата Чооһой Дьөгүөрдээнтэн үөрэнэн, ис хааныттан баҕаран, дьулуһан туран уһуллубут эбит. «Сахаада»
Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> көр ким II. Туматтар былыргы төрүт-уус төрөөбүт-үөскээбит түөлбэлэриттэн арахсыбыттара быданнаабыт быһыылааҕа: хайалара да кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын билбэтэ. Далан
Сахалыы эттэххэ, кимтэн кииннээх, хантан хааннаах киһи этэй, бу, уостан түспэккэ ахтыллар Гриша Ладейщиков? ПНИ ОСОТ
Көлүөнэ көппөт (хаан хаалбат) көр көт I. Көлүөнэ көппөт, хаан хаалбат диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрэ буолуо. Көхсүн хаана кырылыы түстэ көр кырылаа. Онуоха бухатыыр обургу Көхсүн хаана Кырылыы түстэ, Уолугун хаана сүүрэлээтэ. Саха фольк. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) көр көҕүс II. Оройунан оонньоон, Уһугунан дуксунан, Уонунан уоҕуран, Көҕөн этэ күүрэн, Көхсүн хаана көөнньөн таҕыста. П. Ойуунускай
Лэгиэн ыраахтан көрөн, кытыл кумаҕар мөхсө турар дьоҥҥо тыына тымныйан, көхсүн хаана буһан, хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Борисов
[Оҕонньор:] Билигин да мин оҕом туһунан араас тыл тарҕанар, ол иһин көхсүм хаана кыынньан эрэр. А. Сыромятникова
Кураанах маска хаан аҕыыр көр аҕаа. Хайа, бу туох буолбут киһиний, кураанах маска хаан аҕыыр диэн ити буоллаҕа! «ХС»
Кыайар хаан кыайда көр кыайар. «Ону кыайар хаан кыайдаҕа», — дэһэ-дэһэ атыттар күлсэн алларастаһаллара. Д. Таас
Бу сырыыга уксубут аттара бастакынан кэлбитэ, дьэ, кыайар хаан кыайдаҕа. «Кыым». <Кыа> хаанынан устар — бүтүннүү хаан-билик буолар. ☉ соотв. обливаться кровью
Охсуһуу буолбут хонуутугар Мэхээчэ уонна Түҥ Хабырылла кыа хаанынан уста сыталлара. Л. Попов. Тайах арыт тибии типпит сиригэр моонньугар диэри түһэр, хатаҥаттан атахтара хаанынан устар. И. Федосеев. <Кыа> хаанынан уһуннар — кими эмэ өлөр-өһөр, сууһар. ☉ соотв. утопить в крови
Ийэ дойдубутун тоҕо кэспиттэрин, куораттарбытын үлтүрүппүттэрин, бар дьоммутун кыа хаанынан уһуннарбыттарын ньиэмэстэртэн ситиһиҥ! Амма Аччыгыйа
Икки атахтаах эйэлээх олоҕун иҥнэри үктээбит, Ийэ дойдубутун хаанынан уһуннарбыт гитлеровскай Германия умса ууруллубут! Кыайыы! В. Протодьяконов
Онтон күһүөрү сайын, саха сирин-дойдутун, киһитин-сүөһүтүн иккиһин кыа хаанынан уһуннараары, илин диэкиттэн Бэппэлээйэп сэриитэ иһэр сураҕа иһиллэр. Бэс Дьарааһын. Кыыс хаана киирбит — бэйэтин сааһыгар сөбө суох эдэр көрүҥнээх. ☉ К ней пришла вторая молодость (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет). Кини көрдөҕүнэ, саас ортолоох дьахтар, кыыс хаана киирэн, тупсан, төлөһүйэн хаалбыт. Кыыһырар хаана суох кэпс. — олус холку майгылаах, хаһан да кыыһырбат киһи. ☉ Спокойный, невозмутимый. Ээ, кини киэҥ көҕүстээх, кыыһырар хаана суох киһи. Муннун хаана бууралаабыт көр бууралаа. Киһилэрэ муннун хаана бууралаата, көхсүн өһөҕө хойунна. Саха фольк. Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Күрүөлэрин бүтэрэ сатаан, бу куйааска муҥ хааны көрдүлэр. Одун хаан оҥоһуута, чыҥыс хаан ыйааҕа фольк. — киһи сирдээҕи анала, дьылҕата. ☉ Судьба, рок человека
Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Одун хаантан оҥоһуулаах, <чыҥыс хаантан дьылҕалаах> көр одун. Одун хаантан оҥоһуулаах, чыҥыс хаантан дьылҕалаах киһи диэн тойугулаабыт киһини, дьэ, бэркэ сөбүлүүр. Саха фольк. Сэмэн бэйэтин кэпсээнинэн, одун хаантан оҥоһуулаах, дьылҕа хаантан ыйаахтаах булчут үһү. Амма Аччыгыйа. Оон- ньуур хаана уолугунан мөхсөр (сүүрэр) фольк. — тулуйан-тэһийэн олорбот, өрө мөхсө, хамсана түһэр. ☉ Приходить в состояние нервного напряжения, подъёма, волноваться. Дьиэлээх киһи аһаан имиппитинэн барда, ону көрөн Ньургун Боотур оонньуур хаана уолугунан мөҕүстэ, үллэр өһөҕө үллэн кэллэ. Ньургун Боотур
Оччоҕо туундара уолун Тоҥуй сүрэҕэ ирэр, Оонньуур хаана уолугунан Омуннаахтык сүүрэр. С. Данилов. Өйдөөх хаан кэпс. — чэгиэн, тугунан да туймаардыллыбатах, өлбөөдүйбэтэх өй-санаа. ☉ Здравый ум
Арыгыга тэҥнээтэххэ хаарты — Өйдөөх хааҥҥа үөрэкөтө Күҥҥэ көстүбүччэ көччүйэр Көр буоллаҕа дии. А. Софронов
Кини кэнникинэн улам уоскуйан, хомолтотун, кыһыытын-абатын мүлүрүтэн, сыыйа өйдөөх хаанын ылынан барбыта. В. Яковлев
Бүгүн испэккэ, өйдөөх хааҥҥынан олордоххуна кэпсэтэ, быһаарса кэлэллэр үһү. Күрүлгэн. Өйдөөх хааҥҥын киллэрэн кэпс. — үчүгэйдик болҕойон, боччумуран туран. ☉ Очень внимательно, максимально сосредоточенно
Өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй. НАГ ЯРФС II. Өһөс хаанын киллэрбит (хааннам- мыт) — өсөһүөҕүнэн өһөстө, өсөһөн олордо. ☉ Заартачиться, заупрямиться
Сэмэн өһөс хаанын киллэрэн, өссө өрө барда. Н. Якутскай
Тогойкин өһөс хаанын хааннанан, кыыһы одуулаһан олордо. Амма Аччыгыйа. Өһөх хаан — хара дьайдаах санаа. ☉ Тёмные, порочные мысли
Үтүө ытык-мааны бэйэтэ көмнөхтөөх күөх хара санааланан, өһөх хаан үктэллэнэн хаалыах бэйэтэ буоллаҕа. Ньургун Боотур
Таптыыр сахам норуота Көҥүл-босхо тыыннын диэн Өстөөх өһөх хааныттан Өһү-сааһы сиппитиҥ. П. Тобуруокап
Оо, дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин эн тыыҥҥын тыыннаныам. Баал Хабырыыс
Сиһик хаан (сиһик мунду) буол көр сиһик. Аҕата икки илиитин быластыы уунан, сиһик хаан буолан буорга умса түһэн сытара. Н. Якутскай
Сир-дойду сиһик хаан буолла. «ХС»
Сорун (сор хаанын) сордоо көр сор. Интэринээт оҕолорун аһылыгын хоро сии олороҕут диэн сор хааммытын сордообуттара. А. Данилов
[Арыгы] Миигин, туох да буруйаайыыта суох киһини, сор хааммын сордоон, айыы кэриэспин этитэн эрэр. «Кыым». Сор хааны көр (хаанын көрдөр, кэтэрт) — улахан эрэйи, кыһалҕаны көрүс; кими эрэ эрэйгэ, кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Испытывать страдания, терпеть мучения; подвергать кого-л. тяжёлым испытаниям
Муҥутуур баайдарга Солкуобай харчы Соболоҥо суох Сор хааны көрөммүн Сорсуйбут эбиппин. Саха нар. ыр. II
Сымыйа дьыала тэрийэн, сор хааммытын кэтэрдэн эрэр. М. Попов
Оттон суотчут уол сор хааммын көрдөрөр эбээт. М. Доҕордуурап
Сүҥ хаан көр сүҥ. Сүҥ хаан улуустара, Сүгэ тойон аймахтара, Сүҥкэн Эрилик удьуордара. Ньургун Боотур
Сүҥ хаан аймахтара, күн өркөн улуустара, буор куттаах, салгын тыыннаах урааҥхай саха норуота. П. Ойуунускай
Сайсары күөлүн диэки Ньукуола таҥаратын дьиэтин сүҥ хаан куолакала дуораһыйара. А. Софронов
Сүрэҕэ хаанынан ытыыр (оҕуолуур) көр сүрэх I. Таня сүрэҕэ хаанынан оҕуолуур курдуга, дууһатын Бииктэр Бадаайап тырыта тыыппыкка дылыта. Л. Попов
Оҕонньор сэрии уотун санаатаҕына сүрэҕэ хаанынан ытыыра. Күрүлгэн. Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Тугу барытын сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан оҥоро сатыыбын. Таммах хаан баарын тухары — тыыннаахпыт, баарбыт тухары. ☉ соотв. до последней капли крови
Күн ыраахтааҕыны таммах хааммыт баарын тухары көмүскүөх, харыһыйыах тустаахпыт. М. Доҕордуурап. Тоҥ (уордаах) хааҥҥын көрдөр кэпс. — кимиэхэ эмэ олус уордай, кыыһырбыккын биллэр. ☉ Злиться на кого-л., раздражаться
Оҕонньор сөбүлээбэтэҕин биллэрэн, тоҥ хаанын көрдөрдө. «ХС»
Тохтор хааннаах, быстар тыыннаах көр тоҕун. Бандьыыттар да тохтор хааннаах, быстар тыыннаах дьон буоллахтара. «ХС». Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, сөпкүн көрдөрөр, моһуораҕын көннөрөр күнүмдьылым дьэ үүннэ! Саха фольк. Тылыттан хаан оҕуолуур — олус кэччэгэй, наар суох диир. ☉ Очень скупой, жадный, скаредный (букв. на языке кровь выступила)
«Атын баайдар наар кэриэлийэн, тылларыттан хаан оҕуолуур буолааччылар», — дии санаата оҕонньор. Болот Боотур
Тэбэр сүрэхтээх, <тардар тымырдаах, оонньуур хаан- наах киһи> көр тэп I. [Бухатыыр] Түҥнэри соҕус дьүһүннээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах, бараа быччыҥнаах, баттах сарыннаах. Саха фольк. Мин да син тэбэр сүрэхтээх, оонньуур хааннаах киһи буоллаҕым. Болот Боотур
Уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хааннаах> көр уос III. Уоһа уоһахтаах, хараҕа хааннаах эдэр ыччат саҥа олоҕу тутар кэмэ үүннэ. Кустук
Үтүгэн хаан иччитэ көр үтүгэн II. Үтүгэн хаан иччилэрэ, Антах хайыһыҥ, Дьалты буолуҥ. Саха сэһ. I
Хаанаартык (аартык-хаан) көр аартык. Хаан аартыктаах, Ыыс-быдаан ыыспалаах Аллараа дойду. Ньургун Боотур
Хаан айах көр айах I. «Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ!» — дии-дии хаһыытаан хаалбытым. М. Доҕордуурап. Хаана буһар (хойдор) кэпс. — улаханнык абаланан ыга кыыһырар, киҥэ-наара холлор. ☉ Быть в гневе, ярости, рассвирепеть (букв. кровь его варится (густеет))
Көстөкүүн хаана хойдон, санаата хараастан, тыына-быара ыгыллан испитэ. Күндэ
Мин итинтэн эбии тымтан, ис-испиттэн кыйаханан, хааным буһан кэлбитэ. П. Аввакумов
Николай Иванов бүгүн сопхуос дириэктэригэр Сергеевкэ сылдьан, кыыһыран, хаана хойдон аҕай кэлбитэ. С. Дадаскинов
Баайдар сыдьааннара онон-манан сирэйдэнэн, Хабырылла хаана буһан, санаата алдьанан, уолҕамдьы быһыыны оҥорорго күһэллибитэ. ФЕВ УТУ
Тэҥн. хаана оргуйар. Хаана быһытталанна көр быһытталан. Хаана быһытталаммыт, Хааһа түрдэстибит, Хараҕа кырыыламмыт Тохороон Миитэрэй Туран кэллэ. Болот Боотур
Киһи эмиэ хараҕа уоттанан, хаана быһытталанан кэллэ, олоро түһэн, дьигиһийтэлээн ылла. Күннүк Уурастыырап
Эмискэ хараҕа уоттанна, Хаана быһытталанна, Илиитэ салҕалаата, Иһин түгэҕиттэн аҕылаата. С. Васильев. Хаана дьэби- дис гына түстэ (гынна) — кыйаханан хаана-сиинэ уларыйа, тыйыһыра түстэ. ☉ соотв. побагроветь от злости
Онуоха эр киһи хаана дьэбидис гына түстэ. Ньургун Боотур
Уйбаан Дууһа кээлтин билэн Ньоҕоруктар, Молоохтор хааннара дьэбидис гына түстэ. Эрилик Эристиин
Ипатий хаана дьэбидис гынна, билигин күлэ олорбута мэлийэн хаалла. А. Данилов. Хаана киирбит — кубарыйбыта ааһан, сирэйэ тэтэрбит. ☉ Разрумянились щёки у кого-л.
Мариса хоргуйарыттан, ырбытыттан кубарыччы куурбут сирэйигэр хаана киирэн, имэ тэтэрбит. Эрилик Эристиин
Кыыс арыый буолбут, кэнникинэн хаана киирбит. «ХС». Хаана кыыһар — сирэйэ ыгыллан кытара үллэр; иэдэһэ кытар гынар (дьахтары этэргэ). ☉ Пылать, краснеть (о лице); покрываться лёгким румянцем (о женщине)
Онуоха эр киһи хаана кыыһан, сүрэҕэ минньийбитин бэйэтэ да билиминэ хаалбыт. Саха фольк. Маннык бэйэлээх кэрэ кэмҥэ ким хаана кыыспат, ким сүрэҕэ көппөт буолуой! Суорун Омоллоон
Чоочо хаана кыыһар, дэйбииринэн көлөһүнүн соттор, ойоҕор тугу эрэ сибигинэйэр. В. Протодьяконов
Хаана оонньуур көр оонньоо. Панфилы оҕото суоҕуттан хаана оонньоон арыгыны иһэр буолбута диир. Болот Боотур
Уолу өйдөөн көрөөт, Наташа дьигис гынна уонна кыыһырар хаана оонньоото. «ХС». Хаана оргу- йар — олус абаккарар, кыһыйар-абарар, уора-кылына киирэр. ☉ Быть в глухой ярости, бешенстве (букв. кровь кипит в ком-л.)
Холлой итиччэни истэн баран, хаана дьэ ситэ оргуйда, уҥуоҕа илибирэс буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Абаккатыгар хаана оргуйда, чабырҕайдарын тымырдара күүрэн кэллилэр. М. Доҕордуурап
Охсуһуук баабыр ити ынырык, киҥнээх хаһыыттан хаана оройугар оргуйа түстэ да, суос-соҕотохто ол диэки ыппыт охтуу ыйылыы турда. Куорсуннаах
Хаана тардар көр тарт. Ол иһин да, хаана тардыахтаах этэ диибин ээ, удьуор харылы, Ала Кыырсын сиэнэ. Л. Попов
Уолчаан өйдүүрэ дуу, аҕа аата аҕа, хаана тардар ини. В. Гаврильева
Кыыһым Леночка хаана тардар буоллаҕа дуу? «ХС». Хаана тоҥор — дьэбир, тыйыс көрүҥнэнэр. ☉ Стать жёстким, строгим, суровым
Бастаан утаа киһим аламаҕайдык кэпсэппитэ, онтон көрдөһүүбүн истэн баран, хаана тоҥон киирэн барда. ГНС СТСДТ. Хаана уларыйар — туохтан эмэ соһуйан, уолуйан, сирэйдиин-харахтыын уларыйар. ☉ Измениться в лице (напр., от неожиданности)
Оҕонньору кытта кэпсэтэ олорор сахалыы билэр киһи хаана уларыйа түһэр. ГНС СТСДТ. Хаана умайар — туохтан эрэ улаханнык өрө күүрэр, өрүкүйэр. ☉ Испытывать сильное волнение, страсть, порыв чувства
Биһиги дьоруойдарбыт кыайыыга-хотууга үөрэн, сүрэхтэрэ тэбэн, хааннара умайбат дуо? П. Ойуунускай. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна — 1) сирэйдиин-харахтыын, хаанныын-сиинниин дьиппиэрэр, тыйыһырар, майгыта холлор (хол., олоҕор туох эрэ ыараханы көрсүбүт киһини этэргэ). ☉ Ожесточиться, озлобиться (обычно о выражении лица — букв. кровь испорчена у кого-л.)
Дьонун өлөртөрбүт Мэхээлэйэп хаана алдьанан, хайдах-туох буолан туруо биллибэт этэ. Е. Неймохов
Киһини өлөрбүт киһи хаана-сиинэ алдьанар, сирэйдиинхарахтыын уларыйар дииллэр. М. Тимофеев; 2) ис-иһиттэн уордайда, кыыһырдаабарда. ☉ Разгневаться, прийти в ярость, пойти пятнами от гнева
Биир тылым минньигэс диэн Бигэргэтэн биэрдэ, Хараҕа уоттанна, Хаана алдьанна, Үҥүүбатас курдук Үөрбэ-чаҕаан дьүһүннэннэ. Ньургун Боотур
Хара сонноох киһи сирэйэ уларыйа, хаана-сиинэ алдьана түстэ, мэктиэтигэр чачархай бытыга илибирииргэ дылы гынна. Н. Якутскай
Хаабыһап атаҕастанарын көрөн, Хоруо Баһылай сүрдээхтик хаана алдьанна. Н. Түгүнүүрэп
Хаана (хаана-сиинэ) ирэр көр ир I. Ханыылаах бииһин ууһа Хаана ирэн, Харылас сүүрүгү Харсыһа харбаан Хаҥаан, элбээн кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини долгуйбутун, итэҕэйбитин көрөн, кинини кытта кэпсэтэр киһи хаана ирэн мичээрдиир. «ХС». Хаана (хаана-сиинэ) хамсаата — олус уолуһуйда, айманна, ороһуйда. ☉ Растеряться, сильно взволноваться, растревожиться
Адычча уола киһитэ хаанасиинэ хамсаабытын көрөн, уҥуох-уҥуоҕа босхо баран, эппитин кэмсиммит курдук туттан, киэр хайыспыта. Н. Якутскай
Абата бэрт ээ, өстөөх ытар тыаһын истэн, хааман элэҥнэһэллэрин көрөн, хааным хамсаата. Н. Борисов. Хаана (хаана-сиинэ) ыараата — санаарҕаабыт, хараастыбыт көрүҥнэн, дьиппиэр, тыйыһыр. ☉ Выглядеть мрачным, хмурым, угрюмым
Буокай оҕонньор хаана-сиинэ улам ыараан барда, өрүтэ тыыныталыыр. А. Сыромятникова
«Сэрии миигин кураанахтаабыта», — диэт Смирнов хаана ыараан дьиппиэрбитэ, күөмэйэ кэһиэҕирбитэ. СҮК. Хаана хараастар — олус хомойор-хоргутар, санааргыыр. ☉ Испытывать чувство обиды, расстраиваться, страдать
Ол ааспыт аас-туор сыллары санаатаҕына, оҕонньор барахсан хаана хараастар. «Чолбон»
Хаан билик буол көр билик. Баккылаах, ырбаахылаах, төбөтө хаан билик буолбут хаайыылааҕы умса-төннө анньыалаан иһэллэрин көрдө. С. Никифоров
Эмискэ бүтүннүү хаан билик буолан хаалла, уй-май барда. Ф. Софронов
Буулдьаҕа сиритэ-хайыта ыттаран, хаан билик буолан, тыыннаах эрэ хаалбыппыт. И. Сосин. Хаанна тоҕус көр тоҕус I. Кыа хааннарын тохсон, инчэҕэй эттэрин элийсэн тохтуур да кэмнэрэ кэллэ. Саха фольк. Хаан олбохтоох (олбохтоммут) фольк. — элбэх киһини өлөрбүт-өһөрбүт, кыдыйбыт, элбэх сиэртибэлэммит. ☉ Запятнавший себя кровью многих жертв, кровожадный
Былыргы дьылларга Александр Македонскай диэн дьүһүннээх үчүгэйэ, өйдөөх бэрдэ, кыргыс дьайдаах, хаан олбохтоох ыраахтааҕы баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Аккаастанным ааспыт суолбуттан, хара дьайтан, хаан олбохтоммут өһөх санааттан. Суорун Омоллоон
Хаан олбохтоммут хара батталы, үтэһэтэ туолбатах үтүмэн үтүргэни дьүүллээччи, кэлэргэр кэмэ кэрдиитэ ситтэ. «Чолбон». Хаан өстөөх — кырыктаах, эйэлэспэт санаалаах кыр өстөөх. ☉ соотв. кровный враг
[Өрүүскэ:] Ити Онтоон оҕонньор, Ыстапааһа эмээхсин биһиги хаан өстөөхтөрбүт. Күндэ
Эһэ хаан өстөөҕүн диэки хайаны таҥнары ыстанан кэбистэ. Р. Кулаковскай
Ол иһин үлэһит-хамначчыт аймаҕа баайтот бииһин хаан өстөөҕүн курдук көрөр. М. Доҕордуурап
Хаан сатай көр сатай I. Аллараа дойду Хаан сатай халлааннаах, Ыыс-быдаан туманнаах эбит. Саха фольк. Хаан силик буол — хаан билик буол диэн курдук (көр билик). [Сүөкүлэ:] Хаан силик буолан хайа быыһыгар сытаргын субу көрөбүн, Кииригиэм. С. Ефремов
Кыргыһыы хонуутугар хаан силик буолуохтарыгар диэри киирсэллэрэ. «Кыым». Хаан тардыс — кими эмэ аймаҕыргыы, уруургуу санаа. ☉ Испытывать к кому-л. родственные чувства
Өйдөөх, улахан омук буоланнар дьэбириэйдэр бэйэ-бэйэлэрин хаан тардыһаннар, мэлдьи харыстаһаллар, көмүскэһэллэр. Болот Боотур
Хаппытыаҥҥа Туорай кимэ да буолбатах этэ да, Татыйыгынан хаан тардыһарга дылыта. А. Сыромятникова
Сахалары көрдөхпүнэ, хаан тардыһан, быһа аһарбат буоларым. «Кыым»
Хаан (уруу) тамайар көр тамай II. Былыр, сэрии саҕана интэринээккэ бииргэ кыстыырбыт, сээн диир, хаан тамайар ини. С. Тимофеев
Ити уол хаан тамайар быһыылаах, уруккуттан билэр киһитин курдук киниэхэ олус истиҥник сыһыаннаһар. Күрүлгэн. Хаан (хааннаах) дьабадьы (дьабадьылаах) көр дьабадьы. Хааннаах дьабадьы саҥатын истэҕиэт? Саха фольк. Хаан хааҥҥа <тыын тыыҥҥа> — «син биир ситиһиэхпит, иэстэһиэхпит, өлөрсүөхпүт-өһөрсүөхпүт» диэн этии. ☉ соотв. кровь за кровь
Үҥүүнү сулбу тардан ылан, биир саллааты көхсүн хараҕынан дьөлө түһэн баран: «Аҕаа! Убаай! Хаан хааҥҥа! Ситистим!». П. Ойуунускай
Арҕаа — сэрии, кутаа уот …… Дьэ, буоллун, хаан хааҥҥа! П. Тобуруокап
«Хаан хааҥҥа, тыын тыыҥҥа!» — диэн капитан Спивак бэриммэтэ. НТГ СУоС. Хаан хабан, эт тардан — төрдүҥ-ууһуҥ, өбүгэлэриҥ ситимнэрин быспакка, утумнаан. ☉ Продолжая традиции, не прерывая связи с корнями
Мин ол төрүттэрбиттэн хаан хабан, эт тардан, Сыл аайы бугул оту оттуубун, Сыл аайы хойуу сүөгэйи сомсобун. Н. Босиков
Норуот ырыаларыттан, тойуктарыттан хаан хабан, эт тардан тахсыбыт уонунан тойуксуттар бүгүн биһиги дьоллоох-саргылаах олохпутун туойаллар. С. Тумат
Актриса Слепцова талаана норуот олоҕуттан, духуобунай культуратыттан хаан хабан, эт тардан, силистэнэн-мутуктанан тахсыбыта. «ХС»
Хаанынан илгиһин көр илгиһин. Баайдар кутуу чэйдэригэр, хамса табахтарыгар атыыламмыт дьон баар буоланнар, баҕалаах хааҥҥынан илгистэн эрэр баҕайы, тугу эппэт буолуоҥуй?! Эрилик Эристиин. Хаанынан ытат — хараҥа батталга олорт, баттааүктээ; сорго-муҥҥа тиксэр. ☉ Угнетать, притеснять, мучить кого-л.; заставить умываться слезами
Хаарты илбиһэ, дьайыҥа кими хаанынан ытаппатаҕай?! П. Ойуунускай
Кырдьык, үйэ-саас тухары кыра-хара норуоту үтүргэҥҥэ олордубут, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх, хаанынан ытаппыт буруйдаахпын. Суорун Омоллоон
Хаанынан ытаппыт хараҥа батталлаах Халаахтыыр хара суор баайдары кыайабыт. Күннүк Уурастыырап. Хаанын ис (уулаа) — кими эмэ олус баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээн үлэлэт. ☉ соотв. пить чью-л. кровь
Баайдар кыра-хара норуот хаанын иһэ олорбуттарын, кинилэр идэмэрдэрин тохтотуохха. Күндэ
Батараак хаанын уулууллар, Бастаах аатырааччылар. Эллэй
[Варвара:] Хас хамначчыт, хас дьадаҥы хаанын иһэн, буос бээгэй буолан олороргутуттан букатын куттаммаппын. С. Ефремов. Хаанын кэс — кими эмэ өлөр, ким эмэ хаанын тох. ☉ Проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.
Өстөөх үгүс киһи хаанын кэспитэ, куораты урусхаллаабыта. «Кыым»
Хаанын (хааны) тох көр тох. «Норуот хаанын тохпуккунан чыын-хаан туттума, эн курдук бандьыыты билиэхпин да баҕарбаппын», — диэн саҥарбыта. П. Ойуунускай
Сорохтор наһаа түһэллэр, хааны тоҕорго тиийэ харса суох охсуһарга ыҥыраллар. Болот Боотур
Хас кыбартаал, уулусса, ону ааһан хас дьиэ аайы сэриилэһэн, хааны тоҕон туран, куораты босхолообуппут. И. Сосин
Хааҥҥа (тыыҥҥа) суудай көр суудай. Хааҥҥа суудайааччы, Хараҥа дьайдаах, Өстөөх халабырдьыттара. Саха нар. той. IV. Хааҥҥа (хаанынан) суун — кими эмэ өлөр-өһөр. ☉ Убить кого-л., обагрить себя кровью
Үлүгэрдээх өстөөх, хааҥҥа суунан Самнар чааһа саҕаланан кэллэ. Эллэй
Соллоҥноох аймаҕын буулдьата Сахаарап хаанынан сууммута. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри күбүрүнээтэр Неустроевы анныгар баттыыр, кини хаанынан суунар хара санаатын мүнүүтэҕэ да халбаҥнаппатаҕа. П. Филиппов. Хааҥҥа хараҥарбыт (имэҥирбит) түөлбэ. — кими, тугу эмэ өлөрүөнөһөрүөн баҕарбыт. ☉ соотв. жаждать крови
Хаарыан атастыыларын хааллардылар, Харыларын хастастылар, Хааннарыгар хараҥардылар, Хардарыта дайбастылар. А. Софронов. Туолбат иҥсэ торҕон баайдар Тууһугура тэриллэн, Эмиэ хааҥҥа имэҥирэн Илбис тардан эрэллэр. Саха фольк. Хааныгар хараҥарда, Хам баттыан баҕарда, Кынатын кыптыыйдаата, Кустук курдук куугунаата, Көҕөҥҥө түстэ. «ХС». Хааҥҥын көрдөр кэпс. — кимиэхэ эмэ кыыһыр, туохтан эмэ кыйаханаргын биллэр. ☉ Сердиться на кого-л., гневаться
Хаһан эрэ хаанын көрдөрүө ээ. «Чолбон»
Хааҥҥын тарҕат көр тарҕат. Хааҥҥын тарҕатыаҥ, уоххун харатыаҥ, бурдук сирэ, от сирэ, уһаайба онно ылыаҥ. П. Ойуунускай
Кини туох киһи майгылаах киһитэ диэтэххиний — кини хаанын эрэ тарҕатыан наада. «Чолбон»
Хааппыла хаан хаалыар диэри — <биир> таммах хаан хаалыар диэри диэн курдук (көр таммах). Аҕа дойдубутун көмүскүүр туһугар хааппыла хааммыт хаалыар диэри охсуһуохпут. «ХС». <Хара> хаанынан уһун (уһуннар) — элбэх өлүүлээх-сүтүүлээх буол; үгүс-элбэх киһини өлөр-өһөр, сууһар. ☉ Искупаться в крови; совершить массовое убийство, кровопролитие
Өстөөх хара хаанынан устан иннин диэки киирдэр киирэн иһэн, Москва аттыгар кэлэн эт түөһүнэн кэтиллибитэ. В. Протодьяконов
[Филипп:] Ситигирдик биһиги дьоллоох олохпутун алдьатан, хаанынан уһуннараары гыммыккытын сэбиэскэй былаас тос мааскаҕытын биэриэ. С. Ефремов. <Хара> хаанынан ытыыр — наһаа аһыйар, муҥатыйар. ☉ Горевать по утраченному (букв. плакать кровавыми слезами)
Билбэтим, сэгэрим, Бу тэбэр сүрэҕим Хаста бааһырбытын, Хаста хаанынан ытаабытын. И. Федосеев
Кини бас билиититтэн, оҕустарыттан, баай сириттэн хаанынан ытаан арахсыбыта. М. Шолохов (тылб.). Хахай хаана киирдэ (хаана хааннан) — улаханнык уордайбыккын биллэр, кырыктан. ☉ Сильно разгневаться, разъяриться
[Ньургун Боотур] Өһөҕүрэ үллэн, Өрө күүрэн, Хахай хаана хааннанан, Хачыгыраччы хабырына турда. П. Ойуунускай
Имэҥ санаа түһэн, Икки атах түмсэн, Хахай хаана киирэн Үллэнтүллэн турда, Үҥүү-батас тутта. Күннүк Уурастыырап
Хахай хаанын хааннанан, Өстөөҕү утары өлөрсөн, Өлбөт өлүүгэ өлөр Үрдүк дьолум буолуохтаах. П. Тобуруокап
◊ Араҕас хааннаах көр араҕас
Мэнэх кыыл Сиикэй ситиитигэр тэҥнээх Сырдаан көстөр араҕас хааннаах, Үрүҥ хопто сымыытын Кэккэлии туппут курдук Дэгдэгэр имнээх. С. Зверев
Эмээхсинэ кэтит сирэйдээх, араҕас хааннаах, саһархайдыҥы харахтаах, аҕамсыйан эрэр дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Лоокуут араҕас хааннаах, кэтит сүүстээх, дэбдэгэр соҕус имнээх, модьу харылаах, толору быччыҥнаах төрөлкөй уолан киһи буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арыы саһыл хааннаах көр арыы II. Сайыҥҥы күн тахсар Саһарҕатын курдук Арыы саһыл хааннаах. А. Софронов
Анды курдук арыы саһыл хааннаах киһини сахалар доруобай, чэгиэн-чэбдик киһинэн билинэбит. С. Тумат
Дьэдьэн курдук тэтэрбит иҥнээх, арыы саһыл хааннаах, чоҕулуспут кыра оҕолор тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Балай хаан көр балай. Лэгиэнтэй сирэйэ балай хаан, хараҕа букатын көстүбэт. Эрилик Эристиин
Батталлаах баай үрүҥ баандалара Балай хаан батастанан тураллара. Эллэй. Булкаас хааннаах — атын удьуордаах, булкаас боруодалаах (сүөһүнү этэргэ). ☉ Смешанной породы (о скоте)
Саха сирин киин оройуоннарыгар аҥаардас үүтү биэрэр эбэтэр эт хайысхалаах булкаас хаана суох боруодалары иитиигэ идэтиллибит пиэрмэлэр суохтар. НАА ҮүЫаАХТ
Буһуу хаан көр буһуу. Сэрии хонуута буһуу хаанынан устубукка дылы буолбута. «Чолбон». Буһуу хааннаах (хааннаах-сииннээх) көр буһуу. Сэргэх көрүҥнээх, буһуу хааннаах кырдьаҕас киирэн кэлбитэ
□ Буһуу хааннаах, чиргэл, киппэ көрүҥнээх дьон, сүрдээх эйэҕэстэр, кэпсэтинньэҥнэр эбит. БН СУ
Быыһастаах хаан көр быы- һас IV. Ыалдьыты быыһастаах хаанынан, сыалаах убаһа ойоҕоһунан күндүлээтилэр. Дьылҕа тойон (хаан) көр дьылҕа. Оокком! Орто аан дойдуга Оҥоһуллубут эрэ киһи Олох олордун, Оҕо төрөттүн диэн Одун биис оҥоһуута, Дьылҕа хаан ыйааҕа буолар. А. Софронов
Онно эмиэ мин буруйум суох, дьылҕа хаан оҥоһуута оннуга. Е. Неймохов
Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> көр ким II. Кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тууралаах киһи кэллиҥ? Ньургун Боотур
«Бу кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тутаахтаах, тугу гына сылдьар киһигиний?» — диэн дьиэлээхтэр ыйыппыттар. Н. Неустроев
Кыа хаан көр кыа. [Тимир Иҥиир:] Хас уон сылы мэлдьи дьэбидийбит, кыа хааны иҥэрбит сыабы төлүтэ мөҥөн турар күн кэлиэ. Күндэ
Баайдар үлэһит бааһынай кыа хаана тохтор сэриитин ыыппыттарын курдук ыыта туруохтарын баҕараллар. Амма Аччыгыйа
Кыһыл хааннаах көр кыһыл. Одинцов иннигэр күөх сукуна сонноох, чачархай баттаҕын ньылаарыччы тарааммыт, кыһыл хааннаах киһи олорор. М. Доҕордуурап
Чысхаан синньигэс сирэйдээх, кыһыл хааннаах, толору куҥнаах, көнө уҥуохтаах киһи эбит. В. Чиряев
Манчаары Баһылай олус үчүгэй, кыһыл хааннаах, көнө уҥуохтаах, номоҕон дьүһүннээх, сүрдээх кытыгырас сытыы оҕо буолбут. МНН
Лип хаан көр лип I. Лип хаан халҕаннарын Астахтара буолуо, Айанныы охсуохха. ПЭК ОНЛЯ I
Сэттэ толуу толомон бухатыыр Сэтинньи ый туолар киэһэтиттэн Сэттэ эргэтэ буолуор диэри Сэгэлдьиппэт лип хаан халҕаннаах эбит. ТТИГ КХКК. Мурун хаана — киһи муннуттан кэлэр хаан. ☉ Кровь из носа
Мундербек муннун хаана иэдэһин куоһаахтарынан таҥнары саккырыы сытар. Эрилик Эристиин. Өһөх хаан — хаан хойдон хараҥа кыһыл өҥнөммүтэ; хараҥа кыһыл өҥ. ☉ Сгусток крови тёмно-красного цвета; тёмно-красный цвет
Киһи биир көрүүгэ өһөх хаан өҥүнэн кытар гыныа, иккис көрүүгэ ыраас халлаан күөҕүнэн күлүм аллыа. Н. Лугинов
Өһөх хаанын холбуйан ылан баран, убаҕаһын ылаллар. Кустук
Суо хаан (дархан) көр суо. Мин дьиэм Киһи дууһатын курдук — Ортотугар аал уот Күлүбүрүү умайар Суостуганнаах суо хаан оһохтоох. М. Тимофеев-Терёшкин
Кинини ордук суо хаан суорба таас хайалар онон-манан уһулута ойон тахсыбыт чымаан арҕастара улаханнык сонурҕатта. И. Петров
Сырдык хаан көр сырдык. Адаҕа кэтэрдэн, Буулаҕа бурҕалдьылаан, Сырдык хааннарын уулаан, Үрүҥ сүмэлэрин оборон, Иҥнэри үктээн эрэллэр. С. Зверев
Сырдык хааннаах көр сырдык. Ити бары сырдык хааннаах, Күөх харахтаах нуучча дьоно — Мин бэркэ билэр дьонум. С. Данилов
Миичээн арылыччы көрбүт харахтаах, долгуннурар хара баттахтаах, сырдык хааннаах, толору эттээх-сииннээх уол. А. Кривошапкин (тылб.). Тымныы хааннаахтар көр тымныы. Тымныы хааннаахтар этэрээттэрэ. Убаһа (сылгы) хаана — субай I
1.
1 диэн курдук. Варя тэриэлкэҕэ буруолуу сылдьар сылгы хаанын остуолга илдьэн иһэн, дьаһайан ааста. Г. Нельбисова
Ханна эрэ убаһа хаана кэһиилээх этим, онтубун булан киллэриим. «Чолбон»
Миэхэ көстүрүүлэ булан биэрдэргит, убаһа хаанын буһарыам этэ. Күрүлгэн. Улай хаан — кыа хаан диэн курдук (көр кыа). Улай хааннара тохтубут. Уу субай хаан көр уу I. Дьахтар уу субай хааны кута олорор. Хаана барар эмт. — хаана олус элбэхтик, тохтообокко кэлэр. ☉ Открылось кровотечение, сильно кровоточить
Нахаарар эрэйдээх сонно тута муннунан, айаҕынан хаана баран, тиэллэн таҕыста. М. Доҕордуурап
Кийиитим оҕолоноругар хаана барбыта, ону таһынан хаанын баттааһына үрдүк этэ. «Кыым»
Сэрииттэн эмсэҕэлээн кэлиэҕиттэн доруобуйата олох мөлтөх этэ, соторусотору хаана барара. ХБИДК. Хаан алын (оҕуолаа) — кыралаан хаан таҕыс. ☉ Сочиться (о крови)
Биһиги олорон иһэр табаларбыт харахтарын тыал быһыта сынньан, хаан аллыбыттар. Далан
Тириим хайыта барда, хаан оҕуолаата. Я. Семёнов. Хаан аҥаардаах — булкаас боруода, сиэнчэр (сүөһүнү, сылгыны этэргэ). ☉ Смешанной породы, гибридный, полукровка (о животном)
Оҕонньор, атастаһыыга диэн, бастыҥ үүттээх, төрүөхтээх, хаан аҥаардаах Маҕааччыйа ынахпытын илдьэ барда. В. Протодьяконов
Бу сылгы — Герой диэн хаан аҥаардаах тураҕас атыыр, соҕурууттан аҕалыллыбыта. ҮБНьТ. Хаана оонньуур — 1) туохтан эмэ долгуйан сирэйдиин-харахтыын уларыйар. ☉ Кровь прилила к лицу от волнения
Даша ах барда, сүрэҕэ битийэ тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон, кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап; 2) курдаттыы тартаран баҕарар, имэҥирэр. ☉ Испытывать сильное чувственное влечение, пылать страстью
Кэпсэтэн, күлэн-оонньоон иһэн сүрэхтэрэ тэбэрэ күүһүрэрэ, хааннара оонньуура уонна туох эрэ биллибэт түмүгэр тиийэн, бөтөн хаалаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мин, син сэнэх дьахтар, хааным оонньуура ханна барыай, туох барыта бааралаһыан баҕарар ыйааҕа эмиэ баар эбээт. Н. Габышев. Хаан баайыыта — оһоҕоско кутуллубут хааны икки өттүттэн холбуу баайыллар сирэ. ☉ Место обвязки кровяной колбасы
Эбэтэ хаан баайыытын быһан ылан туспа уурбута. Күрүлгэн. Хаан барыыта эмт. — хаан олус элбэхтик, тохтоло суох кэлиитэ. ☉ Сильное кровотечение
Сороҕор ити курдук үлүбээй тиэтэтииттэн хаан барыыта үгүс ини диэхпин баҕарабын. Лоһуура
Сорох эмтээх үүнээйилэри хаан барыытын буойууга, айаҕы, күөмэйи сайгыырга эҥин тутталлар. МАА ССЭҮү
Эмтээх оту хаан барыытын тохтоторго эмиэ туһаныахха сөп. Кустук
Хаан баттааһына көр баттааһын. Мин өр сылларга хааным баттааһына үрдүк буолан олус эрэйдэммитим. АА ИБ
Быраас арамачыыһы анаалыс көмөтүнэн, киһи кыраадыһын, хаанын баттааһынын бэрэбиэркэлээн быһаарыан сөп. АВД РОХ. Хаан булкус — атын омуктан оҕолон. ☉ Родить ребёнка от человека другой национальности
Аны бэйэлэригэр маарынныыр омуктары кытта хаан булкуһаллар эбит. Болот Боотур. Хаан кыһыл — хаан курдук кытарымтыйан көстөр дьүһүн. ☉ Кроваво-красный, кроваво-красного цвета
Ол биэс уол түөһүгэр хаан кыһыл хаалтыстар тэтэрэллэрэ. Н. Габышев
Сылгы кутуруктары, сиэллэри, өрөҕөтүн түүлэри хаан кыһыл аалыктаах түүлээх буоллаҕына, далан араҕас диэччилэр. СИиТ. Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх: соһо, сылгы иигэ, хаан кыһыл, дьэс кыһыл, аалай кыһыл, уот кыһыл, о. д. а. НБФ-МУу СОБ. Хаан өһөҕө – бөлүөхсүйэ хойдубут хаан (өһөх) курдук кыһыллыҥы хара өҥ. ☉ Красновато-чёрный, цвета сгустившейся крови (өһөх). Харамайтан ситимнээх өҥнөр: хаан өһөҕө, уҥуох күлэ, балык хабаҕа, сымыыт уоһаҕа уо. д. а. НБФ-МУу СОБ
Хаан сүһүрүүтэ көр сүһүрүү. Бааһырбыттар ортолоругар хаан сүһүрүүтэ элбээбитэ. «ХС»
Хаан сүүрээнэ көр сүүрээн. Хаанын сүүрээнэ бытаарбыт. Хаан тохтуулаах көр тохтуу. Ол кэмҥэ Волга уҥуор Сталинград аттыгар улахан хаан тохтуулаах суоһар охсуһуу буола турара. С. Никифоров
Бу хаан тохтуулаах кыргыһыы икки хонук иннинэ А. Миронов дьонугар суруйбут. Багдарыын Сүлбэ
Хаан тураҕас көр тураҕас II. Сылгы дьүһүнэ: сырдык тураҕас, хаан тураҕас. А-ИМН ОЫЭБЫ
Тураҕас дьүһүн хара тураҕас, кыһыл тураҕас, хаан тураҕас, өһөх тураҕас диэннэргэ арахсар. ОМГ ЭСС
Өбүгэлэрбит барахсаттар сүөһүнү, сылгыны хаан тураҕас, тураҕас элэмэс, эһэ тураҕас, онтон да атыннык дьүһүннүүллэрэ. НБФ-МУу СОБ. Хаан турбут — хаан бөлүөхсэн тирии аннынан харааран биитэр чараас бүрүөһүнү бүтэйдии кытаран тахсыбыт (хол., харахха). ☉ Образовался кровоподтёк, небольшое кровоизлияние где-л. (напр., в глазу). Уоһугар хаан турбут
□ Хараҕар хаан турбута буолуо, олус кытарбыт этэ, сыыйа ааһар ини. С. Никифоров. Хаан туруута эмт. — тымыр быһыта барыытыттан, киһи-сүөһү этигэр-сиинигэр хаан бөлүөхсүүтэ, хаатыйаланыыта. ☉ Сгусток, скопление крови в мышцах при повреждении органов и тканей человека, животных, гематома
[Эһэм:] Көхсүгэр хаан туруута быһа барбыт эбит, баартаах киһи эбиккин. НЭНь. Сороҕор таал кыратык дьуккуруйбут уонна бүөр хах араҥатыгар, иннэнэн тэһитэ аспыт курдук, хаан туруулара баар буолаллар. ТВС ССНьСЫа
Мэйиигэ хаан туруута инсульт төрүөтүнэн буолуон сөп. «Кыым»
Хаан уруу көр уруу I. Оҕо-уруу, хаан уруу хаалбакка, Бараада үрэҕэр төрдө-ууһа суох, быстаойдо сылдьар дьон олохсуйбуттар. Болот Боотур
Мин сааспар үөрбэтэхпин үөрбүтүм: хаан уруу, чугас дьоммун дьэ булбутум. А. Сыромятникова
Ол курдук, Сэргэй хаан уруу ыччаттарыгар суол-иис хаалларар бүччүм санаалаах. Дылбаны. Хаан уута — өһөхтөммүт хаан үрдүгэр тахсар убаҕаһа. ☉ Плазма, сыворотка крови
Өһөхтөммүт хаан дьэҥкир уута. АНК ТСТЗС. Хаанын боп (буой) — ким, туох эмэ хаана барарын тохтот. ☉ Унимать, останавливать кровотечение
Киһилэрин хаанын буойан нэһиилэ тохтоппуттара. «Чолбон». Хаанын уулаа — ким, туох эмэ хаанын обор, ис (хааны уулуур үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Высасывать кровь у кого-л. (о кровососущих насекомых)
Кыыбаайы далаҕа Кыыс хаанын уулуура, Ыам ыйын бырдаҕа Ыксары муҥнуура. Күннүк Уурастыырап. Хаан эргиирэ эмт. — киһи-сүөһү организмыгар сүрэхтэн уонна тымырдартан турар бүтэй эргимтэ устун хаан тохтоло суох сүүрдүүтэ. ☉ Кровообращение. Тураах отоно ньиэрбинэй систиэмэ үлэтин уонна хаан эргиирин күүһүрдэргэ туһалыыр. МАЕ ССЭҮү. Хара хаан — хаан өһөҕүн ытыйан, үүтү былаан баран, оһоҕоско кутан оҥоһуллубут ас. ☉ Кровяная колбаса, приготовленная из сгустившейся говяжьей или конской крови, которую сбивают с добавлением молока и разливают по кишкам
Куппут хааннарыттан хара хааны араартаан ылан, туспа иһиккэ угуталаатылар. А. Софронов. Ынах хаа- на — ынах хаанын оһоҕоһугар кутан оҥоһуллар ас. ☉ Кровяная колбаса из говяжьей крови
Сылгы хаанын субай диэн ааттыыллар уонна ынах хаанынааҕар ордороллор. Кустук. Ыраас хааннаах — сырдык дьүһүннээх, оннук сэбэрэлээх. ☉ Светлолицый
Настя төгүрүк мылтаҕар сирэйдээх, ыраас хааннаах, искиирбэх көрүҥнээх кыыс. Н. Якутскай
Маша кырыылаах муруннаах, ыраас хааннаах нарын кыыс. М. Доҕордуурап
Дабыыт ыраас хааннаах сирэйигэр, ыйаастыгас харахтарыгар санаарҕабыл бэлиэтэ көстөн ааһар. И. Никифоров
др.-тюрк., тюрк. хан, кан
II
аат. Сорох түүрдүү, монгуоллуу омуктар үрдүкү сололоох аҕа баһылыктара, кинээс. ☉ Правитель, князь у некоторых тюркских и монгольских народов, хан
[Татаардар — кыргыттарга:] «Биһиги ыраахтааҕыбыт хаан аһыныытын ылынан, бэриниҥ!» — дэспиттэр. Суорун Омоллоон
Хаан былыргыта түүрдүү, монгуоллуу биис уустарын кинээстэрэ, үрдүкү баһылыктара, муҥур тойонноро этэ. ЕВФ УуДК
Саха тылыгар баай, дархан, хаан, тыгын диэн салалта сололоро бааллара. ВУА БС
др.-тюрк. хаҕан, тюрк. хан
III
аат эб. Саҥарааччы кимиэхэ, туохха эмэ, кини хаачыстыбатыгар үрдэтэн-ытыктаан сыһыаннаһыытын көрдөрөр. ☉ Выражает возвышенно-почтительное отношение говорящего к предмету речи, его качеству
Бу аҕамсыйбыт тойон хаан киһи Арбатскайы тоҕоноҕуттан ылан, дьиэ таһыгар диэри атааран биэрбитэ. В. Яковлев
Кыыдааннаах кыһын хаан Кыайтаран кыйданна. Күннүк Уурастыырап
Сааһыра барбыт, лэскэспит, дээдэспит дьоһун хаан дьон кинини үөрэ-көтө атаардылар. Кустук