иҥнэй диэнтэн хай
аата. Соҕурууҥҥу траектория саҕахха иҥнэйиитин муннуга кыра, уон кыраадыстан ордуга суох. ДьДьДь
Аргыс эргиирин кэмэ уон икки чаас уон сэттэ мүнүүтэ, орбитаҕа иҥнэйиитэ 62,9 кыраадыс. «Кыым»

сущ.
кыраадыс

шкала; кыраадыс шкалата шкала градусника.

хаттыгас (степень), таһым (уровень), кыраадыс (муннук кээмэйэ)

I
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт. Күн уотуттан киһи итииргиир гына сыралый, суоһур (салгын, халлаан туһунан). ☉ Становиться знойным, жарким (о воздухе, небе)
Халлаан куйаарбыт. — Сарсыарда, сарсыарда Күн ойдо, куйаарда. С. Данилов
Онтон күн куйаарбытын кэпсэттилэр, сөтүөлүүр сири ыйыттылар. Н. Заболоцкай
II
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт. Мээнэ, тохтоло суох айдаар, саҥар. ☉ Шуметь, болтать без умолку
Кини сотору-сотору эрин мөҥөн куйаарбытынан барара. М. Доҕордуурап
△ Уһуннук саҥа таһаар, тыаһаа. ☉ Залиться (напр., песней); издавать долгий непрерывный шум, звук (разными голосами)
Чөкчөҥө, үгүрүө, араас көтөр-сүүрэр саҥата холбоһон, тула барыта дьэргэйэ, куйаара олорор. Н. Заболоцкай
Субу-субу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
♦ Кураанаҕы куйаар — хаалар тылы тыллас. ☉ Болтать, говорить впустую, молоть вздор
Кураанаҕы куйаара олоробун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уларыта тутабыт диэн кураанаҕынан куйааран, айдааран ахан биэрдибит. «Чолбон»
III
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт., кэпс.
1. Түргэнник элэстэнэн бар, көт. ☉ Устремляться, уноситься (вперед)
Харачаев, хараҕын кырыытынан ат суол устун куйааран эрэрин көрдө. Эрилик Эристиин
Ыттарбыт таспытынан сыр гынан, иннибит диэки куйаара турдулар. Я. Семенов. Көмүс чыычаах күөрэгэй Көтөн тахсан куйаарар. УуУЛ
2. түөлбэ. Туох да сыала суох сырыт; бар, сүт. ☉ Бродить бесцельно; пропадать, исчезать. Куйааран хаалыма, дьиэҕэр олор
IV
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’)
1. аат. Туох эмэ бүппэккэ, муҥурдаммакка бара турара; уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥэ, киэлитэ. ☉ Бескрайняя даль, необъятный простор; неограниченное пространство
Баараҕай баалынан баргыйбыт улуу муора киэҥ куйаара дьалкылдьыйан көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Халлаан куйаарыттан биһиги үрдүбүтүгэр киһи хараҕар көстүбэт араас сардаҥалар таммалыы тураллар. В. Яковлев
Геологтар Илин Сибиир уонна Саха сирин киэҥ куйаардарын бэрт үгүс сыл иҥэн-тоҥон туран чинчийдилэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт.
1. Иитэ-саҕата биллибэт, улаҕата көстүбэт, киэҥ. ☉ Бескрайний, безграничный, просторный, обширный
Ар-дьаалы! Аат-татай! Бу уһун дураар хочолоох, киэҥ дьалхаан сыһыылаах, уһун куйаар толоонноох дойду эбит, оҕолоор! Ньургун Боотур
Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт, куйаар хонуулары тэниччи тиэрдибит. Амма Аччыгыйа
2. поэт. Уһун. ☉ Длинный, бесконечный
Тойон эһэм, салбар баскын салайабын, куйаар кутуруккун хомуйабын. ПЭК ОНЛЯ II
Лаппаҕаркаан самыылаах, Оҥочо куйаар кутуруктаах, …… Дьөһөгөйтөн төлкөлөөх Соноҕостой барахсан! Саха нар. ыр. II
[Күкүр Уус:] Мин баайым-дьолум — уон уһун куйаар олоҥхо. Суорун Омоллоон
◊ Баһа байҕал (байҕалга), кутуруга куйаар (куйаарга) көр бас II
Барбыппыт, дьэ, ырыа ындыыланан, Иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ, онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара байҕалга, кутуруктара куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС». Кумах куйаар — үүнээйитэ суох эбэтэр хобдох үүнээйилээх кумаҕынан бүрүллүбүт куйаар дойду. ☉ Пустыня
Кумах куйаары Курдурҕаччы кэстэрэн, Тэбиэннээхтэр айанныыллар. Л. Попов
Манна Гоби кумах куйаарыттан көстөр баараҕай улахан ящердар уҥуохтара ууруллубуттар. И. Федосеев
Кумах куйаардарга кэрбээччилэр уонна сыыллааччылар ордук элбэхтэр. СПН СЧГ. Кураайы куйаар — сэдэх үүнээйилээх, сиигэ суох, кураан киэҥ дойду. ☉ Полупустыня
Үгүс дэхси сирдэри киһи өссө туһана илик, холобур, туундаралары, кураайытыҥы уонна кураайы куйаардары. МНА ФГ
Хотугу Африкаҕа …… сир шарын бүтүннүүтүн да саамай куйаас уонна кураан уобалаһа — Сахара кураайы куйаара баар. КВА МГ
Уу тиийбэт үрдүк сирдэригэр туох да үүммэт кураайы куйаардара сыталлара. КФП БАаДИ. Муус куйаар — киэҥ сиринэн тайаан сытар муус дойду. ☉ Ледовая пустыня
Ити муус куйаарга [Антарктидаҕа] сорох ардыгар аҕыс уон кыраадыстан ордук тымныы түһэр! ЮГ КХЭДьС
Хаар, муус куйаар устун айан да айан. «ХС». Хонуу куйаар — тыата суох, үксүгэр от үүнээйилээх киэҥник тайаан сытар дэхси сир. ☉ Степь
Кубань хонуу куйаара былыр-былыргыттан элбэх эрэйи, үгүс кыргыһыыны көрбүт сир. П. Филиппов
Москва курдук үтүөкэн куораттан …… тымныы Сибииргэ, хонуу куйаар Казахстаҥҥа, Алтайга, Уралга сүүһүнэн тыһыынча эдэр ыччаттар бараллар. С. Ефремов
Кураанах хонуу куйаарга суугунуур олордуу тыабыт. Баал Хабырыыс
ср. каз. хый ‘даль, отдаленность’

1. даҕ.
2. Тыынар тыыннааҕы тоҥорор; дьыбардаах (хол., салгын, уу). ☉ Холодный; морозный (напр., о воздухе, воде)
   Кыһын обургу тымныы тыына күнтэн-күн кырыгыранкыйыһыран иһэр. Амма Аччыгыйа
   Чапчараас сарапааннаах, атах сыгынньах бэйэтэ күһүҥҥү киэһэ тымныы салгыныттан дьагдьайдаҕа буолуо. Софр. Данилов
   Быарбынан сыыллым. Тобукпар, тоҕонохпор күһүҥҥү тымныы уу билиннэ. Т. Сметанин
3. Тоҥ, тоҥунан хаарыйар (хол., тимир). ☉ Мёрзлый, холодный (напр., о железе)
   Киргиэлэй муус-тымныы атахтарын уол быыкаайык иһигэр тэбэн ириэрэ сатаата. Амма Аччыгыйа
   Тымныы торуос кини сыгынньах, кубалыы маҥан моонньун, сытыы биинэн быһа соппут курдук, хаарыйбыта. Суорун Омоллоон
   «Билигин, мантан хамсаама! Хамсыаҥ да, саманна ытан кэбиһиэм!» — буҕаалтыр сүүһүн тыбыстымныы бэстилиэт уоһа хаарыйар. Н. Якутскай
4. Сылааһа суох, сылаас буолбатах (дьиэни этэргэ). ☉ С низким температурным режимом, холодный (о доме, помещении)
   [Борускуобуйа:] Маспыт суох, дьиэбит тымныы. Амма Аччыгыйа
   Балаҕан тымныы, хараҥа — ким маһы таһан биэриэй? Эллэй
   Дьиэ иһэ тымныы, эркин, куул бүрүөһүннээх түннүктэр араамалара кырыарбыттар. Н. Габышев
5. көсп. Туох да интэриэһэ суох, кыратык даҕаны кэрэхсээбэт (киһи сыһыанын туһунан этэргэ). ☉ Равнодушный, лишённый интереса, безразличный
   Уол тугу да сэҥээрбэт тымныы харахтарынан эргиллэн көрөөт, аахайбаттык саҥата суох сапсыйан кэбистэ. Тумарча
   Кыыска таптыыр эрдэҕинэ, Кыһамматтыы тымныыгын. Кэлэйэн тэйдэҕинэ — Кэлин биирдэ ыксыыгын. Ф. Софронов. Киэҥ харахтара тыйыс, тымныы өҥүнэн килэбэчистилэр. В. Егоров
   △ Хаҕыс, тыйыс (хол., сыһыан). ☉ Чёрствый (напр., о тоне речи), холодный (напр., об отношении)
   Хандыы ийэтэ тыйыс, тымныы баҕайытык саҥарбытыттан ытырыктата санаата. А. Фёдоров
   Тыла-өһө быһаччы, тымныы. С. Дадаскинов
   Саша [кэргэнин] кууһаары гыннаҕына куота көтөр идэлэммитэ, тымныы, хаҕыс курдуга. «ХС»
6. көсп. Өлбөөркөй, кубархай (өҥ туһунан этэргэ). ☉ Бледный, невыразительный (о цвете)
   Сырдык кырааска хос иһин киэҥ-куоҥ оҥорор, тымныы кырааска — кыччатар. ДьХ
7. аат суолт.
8. Салгын намыһах (нуул кыраадыстан аллараа) тэмпэрэтиирэтэ. ☉ Низкая температура воздуха (ниже нуля градусов по Цельсию), холод
   Глафира иччитэх дьиэтэ бүгүн тымныынан буолбакка, сып-сылааһынан илгийэ тоһуйда. Л. Попов
   Кута анныттан иҥсэлээх тымныы аргыйар. Т. Сметанин
   Ньирэй ыраас салгыҥҥа уонна тымныыга этэ-сиинэ сыыйа үөрэнэр, элбэхтик хамсанар, оччоҕо иҥсэлээхтик аһыыр, улаатар. ПНС ЫСҮө
9. Дьыбардаах күн-дьыл, тоҥот. ☉ Холодная погода, мороз
   Күн-ый көстүбэт күдэрик тымныыта түһэр. Н. Якутскай
   Доҕордуу дьоҥҥо Тымныыга — сылаас, Куйааска — сөрүүн. П. Тобуруокап
   [Бадин:] Таһырдьа төһө тымныыный? С. Ефремов
10. Туох эмэ (хол., муус) киһи этигэр биллэр тоҥо. ☉ Холод, исходящий от какого-л. мёрзлого вещества или предмета (напр., льда)
    Болтуотун …… саҕатынан хаар киирэн, [Тогойкин] көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
    Маайа кыыс …… кыһыл сиидэс ырбаахыта догдоччу тоҥон, тымныынан хаарыйыар диэри көрөн турбахтаата. Ф. Софронов
11. көсп., кэпс. Улаханнык куттаннахха киһи этэ-сиинэ дьагдьайан, тоҥон ылара. ☉ Мороз по коже (от страха, испуга, ужаса)
    Куйахата «дьыр» гына түстэ. Хайдах эрэ этин саастарынан тымныы тарҕанна. Амма Аччыгыйа
    [Саллаат:] Ынырык бырааттар, ынырык... Аат айаҕар иһээхтиигит, — диэн ботугураата. [Мин] арҕаспар тымныы сүүрэлээтэ. Н. Кондаков
    ♦ Тымныы (хараҥа) күлүктэн — дьэбин уостубут, күлүгүрбүт дьүһүннэн (ханнык эмэ ыар буруйу, аньыыны оҥорон). ☉ Быть мрачным, угрюмым (имея за душой тяжкие преступления). Уйбаан онтон ыла тымныы күлүктэммитэ. Тымныы күрдьэхтээх дьахтар эргэр. — тымныы дьиэлээх дьахтар (былыр сахалар балаҕаны ынах сааҕын мас күрдьэххэ баһан ыла-ыла сыбыыллара, онон дьиэни куһаҕаннык сыбыыр дьахтары маннык этэллэрэ). ☉ Женщина, у которой холодная юрта (букв. женщина с холодной лопатой — в старину якутские женщины утепляли юрту, обмазывая стены коровьим помётом при помощи деревянной лопаты; некачественная обмазка не сохраняла тепло). Кинини кэргэн ылбаппын, тымныы күрдьэхтээх дьахтар. Тымныы муоһа тостубут — улахан тымныы мөлтөөбүт, намыраабыт. ☉ Лютая стужа (чуть) ослабела (букв. рог холода переломился)
    Саха сиригэр, Дьокуускайга, Саас тымныы муоһун тоһутан, Халыҥ хаар ирэн, уулуссаларга Харалдьыктар тахсыбыттар. Эллэй
    Тымныы муоһа дьэ тостон, Таҥара эрдэ сырдаата. М. Тимофеев
    Тымныы муоһа төһө да тоһуннар, билигин даҕаны киэһэ-сарсыарда дьыбардаах, онуоха эбии күүстээх тыал киһини курдаттыы үрэр. В. Ойуурускай. Тымныы уунан (саба) ыстарбыттыы (ыстарбыт курдук буолла) — истибит сонуна куһаҕана, соһуччута бэрдиттэн улаханнык уолуйда. ☉ Сильно растеряться, оторопеть (от неожиданного и страшного известия), словно окатили холодной водой
    [Суоппуйа Сиидэрэбинэ:] [Оҕолорум] төһө эрэ тымныы уунан саба ыстарбыт курдук буола түһээхтииллэр. И. Семёнов
    Уол тымныы уунан ыстарбыттыы титирии түстэ: «Ийэм өлбүт», — диэн санаа чаҕылҕанныы күлүм гынан ааспыта. НЕ ТАО. Тымныы холумтаннаах ыал — ыалдьыты хобдохтук аһатар ыал. ☉ Негостеприимные, скаредные, жадные люди (букв. семья, у которой холодный шесток). Кэтириистээх — тымныы холумтаннаах ыал. Тымныы хоойдоох киһи (дьахтар) — огдооботуйан баран кэргэн ыллаҕына (таҕыстаҕына), ойохторо (эрдэрэ) өлөн иһэр киһи (дьахтар). ☉ Мужчина (женщина), у которого (которой) в каждом браке умирают жёны (мужья). Ыстапаан тымныы хоойдоох киһи. Суоппуйа-тымныы хоойдоох дьахтар
    ◊ Тымныы киинэ (полюһа) — сир саамай тымныы чааһа. ☉ Самое холодное место на земле, полюс холода
    Кини [Витя] олорор пиэрмэтэ ханна эрэ тымныы киинин аттыгар баар. Н. Заболоцкай. Тымныы оҕонньор — Кыһыны, тымныыны уобарастыыр Саҥа дьыл бырааһынньыгын сүрүн персонаһа (уһун маҥан бытыктаах, уһун кыһыл сонноох, бэргэһэлээх, үтүлүктээх, торуоскалаах, эйэҕэс майгылаах, элбэх кэһиини бэлэхтиир оҕонньор). ☉ Дед Мороз
    Тымныы оҕонньор харыйа уоттарын уматаары гынна. «ББ»
    Тымныы оҕу- һа — дьыл оҕуһа диэн курдук (көр дьыл). Ол эрээри тымныы оҕуһа Ураа лаҥкыр муоһа тоһунна. Баал Хабырыыс
    Кини [ый] харсыһан булгурутта Тымныы оҕуһун муоһун, Сирбитин сааска дьулурутта, Ол иһин күммүт уһун. И. Эртюков
    Тымныы оҕуһун моойдоох баһа быстан көҥдөй көхсө эрэ күрк гынан, сыһыы-сыһыы барыта сибэкки бөҕөнөн симэнэр. ПП ОА. Тымныы оройо — тымныы саамай үгэннээбит, күүһүрбүт кэмэ (ахсынньы, тохсунньу ыйдар). ☉ Самое холодное время года (декабрь, январь — букв. макушка холода)
    Кыһыҥҥы тымныы оройо тостон, олунньу ый баранан, тыа дьонун олоҕор сааскы ылааҥы күннэр үүннүлэр. Күрүлгэн. Тымныыны тулуйумтуо — тымныыга кыһаммат, тымныыттан өлбөт (үүнээйини этэргэ). ☉ Морозоустойчивый (о растениях). Моонньоҕон — тымныыны тулуйумтуо үүнээйи. Тымныы хааннаахтар — тулалыыр эйгэ тэмпэрэтиирэтигэр сөп түбэһэн эттэрэ-сииннэрэ уларыйар тэмпэрэтиирэлээх тыынар-тыыннаахтар (хол., балыктар, амфибиялар). ☉ Холоднокровные (напр., рыбы, амфибии). Балыктар тымныы хааннаахтарга киирсэллэр
    ср. др.-тюрк. том ‘холод’, томлыҕ ‘холодный, холод’, тув. тум ‘холод’

м. 1. ноль; ноль градусов ноль кыраадыс; 2. (о человеке) ноль, туохха да наадата суох киһи.

ж. физ. итиини иҥэримтиэтз (эттик биир кыраадыс итийэригэр наада буолар итии ахсаана).

уратылан диэнтэн хай
аата. Саха сиригэр муус биэс кыраадыс тымныыга, онтон МНР-га уон биэс кыраадыс тымныыга тоҥор. Дьэ ити уратыланыы [МНР-га муус ыскылааттарын тутууга] мэһэй буола сылдьыбыта. И. Федосеев

I с. итии, ичигэс, сылаас; сегодня шестнадцать градусов тепла бүгүн уон алтг кыраадыс итии; единица тепла физ. итии единицата.