харай диэнтэн холб. туһ. Аня кэнникитин оройуон киинигэр ыараханнык оҕоломмута
Онуоха Киристиинэ ас-үөл таһан харайсыбыта, тахсарыгар дьиэтигэр хоннорбута. У. Нуолур
Мин сэдиптээһимминэн, ити кыылларыҥ өлбүттэрин кэннэ, өлүктэрин да, кырамталарын да булан, буорга көмөн харайсаллар быһыылаах. И. Семёнов

туохт., түөлбэ. Туох да хаалбатын курдук, тугу эмэ сирийэн көр, көрдөө. ☉ Тщательно проверять, обшаривать что-л. Чэрэс [тииҥ аата] туох эмэ кырамта хаалбыта буолаарай диэн уйа тулатын тимпийбитэ. И. Федосеев
Ол кэмҥэ хас да олохтоох эбэҥки табаарыстардаах Мэхээлэ Тарабукин Якокут үрэх сээннэрин тимпийэр. И. Бочкарёв
Ниндеманнаах Норос таһырдьа тахсан, ас булаары Ньукулаас наартатын тимпийэн көрбүттэрэ да, ас суох. И. Федосеев

I
уһуй I диэнтэн хай
аата. Кини үөрэммит оскуолата, института, айар үлэтин хайысхата бүтүннүүтэ улуу нуучча норуотун ускуустубатыгар уһуллуу буоллаҕа дии. Күн т. Уһуллуу үөрэҕэр эппиттэринэн, үс сыл иһинэн кырамтата да көстүөхтээх. ПНИ ЭД
«Уһуллуу» диэн тыл бу түөрт сыл олорбут олоххун кытта бырастыылаһарыҥ мүлчүрүйбэтин туһунан этэрэ. «ХС»
II
уһул диэнтэн хай
аата. В.Н. Синицкэй лиэксийэлэрэ магнитофоҥҥа уһуллуутун холбоон, турукка киирэн иккиэн хотой буолан көппүппүт. В. Кондаков

туохт.
1. Кэрчиккэрчик гына быс, быһыта оҕус. ☉ Рубить, резать что-л. на куски
Ырыган Ыстапаан …… кыһыахтаммыт кур тириини имиппитин сытыы быһаҕынан тэлитэ быһан арааран кырбастыыр. А. Федоров. [Чысхаан] таба этин кыра-кыра гына кырбастаан, хатаран өлбүктэ диэн оҥордо. В. Чиряев
Улуу бэйиэккэ тиийэргит, Отой саарбах, Төһө даҕаны Хоһооҥҥутун албастаан Хол-буут арааран кырбастааҥ. С. Тимофеев
2. Кыра-кыра кэрчиккэ араартаа, кылгаталаа. ☉ Раскладывать по частям, разделять на части что-л. Бу маны кыракыра кэрчиккэ кырбастаа.
3. көсп. Өлөр-өһөр, сэймэктээ. ☉ Разрубить на части, изрубить на куски, уничтожить физически, умертвить кого-л.
Улаханнык санаммыккын оройгун охсоммун, Уодьугаҥҥын тардаммын, уһун уҥуоххун урусхаллыаҕым, Кылгас уҥуоххун кыдьымахтыаҕым, Кыһыл эккин кырбастыаҕым, Кыа хааҥҥын тоҕуоҕум. Күннүк Уурастыырап
Саха урааҥхайдары үллэр туман курдук үгүс тумат омуктар кырган кэбистилэр. Үлтү кырбастаан, үөрэ сэмнэҕэ оҥорон кырамталарын киллэрэн улуу күөлгэ куттулар. Далан

туохт.
1. Туох эмэ көҕүрээбитин, тутаабытын, тиийбэтин тугунан эмэ самаан, толорон оһор, ситэр. ☉ Восполнить недостающую часть чего-л., дополнить что-л. чем-л., соединить распавшиеся части чего-л. [Куралай Кустук] тапталлааҕын уҥуохтарын кырамталарын сэрэнээн-сэрэнэн …… самсыы уурталаата. Д. Апросимов
Үтүмэхпин тоһутан кэбистим. Ситиминэн самсыы баайан бооччойо сатыыбын да, олох туора сиринэн бара турар. Нэртэ
[Биэрии] кылгас буоллаҕына, уһатан муусуканан эбэн-сабан, самсаан биэриэхпит. СДТА
2. көсп. Тус-туһунаны бииргэ холбоон кытыар. ☉ Соединять одно с другим (что-л. абстрактное), приводить в соответствие друг с другом
[Айыыһыт, иэйэхсит икки оҕоҕо] Салгынтан салааланнын диэн Салгын куту Самсыы дьалбыйбыттар, Буортан тутулуктаннын диэн Буор куту Холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыаллар буоллаҕына, бу чугас дьоннорун сатарыйбыт олохторун самсыырга тугу эмэ оҥоруон баҕарда. Софр. Данилов
Щербаков массыынаны умаппытын туһунан киһим быстах-остох кэпсээнин самсаатахха ситинник. И. Егоров
♦ Самсыы тут кэпс. — улахан тиэтэллээҕи, өрүһүлтэлээҕи оҥор. ☉ Делать что-л. неотложное, крайне нужное
Тиэтэйэн да диэн, тугу самсыы тутуохха дылы, сымыйанан. Н. Лугинов
ср. тюрк. сап ‘соединять’, кирг. самса ‘быть поставленным в ряд’

1. аат.
2. Былыргы олохтон хаалбыт быһыы-майгы, көстүү. ☉ Пережитки прошлого
   Былыргы общиннай тутул хаалынньаҥнара, капиталистическай сайдыы сыдьааннара бииргэ сылдьаллара. А. Софронов
3. кэпс. Өлбүт киһи тыыннаах хаалбыт кэргэттэрэ, дьоно. ☉ Оставшиеся в живых члены семьи
   Хаалынньаҥнарбар хахха буолаар. А. Софронов
   Ону сэргэ бокуонньуктар хаалынньаҥнарын олохторугар үгүс үөйүллүбэтэх-ахтыллыбатах түгэннэр буолуталаатахтара. Н. Лугинов
   Ол барыта хаалынньаҥнардаах дьон сыттахтара. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Урукку кэмтэн ордон хаалбыт туох эмэ, туох эмэ кырамтата. ☉ Останки чего-л.
   Археологтар ханнык эмэ органическай хаалынньаҥнары, холобур, былыргы үүнээйилэр сиэмэлэрин булуохтара диэн мин эрэнэбин. ЭБЭДьА
5. даҕ. суолт. Ааспыт эргэ олохтон хаалбыт (ким, туох эмэ). ☉ Отсталый, неразвитый (о ком-чём-л.)
   Хаалынньаҥ киһиэхэ куһаҕан наар аанньа мустар эбит. Суорун Омоллоон
   Өбүгэ саҕаттан өйгө-санааҕа дьэбин курдук быһа иҥмит иччини, абааһыны итэҕэйэр хаалынньаҥ санаа кэрбээбит дьоно. ФЕВ УТУ
   Доропуун оҕонньор былыргыны сөбүлүүр, аныгыны ахсарбат, хаалынньаҥ киһи быһыытынан бэйэтин көрдөрөр. «ХС»
   ◊ <Эргэ> олох хаалынньаҥа эргэр. — урут ааспыт олохтон хаалбыт өйсанаа, быһыы-майгы. ☉ соотв. пережиток прошлого
   Эргэ олох хаалынньаҥнара хайдах да иҥэн сылдьар буоллуннар, өһүөннээн туран утары охсуһуохха! Амма Аччыгыйа
   Аҕыйах сыллааҕыга диэри ойууннааһыны, отоһуттааһыны эргэ олох хаалынньаҥа диэн сапсыйан кэбиһэр этибит. «Сахаада»
   Итэҕэл күн бүгүн олох хаалынньаҥа буолан, дьон өйүгэр-санаатыгар сылдьар. ПА

1. аат.
2. Киһи, сүөһү, кыыл этин-сиинин тутар муос курдук кытаанах үөскээһин, дьардьама тутула. ☉ Кость
   Күүдээх хомурҕанын уҥуоҕун чооруос тосту тоҥсуйбут. Амма Аччыгыйа
   «Ити уҥуохтаргын, кинээс, бэйэҥ көмүллээ», — Дьөгүөрүскэ уол хотуурун отунан эрийэн барда. М. Доҕордуурап
   Ыстапааҥка уот иннигэр олорон сылгы уҥуоҕун тиниктиир, хаҥас ороҥҥо дьон утуйа сыталлар. А. Софронов
3. Киһи өлүгэ; өлүгүн кырамтата. ☉ Останки; прах; тело (умершего). Өлүөхсүт уҥуоҕа
   □ Таҥараһыт Ылдьаа эһэтин уҥуоҕун араҥастан түһэрэн, буорга көмнөрбүт. Л. Попов
   Аан Арбай диэн ойуун үөскээн, удаҕан уҥуоҕун алгыс алҕаан, кэрэх анныгар көмпүтэ үһү диэн кэпсээн кырдьык буолан таҕыста. М. Доҕордуурап
4. Өлбүт киһи көмүллүбүт сирэ. ☉ Могила
   Биһиги аҕабыт уҥуоҕар тиийэн кэлбиппит. Далан
   Алгыс ийэтин уҥуоҕун үрдүгэр сытар чугуун билиитэни харыстаабыттыы ытыһын тилэҕинэн имэрийбитэ. П. Тобуруокап
   Уҥуоҕун үрдүгэр тулаайах остуолба туруорбуттара. И. Сосин
   Мин эһэм уҥуоҕар иэҕэйбит талах үүнэн арбаллан тахсыбыт этэ. В. Гаврильева
5. Киһи-сүөһү турдаҕына үрдүгэ. ☉ Размеры человека или животного в высоту, рост. Уҥуоҕунан орто киһи
   □ Бириискэҕэ бараллаата саастаах уолаттар бары киниттэн уҥуохтарынан улахаттар. Н. Якутскай
   Күөн көрсөөччү кылгас модьу атахтардаах, уһун систээх, уҥуоҕунан намыһах хара маҥаас оҕус этэ. Далан
   Билигин уҥуохтарынан саамай улаханнара, атахтарынан саамай түргэннэрэ Буурҕаһыт [ат аата] баар. Эрилик Эристиин
6. Ханнык эмэ тутуу баҕаналара, өһүөтэ. ☉ Остов, каркас какого-л. строения
   Бу балаҕан уҥуоҕа ис ырааһа биэстии саһаан. Саха фольк. Дьон көрбөтүгэр үрүсээгин илдьэн эргэ хотон уҥуоҕар кистээн кэбиспитэ. В. Яковлев
   Хотон уҥуоҕун сорох дьон саас көтөҕөллөрө. А-ИМН ОЫЭБЫ
7. Ханнык эмэ фрукта кытаанах хахтаах сиэмэтэ. ☉ Косточка (напр., сливы). Вишня уҥуоҕа. Слива уҥуоҕа
8. даҕ. суолт. Уҥуохтара көстө сылдьар, ырыган. ☉ Костлявый, худой
   «Кэпсэт, тэҥнэһиэхпит дуо?!» — диэтэ Сөдүөччүйэ, уҥуох тарбахтарынан иннэ үүтүгэр сабы угаары олорон. Амма Аччыгыйа
   Бытыгырас мырчыстаҕас хара сирэйдээх, уҥуох илиилээх, хатыҥыр, намыһах эмээхсини кытта Симон илии тутуһуннарда. Л. Попов
   Оҕонньор уҥуох түөһүттэн бүүрэ харбаан ылла. «ХС»
   ♦ Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх көр алтан
   Көмүс уҥуоҕун көтөҕөн, алтан уҥуоҕун араҥастаан, кириэһин килбэтиэхпит, чардаатын сандаардыахпыт этэ. П. Ойуунускай
   Кус уҥуоҕун уҥуохтанар көр кус I. Кус уҥуоҕа уҥуохтаммыта, хохту хараҕа харахтаммыта. Н. Якутскай
   Ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолбут көр ойоҕос. Эр киһи арай, сыл иһинэн сүрдээҕин дьүдьэйэн, ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолан барбыт. Р. Баҕатаайыскай
   Өттүгүн (уҥуоҕун) үлтү (тосту) түһэ сыста (эрэ түспэтэ) көр өттүк. Эмээхсин өһүргэнэн уҥуоҕун тосту түһэ сыста. Саар тэгил <уҥуохтаах> көр саар IV. Кини санаатын сэрэйбит курдук, аттыгар турар кэтит сарыннаах, саар тэгил уҥуохтаах киһи көхсүн этиппитэ. И. Гоголев
   Саша саар тэгил уҥуохтаах, киппэ быһыылаах …… эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай. Уҥуоҕа биллэр — орто эмиһи аннынан, ырыганы үрдүнэн, миинэ барар эттээх (ынах, сылгы сүөһү көтөҕүн-эмиһин быһаарар сүрүн бэлиэ). ☉ Не очень жирный (о степени тучности и истощённости рогатого и конного скота — букв. кости заметны). Быйылгы идэһэбит уҥуоҕа биллэр тыһаҕас. Уҥуоҕа босхо (халыр босхо) барар — илиитэ-атаҕа салыбырыыр, уҥуоҕа хамсыыр (хол., наһаа куттанан, долгуйан, кыыһыран, үөрэн). ☉ Поджилки трясутся у кого-л. (от страха, волнения, злобы, радости)
   Маайа эмээхсини көрөөт, уҥуохтара босхо барыар диэри куттанар. Н. Якутскай
   [Марыына] ытыыр, хаһыытыыр, уҥуоҕа халыр босхо барар. Эрилик Эристиин. Уҥуоҕа куодаһына суох киһи — сайаҕаһа, аламаҕайа суох киһи. ☉ Неотзывчивый, чёрствый человек. Уҥуоҕа куодаһына суох дьон баар буолааччылар. Уҥуоҕа кыйыттар — туохтан эмэ олус куттанар, дьаарханар. ☉ Страшиться, бояться чего-л. (букв. у него ломит кости)
   Бу киһи хаһан сылдьыбытын Болугур дьэ өйдүү биэрэр, эт этэ салаһар, куйахата ытырбахтыыр, уҥуоҕа кыйыттар. Н. Якутскай
   Лука Иванов илиитэ былаат курдук босхо барбытын билэн Ананий уҥуоҕа кыйытынна. М. Доҕордуурап
   Оһоллоох болотторун Уһуктуур омуннарыттан Уҥуохтарым кыйытынна. С. Зверев. Уҥуоҕа кытаат- та — эт-хаан өттүнэн ситтэ-хотто, эр хаанын тутта. ☉ Физически окрепнуть, возмужать
   [Аан Далбар — Нүһэр Дархаҥҥа:] Оҕобун уҥуоҕа кытаата илик диэн Бэйэҥ эппитиҥ буолбат дуо? И. Гоголев
   «Ол соҕотохпут сыыһын, Саасабытын, хоргутуннарбакка, уҥуоҕа кытаатыар диэри этэҥҥэ сылдьан, үөрэнэрин тэрийиэ этибит», — Лөкүөрүйэ салгыы этэ олордо. М. Доҕордуурап. Уҥуоҕа кычыгыланар — ис-иһиттэн туохха эмэ аһара умсугуйар, талаһар, баҕарар. ☉ Иметь сильное желание, внутреннее влечение, жаждать чего-л. (букв. кости его чешутся)
   Тыына кылгаата, уҥуохтара кычыгыланна, этэ умайда, …… бэлэһэ куурда. П. Ойуунускай. Уҥуоҕа суох саҥарар — түргэнник уонна чуолкайа суохтук саҥарар. ☉ Говорить нечленораздельно и быстро
   [Дьэргэ] уҥуоҕа суох биир күрүс саҥаран ньуллугураабытынан барда. Болот Боотур
   Уҥуоҕа суох соҕустук саҥардар даҕаны, лоп-бааччы кэпсиирэ-ипсиирэ, ардыгар көрүдьүөстээх соҕуһу этэттиирэ. ССХУо
   Сорох оҕо бу сааһыгар уҥуоҕа суох саҥарар, ыарахан тыллары этэригэр тыла өҕүллүбэт. КИИ ОЧСҮөГ. Уҥуоҕа (сүһүөҕэ) ааҕыллар көр ааҕылын. Сүтэн баран көстүбүт ыппыт аччыктаан уҥуоҕа ааҕыллар буолбут этэ. Уҥуоҕа (тэллэҕэ) салыбырыыр көр салыбыраа. Уол куттанан уҥуоҕа салыбырыыр. Уҥуоҕа уулбут — сэниэтэ суох буолбут. ☉ Чувствовать слабость, вялость, размориться (букв. кости его растаяли)
   Ыт иһэ тэскэйиэр диэри аһаат, уҥуоҕа ууллан күлүккэ утуйан хаалла. И. Гоголев
   Киэһэ собо сиэбит киһи уҥуоҕа ууллар. Хомус Уйбаан. Дьоннор уҥуохтара ууллан, тууйуллубут-бобуллубут курдук этилэрэ. Л. Островер (тылб.). Уҥуоҕа хамсаата — олус күүскэ долгуйда; олус куттанна. ☉ Испытывать сильное волнение от каких-л. переживаний; испытывать страх, боязнь
   [Булат:] Тоҕо төттөрү түстүҥ? Уҥуоҕуҥ хамсаата дуо? И. Гоголев
   «Тукаларыам, баһыыбаларыҥ», — диэн оҕонньор үөрүүтүттэн уҥуоҕа хамсаан сыыһа-халты харбыалаһан ылар. Эрилик Эристиин
   Долгуйарыттан, куттанарыттан уҥуоҕа хамсыыр. «ХС». Уҥуоҕа хамсыар диэри — аһара күүскэ (үөр, куттан). ☉ До крайней степени, сильно (радоваться, пугаться). Оҕо эмискэ ыт үрбүтүгэр уҥуоҕа хамсыар диэри куттанна. Уҥуоҕун көтөх — кими эмэ ытыктаан, кэриэстээн көмп. ☉ Хоронить кого-л. с почестями, уважительно (букв. кости его поднимать)
   Эһэҥ бокуонньук этэр буолара, бу кыра уолгуттан үчүгэй киһи тахсыа, уҥуоххун кини көтөҕүө диэн. А. Софронов. Уҥуоҕун үлтү оҕустарбыт — утуктаа, утуйар курдук туруктан, утуйуоххун баҕар. ☉ Быть сонливым, вялым, разомлеть (букв. кости его раздроблены)
   Итии чэйгэ уҥуоҕун үлтү оҕустардаҕа, дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Биһиги хонтуора аһара сылаас дьиэтигэр уҥуохпутун үлтү оҕустаран, олорбутунан утуйан хаалаары биир сор. В. Титов
   Уҥуоҕун тут көр тут I. Өлбүтүн кэннэ онно чугас уҥуоҕун туппуттара үһү эрэ диэн буолара. Саха фольк. 1943 — 1944 үөрэх сылыгар ийэбэр уҥуох тутаммын үөрэммэтэҕим. Б. Павлов
   Ол бэдик бу үчүгэйкээн массыынаны хас хонукка илдьэ сылдьыай, сонно тута уҥуоҕун тутар баҕайыта ини дии санаата. «Кыым»
   <Уҥуоҕун> үлтү түһэ сыста (эрэ түс- пэтэ) — өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ диэн курдук (көр өттүк). Сүөдэркээн эрэйдээх үөрүүтүгэр уҥуоҕун үлтү эрэ түспэтэх. Н. Заболоцкай
   Оҕонньор эрэйдээх үөрэн уҥуоҕун үлтү эрэ түспэтэ. «ХС»
   Тиэхиньиктэр уонна лүөччүктэр соһуйан уҥуохтарын үлтү түһэ сыстылар. КИ АДББ. Уҥуоҕун эргит (эргий) — ким эмэ көмүллүбүт иинигэр аҕыраадата туруор, уҥуох оҥор, тут. ☉ Обнести оградой могилу
   Балтыбар аҕабыт уҥуоҕун эргийиэх диэн этэн көрбүппүн айыырҕаан буолумматаҕа. Далан
   [Саһааннаах] лөчүөк уҥуоҕун эргийэргэ алта уон сүүһү ылбыт сурахтааҕа. Эрилик Эристиин
   Ийэм эрэйдээх уҥуоҕун хайаан да эргиттэриэм. «ХС». Уҥуох араҕыста I харыс т. — оҕолонно, төрөөтө. ☉ Разрешиться от бремени, родить
   Ойоҕуҥ этэҥҥэ уҥуох арахсыбыт үһү. ПЭК СЯЯ
   Ньэлбэҥ Айыыһытым! Урааҥхай саха буоламмын, Уҥуох арахсарым, Оҕуй бараан дойдубар Оҕо төрөтөрүм кэллэ. П. Ойуунускай. Уҥуох араҕыста II эргэр. — кими эмэ кытта букатыннаахтык араҕыста. ☉ Окончательно, бесповоротно расстаться с кем-л., навсегда распрощаться с кем-л. (букв. с костью расстаться)
   Өскөтүн куоракка олохсуйар буоллаххына, уҥуох арахсабыт. Болот Боотур
   Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт көр тирии. Оҕонньор ыалдьан уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалла. «ХС». Тэҥн. уҥуох-тирии буолбут. Уҥуох тосторунан кэпс. — 1) наһаа түргэнник. ☉ Очень быстро (умчаться)
   Табаларын барбах хаптара-хаптара, түүннэри-күнүстэри уҥуох тосторунан, харах тэстэринэн түһэрбиттэрэ. «ХС»; 2) наһаа түргэн, сыыдам (хол, айан). ☉ Слишком быстрый, скорый (об езде)
   Харах тэстэринэн, уҥуох тосторунан айаннарын сөҕөн-махтайан, номох тэҥэ дьон-сэргэ кэпсэтэр буолаллара. В. Васильев. Уҥуох тутар кэриэтэ барда көр тут I. Былыр саха кыргыттара сөбүлээбэт киһилэригэр уҥуох тутар кэриэтэ бараллара. Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи — дьон кыһалҕатын өйдүүр, көрдөһүүтүн улгумнук толорор киһи. ☉ Человек, чуткий и отзывчивый на нужды и чаяния других (букв. человек со скважинами в кости и со слоями в мышцах)
   Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи билигин да аҕыйаҕа суох. Уорда намырый, уҥуохта көмүллээ, уоһахта салаа көр салаа I. [Күөх Көппө:] Бэйэ, аргыый, уҥуохта көмүллээ, уоһахта салаа. Суорун Омоллоон
   Кэбис, кэбис, уордайбыккын аһар, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ. «ХС»
   ◊ Бас уҥуоҕа көр бас III
   Ол тахсаат, аҕастарын баһын уҥуоҕун баһын уҥуоҕар …… ыпсаран кэбиһэллэр. Саха ост. I
   Дар уҥуох көр дар. Кыламаннара эрэ кыламныыр буолбут дьон Дар уҥуохтара эрэ Дагдаһан тураллар эбит. П. Ойуунускай
   Дар уҥуох атахтары бэйэтин иһигэр сыһыары тутта. Амма Аччыгыйа
   Дьон уҥуоҕа — киһи уҥуоҕа (көр киһи I). Соһумардык халдьаайы чабырҕайынааҕы дьон уҥуохтарын диэки саа тыаһа баһыгырыы түстэ. Эрилик Эристиин
   [Хоруоппуттан уһулу ойон] Тахсабын да өрө куһуурабын Дьон уҥуохтарын үрдүлэринэн. И. Эртюков. Иҥэһэ уҥуох — кулгаах орто көҥдөйүнээҕи уҥуохтарыттан биирдэстэрэ. ☉ Слуховая косточка среднего уха, стремя, стремечко
   Киһи уҥуоҕа көр киһи I. Булгунньах соҕуруу халдьаайытыгар киһи уҥуохтарын күн уотугар хараара хаппыт мастарын тобохторо ыһылла сыталлар. Н. Лугинов
   Хайа халдьаайыга суоҕуй Моойторук муннуктаах ампаардаах Былыргы киһи уҥуоҕа. Баал Хабырыыс
   [Үүттүүрэп:] Эн куттаҕас баҕайы эбиккин ээ. Бэҕэһээ Мэҥэлээх тумуһунааҕы киһи уҥуоҕар саһа сытан, кыһыллар кэлбиттэригэр сонно сытан хааллыҥ ээ. Эрилик Эристиин. Кутуругун уҥуоҕун талларар көр таллар. Кутуругун уҥуоҕун талларар диэн сэрэбиэй көрүҥэ билигин тэнийбэтэх. Ойоҕос уҥуоҕа — ойоҕос
9. 1 диэн курдук. Оҕонньор охтон түһэн ойоҕоһун уҥуоҕун тоһуппут. Саар-тэгил <уҥуохтаах> көр тэгил. Күтүөтүм саар-тэгил уҥуохтаах киһи этэ. Сото уҥуоҕа көр сото. Сордооххо сото уҥуоҕа баҕалааҕар дылы (өс хоһ.). Таас уҥуоҕа көр таас II. Таас уҥуоҕа үс паара уҥуохтаах: хоҥхочох уҥуоҕа, нокоо уҥуоҕа, самах уҥуоҕа. СИиТ. Табах уҥуоҕа — сэбирдэх табах кытаанах уга. ☉ Ствол табака
   [Хобороос] (оһох чанчыгар табах уҥуоҕун кырбаан оборчоҕо ууран тардар). А. Софронов
   Балбаара ньилбэгэр хаптаһыҥҥа табах уҥуоҕа кырбана-кырбана сөтөллөн кэбиһэ олороро. Эрилик Эристиин
   Төбө уҥуоҕа көр төбө. Саһыл пиэрмэтин аттынааҕы тыаҕа сүөһү төбөтүн уҥуоҕа бөҕө өрөһөлөнөн сытара. Уллук уҥуоҕа көр уллук. [Дьиэтин] Улуу кыыл Уллугун уҥуоҕунан кулугулаан, …… Ааннаабыт эбит. С. Васильев
   Уҥуох арыыта көр арыы II. Кини сирэйэ уҥуох арыытынан уҥунуохтаабыттыы ньалҕарыйда. М. Доҕордуурап
   [Уҥуох арыытын] тирии таҥастааһыныгар тутталлар. КЕФ СТАҮө. Уҥуох мээккэтэ (кү- лэ) – уҥуоҕу уматан баран мэлийиллибит бурдуктуҥу бороһуок (уоҕурдуу эбэтэр битэмиин быһыытынан тут-лар). ☉ Костяная мука (употр. в виде удобрения или добавки)
   Саҥа төрөөбүт кулуннарга уҥуох күлүн сиэтэбит. Л. Габышев
   Уҥуох мээккэтэ төрдүлэригэр астаах культураларга үчүгэй уоҕурдуу буолар. ҮүТФҮК
   Өрөспүүбүлүкэ үгүс оройуоннарыгар уҥуох мээккэтин бэлэмнээн тутталлар. МСИ ХСИи. Уҥуох сыата көр сыа. Аҕам уҥуох сыатын сөбүлээн сиир. Уҥуох сэллигэ (сөтөлө) — Кох палочкатын микроба көбүтэр, сүһүөҕү, уҥуоҕу сүһүрдэр сыстыганнаах ыарыы. ☉ Костный туберкулёз
   «Тииһигэ арыый ама буоларга дылы гынна...» — диэхтиир уҥуох сөтөлө буолбут эрэйдээх. И. Гоголев
   Маргарита Фофанова кыыһа уҥуох сэллигинэн ыалдьар. ЛТК. Уҥуохтаах астар бот. — тас өттүлэригэр чараас суба бүрүөлээх, истэригэр сүмэлээх, кытаанах уҥуох иһигэр биир сиэмэлээх астар (хол., слива, вишня, абрикос). ☉ Косточковые культуры
   Саха сиригэр уҥуохтаах астары үүннэрии тэнийэ илик. Уҥуохтаах отон көр отон. Хайа үрдүгэр уҥуохтаах отон угар бөрө сытар. Р. Кулаковскай
   Уҥуохтаах отон оннугар уулаах отон сэбирдэҕэ туттуллуон сөп. ТКП ТДЭҮү
   Уҥуох тут көр тут I. «Уҥуох тутар киһиэхэ илдьит ыыппытым, тулуйа түс!» — диэбитэ эһэм. М. Горькай (тылб.). Уҥуох тутааччы — киһи тостубут уҥуохтарын имэрийэн оннуларын булларар, силбэһиннэри тутар киһи, эмчит. ☉ Костоправ
   Гурий Турантаев уҥуох тутааччы быһыытынан киэҥник биллэр. Уҥуоххар оҕустар көр оҕустар. Итии чэйгэ уҥуоҕун оҕустардаҕа, хаста да минньигэс-минньигэстик дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Үрдүк (уһун) курбуу (курдук) уҥуохтаах көр курбуу. Үрдүк курбуу уҥуоҕугар сөбө суох хатыҥыр …… эдэркээн Тускаев тыл этэн барбыта. Эрилик Эристиин
   др.-тюрк. сөҥүк, тюрк. сөҥүк, сүҥэк

I
туохт.
1. Илиигинэн (хол., сутуруккунан, ытыскынан) далайан күүскэ саай, сырбат. ☉ Ударять, бить, стучать (напр., кулаком, ладонью)
Эһэ соһуйдаҕа буолуо, эргиллэ түһэн, ыты охсон саайда. Суорун Омоллоон
Мила сүр сымсатык ойон кэлэн Серёжаны санныга оҕуста. Н. Лугинов
Кинээс ким эрэ төбөҕө охсуо диэн, куттаммыттыы ньыкыйда. И. Гоголев
2. Илиигэр баар тугунан эмэ күүскэ саай, сырбат. ☉ Бить, колотить чем-л.
Өлөксөй төҥүргэһи мутугунан оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
Тимир тааһын үлтүрүтэллэригэр өтүйэ синньигэс өттүнэн охсоллор, оччоҕо таас ол хоту алдьанар. МАП ЧУу
3. Хотуурунан (оту) быс, сарбый. ☉ Резать, косить (траву)
Киһилэрэ икки түүннээх күн аһаабакка да, тохтообокко да охсор. Саха фольк. Хамначчыт уолаттар муустаах ууну, бадарааны кэһэ сылдьан борууну охсоллоро. Н. Якутскай
Дьонуҥ кэнниттэн охсон кууһуннаран ис. Амма Аччыгыйа
4. Тугу эмэ уһан, чочуйан оҥор (хол., туойунан, тимиринэн). ☉ Ковать, выковывать (напр., из железа); изготовлять, лепить (из глины)
Мин эйиэхэ анаан хомус оҕустум. И. Гоголев
Былыр иһити туойунан охсоллоро. Багдарыын Сүлбэ
Саха киһитэ охсубут быһаҕа, сүгэтэ сытыы биилээх буолар. «ХС»
△ Сүгэнэн туох эмэ кыра тутууну туруор (хол., ампаары). ☉ Срубить, поставить какое-л. небольшое строение (напр., амбар)
Аны билигин тэпилииссэ акылаатын охсоору ол түбүгэр сылдьар. В. Яковлев
Киһим ампаар охсон таһаарбыт, ол иһигэр буор куттубут. М. Доҕордуурап
Аһыҥас Бөҕө [киһи аата] Ньыыканныын эһэҕэ сохсо охсо сылдьыбыттара. М. Чооруоһап
5. -ан, -а (-ы) сыһыарыылаах сыһыаты, сыһыат туохтууру кытта көмө туохтуур суолтатыгар дьайыы хайдах оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с наречиями и деепричастиями на -ан, -а (-ы) выступает в роли вспомогательного глагола и выражает обстоятельство действия
Халаан уута Хатыыстааҕы үрдүнэн охсубут. Н. Лугинов
Буулдьа уллуҥун уҥуоҕун кыратык хабыры охсон ааспыт. А. Бэрияк
Миичээн хаппыт маһы охторон, сүгэнэн быһыта оҕуста. А. Кривошапкин (тылб.)
△ -а сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн көмө туохтуур суолтатын ылынар уонна хайааһын олус түргэнник, ыксалынан оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -а обозначает быстроту и поспешность совершаемого действия
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр дьэдьэннээх дагдаларын, арыылаах алаадьыларын, буспут эттэрин остуолга тарда охсубуттара. Далан
Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн аан олуурун аһа охсор. Суорун Омоллоон
Түүн үөһэ хайыы-үйэ буола охсубут. А. Сыромятникова
6. кэпс. Тыаһаан биллэр (хол., чаһыны, чуорааны, куолакалы эҥин этэргэ). ☉ Издавать звон, шум (напр., о часах с боем, колокольчике, колоколе)
Халанчаҕа киэһэ тоҕус чааһы охсон эрдэҕинэ Ньукуола куолакалын тыаһа дуораһыйан барда. Амма Аччыгыйа
Истиэнэ чаһыта сэттэ чааһы оҕуста. М. Доҕордуурап
7. кэпс. Туора ыыт, атын сиргэ салай (хол., сүүрүгү, долгуну этэргэ). ☉ Отнести кого-что-л. в сторону (напр., течением)
Уол төһө да эрдиннэр, нөҥүө кытыла ырааттар ыраатан испитэ, кини сүүрүк охсоро диэни онно саҥа өйдөөбүтэ. «Чолбон»
8. көсп. Туох эмэ куһаҕаны, хоромньуну аҕал. ☉ Причинить ущерб, принести неудачу, нанести кому-л. удар (о судьбе)
Киһи олоҕо ити курдук кэм хайаан да охсор очурдаах, тэбэр силистээх буолааччы. Н. Якутскай
Ити дьыала, Тэрэнтэйи атын олоҕор соччо охсуо суох курдук буолууһугуттан, холкутуйбута. Д. Таас
Сэрии обургу тугунан эмэ охсубатах ыала бука, аҕыйах буолуо. «ХС»
△ Куһаҕанынан дьай. ☉ Иметь последствие, оказывать влияние (на здоровье)
Көхсүбэр баас ылбытым охсоро буолаарай. Т. Сметанин
Ити баҕа санаа ыар ыҥыыра, Ыйааһыннаах ындыыта Охсубут бааһын чэрэ дииллэр Оҕонньоттор, билээччилэр. С. Данилов
9. -а, -ан сыһыат туохтуур форматыгар «урут буолбукка холоон, буолбуту хайдах баарынан ылынан, оннук тугу эмэ гын, оҥор» диэн суолталанар. ☉ В форме деепричастия на -а, -ан имеет значение «судя по чему-л., свершившемуся в прошлом, что-л. предпринять»
Били уруккуларынан охсон, сотору ааһар, быстах иирсии ини дии санаабыппыт. Н. Лугинов
Хабырыыс кинээһинэн олорон биһигини мөрөйдүүрүнэн охсон, киэптээри соруммута сатаммата. И. Никифоров
Төрөппүттэрим Антипин курдук баайтот киһи буоллун дии санаатахтара, онон оҕустахха, мин аатым аат аххан буоллаҕа. И. Федосеев
♦ <Быһа охсубут быһаҕаһа>, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I
Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон кэлбитэ. Далан
Ылдьаана дьүдьэйэн хайа охсубут аҥаара хаалбыт. Н. Якутскай
Дойдугун, дьоҥҥун ахтан быһа охсор быһаҕаһыҥ, хайа охсор аҥаарыҥ эрэ хаалыа. П. Аввакумов. Бэйэҕинэн оҕус кэпс. — бэйэҥ курдук санаа (киһини). ☉ соотв. мерить на свой аршин
Эмээхситтэр барахсаттар, бэйэҕитинэн охсон, кийииккитин тугу да билбэт кыра оҕо курдук санаахтыыгыт ээ. Далан
Харчылаах Халхаанап Хаһыаты ааҕа-ааҕа, Бэйэтинэн охсон, Харчы иһин суруйан Сордоноллор диир. Р. Баҕатаайыскай
Бэйэҕинэн охсума көр бэйэ. Киһини эрэ барытын бэйэҕинэн охсума. А. Софронов
Дугдуруй да оҕус (сутурҕаа) көр дугдуруй. Михаил Иванович ыарахантан чаҕыйбатаҕа, дугдуруй да оҕус диэн дохсуннук сананаат, түһүнэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
Чэ, синэ биир, дугдуруй да оҕус. П. Аввакумов
Маска оҕус (тэбээ) көр мас. Ыкилак …… табах тардыан баҕарар, ону баара саппыйатын маска охсубута ыраатта. В. Санги (тылб.). Охсон кэбис кэпс. — тута бүтэрэн кэбис, түргэнник бүтэр (аһы этэргэ). ☉ Очень быстро разделаться с едой
Уҥуоҕа суоҕун сөбүлээн, минньигэһиргээн Ньургун бүтүн биир үтэһэни охсон кэбистэ. Болот Боотур
Эти, уурар сирдэрэ суох буолан, аҕыйах киэһэ иһигэр охсон кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Тымтай быһаҕаһа балыкпытыттан улахан аҥаарын кэриҥин соҕотоҕун охсон кэбистэ. «ХС». Охсор (салгын) охсубут харыс. — этэсиинэ хамсаабат буолбут (сорох сиринэн эбэтэр бүтүннүүтэ). ☉ Его разбил (хватил) паралич (букв. ударяющий (воздух) ударил)
Сэрии сылларыгар охсор охсубута, онно лабаам, төбөм аҥаарын олоччу мэлиппитим. Суорун Омоллоон
Мэхээс ыарыһах, аҥаарын охсор охсубут киһитэ. В. Яковлев. Сайа оҕус (охсон киир) — саҕалан, үөскээ (олоххо саҥа сүүрээн, уларыйыы). ☉ Входить, зарождаться (напр., о чём-л. новом, светлом в жизни). Эргэ эстэр, Эргэ самнар, Саҥа дьаһах Сайа охсор. П. Ойуунускай
Ити күнтэн ыла, Никита баччааҥҥа диэри уу-чуумпутук устан испит олоҕор, саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов. Сүрэҕэр оҕус (охсор) кэпс. — ыарыы тута эмтэммэккэ, сүрэх ыарыытыгар тэп (тэбэр). ☉ Влиять, переходить на сердце (о болезни)
Кээтии ангыыната сүрэҕэр охсор кутталлаах үһү. М. Доҕордуурап. Ууну охсон баҕаны куттаама — кураанахха эрэйдэнимэ даҕаны. ☉ Говорить впустую, сотрясать зря воздух. Ууну охсон баҕаны куттаама, ити киһи син биир иннин биэриэ суоҕа. Хармааҥҥа оҕус (охсор) кэпс. — ночоокко тэп (тэбэр), хоромньута оҥор. ☉ соотв. бить по карману
Аһылык сыаната ыарыыра тута хармааҥҥа охсор. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох көр ыт II. Ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө олордо, ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Саха фольк. «Бу дойдуларыгар ыт охсор киһи суох», — диэтэ оҕонньор. В. Яковлев
Сурахсадьык истээри биир-биир тохтоон тахса сырыттыбыт да, ыт да охсор киһи суох буолан биэрдэ. «ХС»
◊ Баас оҕус кэпс. — ыпсыыта, хайаҕаста оҥор, олукта уур. ☉ Делать выемку, паз
Аан бастаан баас охсон көрдүм, күлүү гыннылар, кэлин син сыстан бардым. В. Яковлев
Аныгы киһи сатаабатаҕа диэн суох, киһи барыта мас суорар, баас охсор. АЭ СТМО. Массыыҥкаҕа оҕус эргэр. — илиинэн охсор массыыҥкаҕа бэчээттээ. ☉ Печатать на машинке
Алексей Елисеевич уус-уран айымньытын бэчээккэ бэлэмнээбитэ, үксүн массыыҥкаҕа бэйэтэ охсубута. АЕЕ ӨӨ. От оҕус — үүнэн турар оту хотуурунан быс, оттоо. ☉ Косить траву (косой)
Лоокуут Оҕуруос үрэх толоонугар саха хотуурунан от охсон тэллэһиннэрэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Никииппэрэп кинээс күүлэйигэр отучча киһи от охсон хотуурдара күн уотугар чаҕылыҥныыллар. М. Доҕордуурап
Хотуурбун ылан от охсон икки гааттан ордук кэриҥэ сири арыылаан кэбистим. Ф. Софронов. <От> охсор массыына т.-х. — от охсорго аналлаах, тырааныспар соһоругар сөптөөх тимир оҥоһук. ☉ Сенокосилка (прицепляется к транспорту)
Бэл диэтэр от охсор массыыналаннылар. С. Ефремов
Өлөксөөс уонна Суку Ньукулай куоракка киирэн биир от охсор массыынаны ыларга нэрээт суруйтарбыттара. А. Бэрияк
Уҥуор-холкуос ходуһата, Охсор, мунньар массыыналар Үүммүт окко үлэлииллэр. Дьуон Дьаҥылы. Охсон ыаһын кэпс. — илиигинэн ынах синньин ньирэй эмэригэр кэйиэлиирин курдук өрө анньан ыаһын. ☉ Способ доения коров: слегка придавливая руками вымя, имитировать сосание телёнка. Охсон ыаһын диэн баар, …… көҥөс, кытаанах эмиийдээх ынахтары итинник ыыр ордук. Биэс т. Охсор хара улар түөлбэ. — хара улар биир көрүҥэ. ☉ Каменный глухарь
Өйдөөн көрбүппүт, суон тиит лабаатыгар охсор хара улар олорор эбит. Сайа оҕус (охсон киир) — чэгиэн салгынынан илгий, ыраас салгын билин (киһи чэпчиир, чэбдигирэр гына). ☉ Обдавать свежестью, веять свежестью, чистотой (о воздухе)
Күн уота сайаҕас салгыны сайа охсон, көмүс аалыытын курдук сандааран түһэр. П. Ойуунускай
Биһиги оччоҕуна сайылыкпыт киэҥ дуолун, салгын куруутун сайа охсор дьиэбитин ахтыһарбыт. Далан
Хос иһигэр сааскы сылаас салгын сайа охсон киирэр. Н. Якутскай. Саһаан оҕус — мас кэрдэн саһааннаан бэлэмнээ, онон дьарыгыр. ☉ Складывать штабелями (дрова для растопки)
Бу эргин олорор көлөлөөх ыаллар саһаан охсон, куоракка киллэрэн атыылыыллар. Ф. Захаров
Улахан кылаас оҕолорунуун саһаан охсо сылдьан, маһы хайдах хайыталларын кэтээн көрбүтүм. АЭ ӨӨКХ
Устан ааһар борохуоттарга анаан саһаан охсорбут. «ХС». Тиэстэ оҕус кэпс. — бурдук ас оҥороргор тиэстэтэ оҥор, бэлэмнээ. ☉ Замесить тесто
Сөдүөччүйэ алаадьы тиэстэтэ охсо турар. Амма Аччыгыйа
Тиэстэ охсон, оһох оттон Дэлэй бааччы алаадьылаан Тэһигирэтэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Оһох иннигэр ийэлэрэ лэппиэскэ астаары тиэстэ охсо олороро. Н. Габышев. Тэлэгирээмэ оҕус кэпс. — ханна эмит тэлэгирээмэтэ ыыт. ☉ Отбить телеграмму кому-л., куда-л. Өскө бастаанньа буоллаҕына, тэлигирээмэ охсуоҥ. Н. Якутскай
[Катя:] Мин билигин буостаҕа баран кэлиэм, дьоммор тэлэгирээмэ охсуом. С. Ефремов. Улар (куртуйах) охсор — атыыр улар эбэтэр куртуйах эрдэҕэһин (тыһытын) ыҥыран араастаан тутта-тутта саҥарар. ☉ Токовать (о глухаре или тетереве)
Куртуйах охсор сирэ киһи бас билиитэ буолара уонна атыыга тыйдаах биэҕэ тиийэ сыаналыыллара. Багдарыын Сүлбэ
Чыычаахтар ыллыыллар, ойуурга улар охсор, ылааҥы күн үөһэттэн тыгар. Г. Нынныров
Тыҥ хатыыта дьыбарга Улар охсоро, улар иэйэрэ Уорааннана дьиэрэһийэр. С. Дадаскинов. Хаһыҥ охсор — хаһыҥ түһэн хагдарытар. ☉ Побить заморозками
Бурдукпутун хаһыҥ оҕуста. М. Доҕордуурап
Олорпут оҕурсуҥ, тамаатыҥ Олус да үүммүтэ биир сайын Ол ону от ыйын хаһыҥа Оҕуста этэ дии харааччы. «ХС». Чоҥку оҕус кэпс. — силии сиэри уҥуохта алдьат (үксүгэр таба, тайах сототун уҥуоҕун). ☉ Расколоть кость (обычно берцовую кость ноги оленя или лося) для извлечения костного мозга (считающегося лакомством у северных народов)
Атахтарын сүлбүттэрин кэннэ силгэлээтибит, чоҥку оҕустубут, силии сиэтибит. Н. Тарабукин (тылб.)
ср. др.-тюрк. согуш ‘биться’, сох ‘бить, ударять; измельчать, толочь, крошить’
II
аат. Ынах сүөһү атыыра. ☉ Самец крупного рогатого скота, бык
Оҕус ыараханы соһорго, ат миинэргэ аналлаахтарын курдук, киһи барыта айылҕаттан туохха эмит аналлаах, дьоҕурдаах төрүүр. Н. Лугинов
Оҕустар, харсар сирдэриттэн иччитэх өтөх күлүгэр киирэн, аанньа көстүбэттэр. Н. Заболоцкай
Аҥаардас көлүнэр оҕуһа алта уонча кэриҥэ. «ХС»
♦ <Ат тарпат айыыта>, оҕус тарпат буруйа көр ат II
Дьэ, Катя, мин эн иннигэр оҕус кыайан тарпат буруйун оҥорон сылдьабын. С. Никифоров
Кини оҕус тарпат халыҥ буруйун оҥоһунна, дьэ хайдах-туох буолан иһэр. ИН ХБ. <Ат гынан миин>, оҕус гынан көлүй — олус баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээн үлэлэт. ☉ Жестоко, безжалостно использовать, эксплуатировать кого-л.. Былыргы баайдар хамначчыттарын ат гынан миинэллэрэ, оҕус гынан көлүйэллэрэ. Атыыр оҕус алтаҕа, <хат дьахтар хаамыыта> — аһара бытаан айан, хаамыы. ☉ Черепаший ход, черепаший шаг
Төһөҕө тиийиэхтэрэ биллибэт, атыыр оҕус алтаҕа, дьэ, манна буолла. Дьыл оҕуһа көр дьыл. Уһун кыһыны быһа дьүкээбил дьыл оҕуһун кытта охсуһар. Н. Якутскай
Икки ураа лаҥкыр муостаах улуу дьыл оҕуһа аас-аччык аргыстанан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай. Дьыл оҕуһун муоһа – былыргы сахалар итэҕэллэринэн, дьыл оҕуһун таһырдьа сылыйдаҕына тостон түһэр муоһа (бастакыта – тохсунньу 31, иккиһэ – олунньу 12 күнүгэр, онтон ыла саас кэлбитинэн ааҕыллар). ☉ По поверью якутов: рога мифического быка, которые с приходом весны отпадают (первый – 31 января, второй – 12 февраля, что обычно предвещает начало весны)
Дьыл оҕуһун муоһа булгу тоҥоору гынан ыксаан, бүгүн былыттаах күнү айбыт. М. Доҕордуурап
Кыычыкын оҕуһун баһа (буол) буоллаҕа көр бас II. Аата, Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй. Луо бээгэй оҕус фольк. — олоҥхоҕо этиллэринэн кыра, бээгэй оҕус. ☉ Бык-коротыш
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо бээгэй оҕустарын Кута-куора ынахтарын Кудуга туолбакка Хомуйан сиэн Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай. Оҕус иччитэ (буол) эргэр. — от үлэтигэр оҕуһу сатаан салайан илдьэ сылдьар буол (уол оҕо туһунан). ☉ Достичь зрелости для погона быков при перевозке копен во время стогования сена (о мальчике). Былыр эһэлэрэ оҕус иччитэ буола сылдьыбыттаах. Оҕус тириитин иккитэ сүлүллүбэт (сүлбэттэр) — айылҕатыттан биирдэ эрэ оҥоһуллар. ☉ соотв. с быка шкуру дважды не сдирают. Оҕус тириитэ иккитэ сүлүллүбэт диэн мээнэҕэ эппэттэр. Оҕус үрдүгэр ойуу-бичик ас (аспыт) — тоҕооһо суох кэмҥэ тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. не к месту и не ко времени. Бу да киһи оҕус үрдүгэр ойуу аспыт диэбиккэ дылы, уу тоҥмутун кэннэ кустуу бараары гынаҕын дуо? Оҕуһу муоһуттан харбаа (ыл) калька. — туох эмэ (хол., үлэ) сүнньүн булан, халбаҥнаппакка салҕаан бар, салай. ☉ Брать быка за рога
Оҕуһу муоһуттан харбаабыт ордук буолара буолуо. Окко суулаатахха оҕус сытырҕаабат (киһитэ, дьоно) көр дьон. Аһын, харыһый даа, окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьонобут. Амма Аччыгыйа. Ооҕуй оҕус бадараанныыр <дойдута> — олус кутаҥнас, туох барыта тимирэр (дойдута). ☉ Очень болотистый, топкий (о бездонной трясине — букв. [место,] где даже паук увязает)
Ооҕуй оҕус бадараанныыр Оҕуруктаах уот дьэбэрэтэ. П. Ойуунускай
Иһирик ойуурдары сыыйаллара, ооҕуй оҕус бадараанныыр куталарын оломнууллара. И. Данилов. Оонньообута оҕус буолла кэпс. — атын, тиэрэ өттүнэн буолан таҕыста (аахайбатаҕыттан, сэрэҕэ суоҕуттан). ☉ соотв. шутка боком вышла, доигрался
Оонньообуппут хаһан эрэ оҕус буолан тахсыа эбээт. Амма Аччыгыйа
Оонньообуттара оҕус буолан тахсыбыт быһыылаах. Н. Босиков
Аны онтон сылтаан, оонньообута оҕус буолан, арахсан хааллыннар. С. Никифоров
◊ Ала оҕус — ойоҕосторо үрүҥ эбэтэр курдуу үрүҥ өҥнөөх оҕус. ☉ Полосатый бык (в белую полоску поперёк туловища)
Ала оҕуспут аҥаар муоһа салдьыгыр. А. Софронов
Мин балтыбыныын олорор күөлбүт уҥуоруттан ала оҕуспутунан от тиэйэ бараары букунаһа сырыттыбыт. Т. Сметанин
Ала оҕуһун туора миинэн Алаастан отун тиэнэр. С. Васильев
Ат оҕус көр ат II. Таһынааҕы далга аҕыйах борооску уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус тураллар. Н. Лугинов
Ол ат оҕуһун кыһыннары-сайыннары миинэр миҥэ, көлүнэр көлө оҥосторо. И. Гоголев. Атыыр оҕус — аттамматах оҕус. ☉ Невыхолощенный бык, бык-самец
Атыыр оҕус көхсүн түгэҕиттэн айаатыыра дөрүн-дөрүн лаҥкыныыр. Софр. Данилов
Тиэргэҥҥэ сүөһү бөҕө аалыҥнас, атыыр оҕус мөҥүрээн лоҥкунуур, суостаахтык айаатаан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрдүлэр. Эрилик Эристиин. Дьиикэй оҕус палеонт. — айылҕаҕа көҥүл сылдьар боруода оҕус. ☉ Дикий бык, тур. Арҕаа Европаҕа уонна нуучча сиригэр дьиикэй оҕус — туур элбэхтик тарҕана сылдьыбыта. ЭБЭДьА
Кунан оҕус — кунан диэн курдук. Сандаарыкы эбэ хотун Кунан оҕус саҕа Дэриэспэ таас тибиилэннэ. П. Ойуунускай
Кунан оҕус моонньун түүтүнэн тордуйа иһигэр уйа оҥордулар. Н. Павлов. Кэйиик оҕус — кэйэр кыдьыктаах оҕус. ☉ Бодливый бык
Кэйиик оҕустан, ытырыык ыттан куттаммаппын. И. Гоголев. Оҕус борооску — кыһыҥҥыга тиийбит (сааһын туола илик) оҕус сүөһү. ☉ Не достигший года бычок (ещё не перезимовавший)
Оҕус борооскугун быйыл тиҥэһэҕэ киирэр оҕус сыанатынан аахсыллыа. А. Софронов
Сороҕор оҕус борооску Суолун бүөлээн сордооччу. Болот Боотур. Оҕус көхө тут. — дьиэ тулааһынын үрдүнэн сыттыктыы угуллар иккилии муостаах сүрүн өһүөҕэ уйук буолар мас, бэрэбинэ. ☉ Балки, служащие основной опорой матицам, потолочным балкам
Оҕус көхөнү билигин кытыы оройуоннарга билбэттэрэ буолуо. Багдарыын Сүлбэ. Оҕус мас (өһүө) тут. — биир эбэтэр хас да өһүөнү өйүүр гына, туора түһэриллэр өһүө. ☉ Потолочная балка, служащая для скрепления нескольких поперечных балок, матица. Тойон өһүөнү таһынан оҕус өһүө диэн баар. «Саха с.». Оҕус сордоҥ түөлбэ. — улахан сордоҥ. ☉ Крупная щука. Оҕус сордоҥ биирдэ эмэ түбэһээччи. Оҕус тардыыта кэпс. — оҕус биир сырыыга муҥутаан уйар, тардар таһаҕаһа. ☉ Гружёный воз, который быку по силам утащить за один раз
Эти, арыыны, туораах бурдугу, үүтү-сүөгэйи биир оҕус тардыытын Сэргэй кунаныгар нэһиилэ ньохчоччу состорон аҕалбыта. Далан. Оҕус тыһаҕас — кыстаабыт, биирин туолбут оҕус сүөһү. ☉ Годовалый бычок
Аҕаа, ол кэриэтэ хара оҕус тыһаҕаһы өлөрүҥ. А. Софронов
Ооҕуй оҕус — ооҕуй диэн курдук. Кини эмиэ элбэх баҕайы ооҕуй оҕуһу мунньан аҕалла. Н. Тарабукин. Саадьаҕай оҕус — сиһин устунан лаппа биллэр үрүҥнээх оҕус сүөһү. ☉ Бык, выделяющийся белой (или светлой) полосой вдоль хребта
Саадьаҕай оҕуһу булгутан Тыраахтар уруулун туппуппут. П. Тобуруокап
Баһыыкка оҕонньор саадьаҕай оҕуһун миинэн мас тиэйэн иһэр эбит. Бэс Дьарааһын. Тиҥэһэ оҕус — үһүгэр сылдьар оҕус сүөһү. ☉ Трёхгодовалый бык
Тиҥэһэ оҕустара ууга түһэн өлбүт. Р. Кулаковскай
Тымныы оҕуһа — дьыл оҕуһа диэн курдук (көр дьыл). Икки ураа муостаах тымныы оҕуһа диэн баар үһү. Саха фольк. Уу оҕуһа — 1) мааман диэн курдук. Үбүлүөйүгэр уу оҕуһун муоһуттан оҥоһуллубут суруйар тэрили бэлэхтээбиттэрэ. Суорун Омоллоон
[Музейга] уу оҕуһун дьардьамата, көтөр-сүүрэр кырамталара, онтон да атын экспонаттар бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
Мин тимир чуумпурдаах сылдьан уу оҕуһун муоһун мэлдьи көрдүүр идэлээхпин. С. Ефремов; 2) кэпс. аҥыр диэн курдук
Ханна эрэ уу оҕуһа мөҥүрээн лүҥкүнэтэр. Н. Лугинов
Ону оҕолор итэҕэйэллэр Уу оҕуһа мөҥүрүүр дииллэр. Болот Боотур
Санаан, өйдөөн ааһабын Сааскы кэрэ киэһэни Улахан күөл саҕатыгар Уу оҕуһа мөҥүрүүрүн. С. Васильев
др.-тюрк., тюрк. өкүз, өгүз