сов. что кыратыт, бытарыт.

дьүһ. туохт. Үрдүгэ, бигэтэ-таҕата суох самнайбыт көстүүлээх буол (хол., кыра тутууну эбэтэр оҕону кыратытан этэргэ). ☉ Быть невысоким, приземистым, иметь неказистый вид. От отуу сэмнэйэн турар

бытарытыы, үлтүрүтүү (урууданы, тааһы аналлаах үлтүрүтэр, мэлийэр массыына көмөтунэн кыратытыы.)

туохт. Киһи хараҕар аанньа, чуолкайдык көстүбэти сыныйан өр одуулас. ☉ Долго всматриваться во что-л. слабо видимое, высматривать, рассматривать, разглядывать кого-что-л., смотреть упорно на кого-что-л.
Хотуттар туох-ханнык иннинэ бэйэ-бэйэлэрин симэхтэрин уора-көстө кыҥастаһаллар. И. Гоголев
Ыстапааһа, балаҕан таһыгар кэлэн турар киһини сонурҕаан, хараҕын быһыччы көрө-көрө кыҥастаһа иһэр. В. Протодьяконов
Тыынарбын кыратыта сатыы-сатыы, иһиллии олордум. Түспүт куһу кыҥастаһабын. Т. Сметанин

сыһ.
1. Булгуччулааҕынан ааҕан, хайаан да толорор, олоххо киллэрэр курдук. ☉ В обязательном порядке, обязательно, категорически. Булгуччулаахтык сорудахтаа. Булгуччулаахтык боп
□ Өрөспүүбүлүкэ иһигэр ханнык баҕарар тэрилтэ, кини салайааччыта уонна үлэһиттэрэ бырабыыталыстыба бу уурааҕын булгуччулаахтык толорор уонна олохтуур эбээһинэстээхтэр. «Кыым»
Биһиги Сокольниковтыын улуус кулубатын былааһын — инородческай быраабаны суулларарга булгуччулаахтык быһаарыммыппыт. ОСИ УоС
2. Мүччүрүйбэт, тумнуллубат курдук (туох эмэ улахан сорук, кыһалҕа үөскээһинин этэргэ). ☉ С неумолимостью, настоятельно (о возникновении каких-л. задач, серьезных забот). Министиэристибэлэри эбии кыратытан өссө элбэтиэххэ дуу эбэтэр салалта ордук табыгастаах производство билиҥҥи усулуобуйатыгар сөп түбэһэр формаларын булаттыахха дуу диэн боппуруос булгуччулаахтык тирээбитэ. «Ленин с.»
3
көр булгуччутук. Соппуруон Ыстапааҥҥа муос-таас курдук булгуччулаахтык этэн кэбистэ. И. Никифоров
Кини мэлдьитин дьэбин уоһуйа сылдьара, Ньырбачаан кэлэн уруккутунуу сыстаҥнаан бардаҕына, ыарахан илиитинэн төбөтүттэн имэрийэрэ уонна аргыый булгуччулаахтык халбарыччы анньара. Далан

дьөһ.
1. Туох эмэ хас биирдиитин иһиттэн хайааһын тахсарын, предмет тэйэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая конкретно-пространственные отношения, употребляется при обозначении каждого предмета, из которого исходит действие, удаляется другой предмет (из)
Оһох-оһох аайыттан Унаарыйда күөх буруо. Эллэй
Богуон аайыттан пассажирдар ыһыллан тахсан, сорохтор таас остуолбаҕа ыйаммыт алтан кириэскэ үҥэн тоҥхоҥноһоллоро, сорохтор умса түһэн сири уурууллара. П. Филиппов
Арай дьон көрбүттэрэ, дьааһык аайыттан биирдии кыһыл саһыл уорҕата быган көстөр. Суорун Омоллоон
△ Хайааһын туох эмэ хас биирдии миэстэттэн саҕаланарын, тэйэрин-сыҕарыйарын бэлиэтииргэ туттулар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, места, с которого начинается действие, передвигается что-л. (с)
Улуус-улуус аайыттан Улуу бухатыыр дьону Күтүр дьаһал күүһүнэн Көҥү тардан аҕалан, Уоллаах кыыс уоруктарын Тула туруордулар. И. Чаҕылҕан
Халлааҥҥа көппүт уоттаах хардаҕастар түспүт сирдэрин аайыттан өрт баран чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап
Муннуктар, ороннор аайыттан дьон өрүтэ үрүөтэспитинэн барарга дылы гыннылар. Амма Аччыгыйа
△ Хас биирдиититтэн туох эмэ тарҕанар, иһиллэр предметин, миэстэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении каждого предмета, места, от которого распространяется что-л. (от). Утуу-субуу: «Бүттэ»,— диир саҥалар биригээдэ аайыттан сатараан иһилиннилэр
□ Манна лабаа аайыттан Намылыйан тарҕанар Тардыы көмүс куоластаах Татыйыгын ырыата. Баал Хабырыыс
2. Туох эмэ ылыллар предметин, төрүтүн хас биирдиитин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении каждого предмета, являющегося источником получения чего-л. (у, от)
Ыаллар аайыттан ыйыталастылар. Амма Аччыгыйа
Ону нэһилиэк кинээһин ыйыытынан чарчыыналар, хаппарааллар ыал аайыттан хомуйаллара. Н. Якутскай
«Сельстрой» былаанын толорботох, онон холкуос аайыттан [киһи] ылаллар. С. Ефремов
3. Ханнык эмэ хайааһыҥҥа төрүөт буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (арыт намтатар, кыратытар суолталаах). ☉ Употребляется при обозначении предмета, являющегося причиной какого-л. действия (иногда имеет значение уменьшения, принижения)
Тоҕо итинник кыра аайыттан уйаргыахха нааданый? Н. Лугинов
Кыра аайыттан кыыһыран тымтан барар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бандьыыттар, саалаах дьон, оҕус аайыттан куттаныахтара дуо. Н. Заболоцкай

I
даҕ.
1. Улгум уонна түргэн сырыылаах, эрчимнээх айаннаах (үксүгэр мииниллэр, көлүллэр көлө туһунан). ☉ Быстрый, ходкий (обычно о скоте в упряжке или под седлом)
Ханна эрэ аллаах ат сыарҕата сырылыыр. Амма Аччыгыйа
Аллаах баҕайы кунан сүүрүү быластаах айаннаан чөрөкөччүйэн истэ. Болот Боотур
Оҕус сүрдээх аллаах, ону ааһан дьоруо этэ. И. Никифоров
△ Айанныырга куруук бэлэм, түргэн сырыылаах (массыына, техника туһунан); түргэн сырыылаах, сыыдам (хол., тыы, оҥочо). ☉ Вполне исправный, на ходу; быстроходный (о технике); ходкий (напр., о лодке)
Ахпат аллаах тимир хамбаайыным, Ийэ сирим нүөл дьылын баайын, Көмүс туораах гынан хомуй! И. Чаҕылҕан
Хаамыҥ сатыы, Көтүтүҥ чаҕылҕанныы Аллаах автонан, Айаннааҥ элэмэс атынан Боккуоп кыымын саҕан! П. Тобуруокап
Биһи аллаах «газикпыт» Дьуохар тэбэр дьулханнаах, Оттон тыйыс суоппарбыт Лаама курдук тулуурдаах. С. Данилов
Матасыыкыллар аллаах баҕайытык бирдьигинэһэ түстүлэр. П. Аввакумов
Арыт хайдах эрэ эрэһэ долгуннары үрдүнэн аллаах тыынан устан долгулдьутан иһэр курдук сананар. Амма Аччыгыйа
2. Сүрэхтээх, хоһуун уонна улгум (үлэһит киһи туһунан). ☉ Проворный, расторопный; быстро, с готовностью делающий что-л. Аһыырга аллаах, үлэҕэ көлөөк (өс ном.)
Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Г. Нынныров. Аллаах соҕустук Дьааһыктарын аста, Хапсаҕай соҕустук Хардарыаптарын халыгыратта. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сылбырҕа, түргэн; сытыы, тэһии. ☉ Быстрый, спорый; бойкий
Оттон оҕолор хаары, мууһу күүтэллэр,— Хаҥыл хаҥкы, аллаах хайыһар кэтээри. К. Кулиев (тылб.)
Кини курдук истигэн, аллаах бөрүөлээҕи булбатаҕым. «Кыым»
Биһиги дуона суохтан күлсэргэ аллаахпыт, оттон тугу эмэ тобулан этэргэ ньуулбут. У. Нуолур
△ кэпс. Түргэнник оргуйар, аһы түргэнник буһарар (иһит туһунан). ☉ Быстро кипящий, скороварящий (о посуде). Аллаах чаанньык
□ Оргуйан барда аллаах, Тордоҕурбут солуурчах. И. Гоголев
II
аат эб., эргэр.
1. Кыратытан, сэнээн сыһыаннаһыыны көрдөрөр (түспүт эбэтэр сыстар тылын сыһыарыытын үгүстүк ылар). ☉ Передает слабовыраженное пренебрежительно-уничижительное отношение говорящего (часто принимает на себя аффиксы слова, к-рое опущено или к которому эта частица примыкает)
Алыс антах дайдылаах Аччыгый омук аллаахтары, Ат гынан миинээри, Аһыммыта буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Маны истэн баран Буура Дохсун бэркэ уордайда: «Бу тугу-тугу саҥарар аллааҕый?» ПЭК ОНЛЯ I
Арыгычаан аллаах аатырыан, Буоккачаан богдочоон сураҕырыан сураҕырбыт. Саха нар. ыр. II
2. Этиллэр предмеккэ саҥарааччы, салла соҕус буолан баран, иһигэр соччо сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несколько почтительное, но скрытое неодобрительное отношение говорящего к предмету речи
Амтаннаах астарын арыгы аллааҕы аҕала оҕустулар. А. Софронов
Иккиттэн биирдэспит Ииннэнэ илигинэ Арахсыспат аллаахтар Алтыстахпыт буолуо. П. Ойуунускай
Харам аллаах бахсырыйан, Маҥалайа туолбата, Барыҥныырын бараан баран, Тугу сиирин булбата. И. Чаҕылҕан
◊ Маҥай (маҥайкаан) аллаах баара — сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение говорящего
Доҕоттоор, кырдьык даҕаны, бу баранаак, маҥайкаан аллаах баара, үөһэ таһааран хаһаана сытыарбыт эбит дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
Мааҕын көрбөт сүөһүлэрим Дьүһүннэрин сүөлүргээммин, Маҥай аллаахтар бааллара, Түүлбэр киирэн эрдэхтэрэ. Күннүк Уурастыырап

1. дьөһ.
2. Хайааһын хас буолар сирин бэлиэтиир. ☉ Указывает каждое место совершения действия (в каждом, на каждом, у каждого)
   Хостор аайы кырабааттар кэккэлэспиттэр. Амма Аччыгыйа
   Алаастарбыт аайытын Айхал-ырыа күүрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Ыал-ыал аайытын Ырыа-тойук элбээтэ. С. Васильев
   Симэхтээх аттар, сылгылар Сэргэ аайы тоҕуоруйбуттар. С. Данилов
3. Хайааһын хас туһуламмыт, тиийбит сирин бэлиэтиир. ☉ Обозначает каждый предмет, на который или до которого действие распространяется (в, на каждый, до каждого, по)
   Киириэхтин бу да маай ыал аайы Сүрэҕи сааскылыы ыллата! Күннүк Уурастыырап
   Сир-сир аайытын көппүппүт. П. Тобуруокап
   Ол сырдык сылаас сыдьаайа Ыал аайы тиийэрэ. С. Данилов
   [Нэһилиэк] салайааччылара, актыыптара, хомсомуоллара Ыал аайы тарҕаспыттара. М. Доҕордуурап
4. Хайааһын хас киһи, предмет ахсын анаммытын, туһуламмытын бэлиэтиир. ☉ Обозначает каждый предмет, для которого предназначено, на который распространяется действие (для, на)
   Ол үрдүнэн оҕонньордоох эмээхсин дьон аайы кэпсииллэр. Амма Аччыгыйа
   Мэнээк көрбүт кыыһыҥ аайы иирбэт буол. С. Ефремов
   Ыйытыы аайы эппиэтэ мунааҕа суох бэлэм буолан иһэр. Н. Лугинов
5. Ханнык эмэ предмет хас биирдии киһиэхэ баарын, бас билиллэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, имеющегося у каждого, принадлежащего каждому (у каждого)
   Тылбаастаммат эбээт таптал, Син биир буолар Омук аайы. — Тыла суох хаантан, харахтан Сүрэҕиҥ бүтэйдии таайар. Баал Хабырыыс. Бу саппыкы диэн таҥас киһи аайы суох. Саха фольк.
6. Бириэмэ суолталаах эбэтэр хайа эмэ көстүүнү, түбэлтэни бэлиэтиир ааттары кытта хайааһын сырыы ахсын буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляется при обозначении времени, явления, за которое, во время которого регулярно, каждый раз происходит действие (в, на, каждый)
   Мин оҕо эрдэхпинэ күн аайы онон сылдьар этим. Амма Аччыгыйа
   Чэй аайы, Эбиэт аайы Дьэҥкир арыы хобордооххо долгуһуйда. С. Васильев
   Ыһыах күн аайы тэриллибэт. Ыал күн аайы ыҥырбат. Н. Заболоцкай
   Ити курдук Миша сырыы аайы түөркэ-биэскэ эппиэттээн тахсар. Н. Лугинов
   [Хатыҥ] анныгар хас сайын аайытын Уоллаах кыыс уураһан ааһыаҕа. П. Тобуруокап
   △ Ардыгар -та сыһыарыылаах ааттары кытта туттуллан, бириэмэни көрдөрөр суолтата күүһүрэр. ☉ Иногда при употреблении с именами с аффиксом -та усиливается его временное значение
   Байбал сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
   Лена уута күннэтэ аайы атын-атын өҥнөнөр. Н. Якутскай
   △ Ардыгар төрүт түһүк оннугар -ын сыһыарыылаах ааттардыын туттуллар. ☉ Иногда вместо именительного падежа употребляется с именами с аффиксом -ын
   Ол курдук кыһынын аайы кэлэн били оҕонньоругар кыстыы-кыстыы, үс сайын убайын көрдөөн мэлиппит. Эрилик Эристиин
   [Дьаакып оҕонньор] Түүнүн аайытын Уута кэлэн биэрбэккэ, Кэмэ суох өр сытара. Күннүк Уурастыырап
7. Хайааһын оҥоһуллар төрүөтүнэн буолар предмети бэлиэтиир (үксүн кыратыта-намтата саныыр сыһыан дэгэттээх). ☉ Употребляется при обозначении предмета, являющегося причиной действия с модальным оттенком уменьшения и игнорирования (из-за, из-за такого пустяка)
   Мылахов чөм бааччы, кыра аайы ыгылыйбакка оргууй сылдьар бэйэтэ, ыараханнык үөһэ тыынан, ынчыктаан ылла, платогунан көлөһүнүн сотунна. Н. Лугинов
   Дьэ, ол биэс тыһыынча аайы миигин түбэһиннэрэн, төһө абыранар эбиккин. С. Ефремов
   Ол аайы ити ахсын хоргутуох сир баппатаҕын. АаНА СТСКТ
   △ Ардыгар сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отношение пренебрежения
   Ол эн хааһаҕыҥ аайы мин бассабыыктарга тутуллуохпун баҕарбаппын. С. Ефремов
   Көр, хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо! Т. Сметанин
   △ Бэйэни сэнэнии суолталанар. ☉ Имеет значение самоуничижения
   Эмиэ ол мин, ыал устун сылдьар кыыс аайы ол курдук буоллаҥый? Күндэ
   Ким билэр, ол мин аайы утуйбат буолбут үһүгүөн. С. Ефремов
8. Туох эмэ төлөбүрдээх, хардалаах буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (үксүгэр кыратыта, намтата саныыр сыһыан дэгэттээх). ☉ Употребляется при обозначении предмета, в пользу, взамен которого совершается действие (часто имеет оттенок уменьшения и нек-рого принижения)
   Киһи аайы кыһаллан, өрүү ким ханнык кыһалҕалааҕын туоһулуур. Н. Лугинов
   Биир-икки тыһыынчаны биэриэм... Ол аайы алта тыһыынчаны куппаппын. Н. Якутскай
   △ Хас биирдии предмеккэ түҥэтэр суолталанар. ☉ Имеет количественно-распределительное значение. Көлөһүн күнүн аайы биирдии солкуобайы ылбыттар. Киһи аайы үстүү куобах тигистэ
9. Ким, туох туһунан этиллэргэ сэниир, алын саныыр сыһыаны бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая объектные отношения, употребляется при обозначении лица, предмета, к которому говорящий относится с пренебрежением, свысока
   Ол бассабыыктар кини аайы киэптэтиэхтэрэ дуо? И. Никифоров. «Оо, бу Бүүкээнниир Ыаһах аайы эмиэ тугум үс баһай», — диэн баран, Алаа Моҥус икки баһын хомуйан кэбистэ. Саха фольк.
10. ситим т. суолт.
11. Сөп түбэсиһии сыһыанын көрдөрөр салаа этиини холбуур. ☉ Выражает отношение соответствия, присоединяет придаточное предложение (соотв. по мере того, как)
    Крымҥа чугаһаатах аайы, улам итии, саас буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
    Күн саһарҕата уоттанан истэҕин аайы, чочумаас төбөтө араас күлүмүрдэс өҥүнэн оонньоон, сырдаан, сыдьаайан истэ. Т. Сметанин
    Суол холбоһуута чугаһаатаҕын аайы кыыс оҕо кэһиэҕэ суох кэрэ чаҕаан куолаһа субу чугаһаан иһэр. М. Доҕордуурап
12. Кэм сыһыанын көрдөрөр, бириэмэ салаа этиини холбуур. ☉ Выражает временные отношения, присоединяет придаточное предложение времени (каждый раз, как)
    Бары тэрилтэлэртэн барыларыттан эҕэрдэ тыл этиллэн истэҕин аайы, ытыс тыаһаан иһэр. Эрилик Эристиин
    Күөрэгэй хас хааһыланнаҕын аайы, кутуйахтар ыалдьыттыыр буоллулар. Т. Сметанин
    Ааны тоҥсуйдахтарын аайы, дьигис гынара. Н. Лугинов
    ср. др.-тюрк. сайу ‘каждый, еже’
13. Төрүөт сыһыанын көрдөрөр, биричиинэ салаа этиини холбуур (арыт сэниир дэгэттэнэр). ☉ Выражает причинные отношения, присоединяет придаточное предложение причины (иногда имеет оттенок пренебрежения — соотв. из-за того, что)
    Кууһума эмээхсин охсубутун аайы туох буолуой. Н. Павлов
    Киһи оонньообутун аайы кыыһырыма, доҕор. Н. Неустроев
    Ол төрөппүт аҕатын үбүн матайдаатаҕын аайы [түрмэҕэ] тоҕо уктахтарай, доҕоор. А. Софронов
14. Туох эмэ «оннугун иһин оннук» диэн сыһыаннаһыыны көрдөрөн, чугуйар (төннөрөр) салаа этиини холбуур. ☉ Выражает уступительные отношения, присоединяет уступительно-противительное придаточное предложение
    Билигин кырдьар кырыыһа кыпчыйбытын аайы мин да уруккута уола хаан этим. Эн биһиги үөрэҕэ суох буоламмыт билбэтэхпит аайы, бу былаас хаана, эрэйэ, өлөрсүүтэ суох кэлбит үһү дуо? Амма Аччыгыйа