аат. Туох эмэ туругун көрдөрөр, хонтуруоллуур прибор, дуоска. ☉ Табло. Спортивнай табылыа
□ Учуутал остуолугар оҥоһуллубут аналлаах табылыаҕа оҕолор эппиэттэрин көрдөрөр лаампачкалар умайаллар. Н. Лугинов
Ньургун, икки саннын хаптаҕайынан көбүөргэ таарыйымаары, төбөтүнэн чиэстэнэ сытан бириэмэтэ уонна ахсаан табылыатын уота кытарыҥныы дьиримниирин көрдө. Н. Лугинов
Сотору гонг тыаһыыр. Табылыаны көрөбүн — 3:0 ахсаан сырдаабыт. ПП ОА

I
кытарыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Биирдэ өйдөммүтэ кини үрдүгэр дьоннор сирэйдэрэ кытарыҥнаһара, куттаммыт саҥалара аймалаһара. И. Гоголев
Оҕонньор саппыт отун быыһынан тыыларын түгэҕэр эмис, улахан соболор кытарыҥнаһаллар. Далан
II
даҕ. Кытаран, кытарымтыйан көстөр (туох эмэ үөмэхтэс кыһыл өҥнөөҕү этэргэ). ☉ Бросающийся в глаза своей подвижной массой красного цвета, мелькающий красным цветом (о ком-л.); копошащийся, шевелящийся, отливая красным (о ком-л. в огромном количестве)
Остуолун үрдэ сүрдээх: Таракаана кытарыҥнас, Иһитэ төрүт сууйуллубат. С. Тарасов
Олбуордар эркиннэригэр ыйаастыбыт дьоннор, оҕолор-дьахталлар сирэйдэрэ кытарыҥнас буолла. «ББ»

тыаһы үт. туохт.
1. Уу туохтан эмэ иҥнэ-иҥнэ төлүтэ баран тахсарын курдук тыаһаа. ☉ Издавать булькающие звуки, булькать (о жидкости). Аппа түгэҕинэн кыра уу сүүрэн булдьугуруур
□ [Иһиччит Байаҕантай] туутун, балык сии охсоору, сулбу тарта …… туу элбэх балыгы уйбата — иилээх сүрэҕэ илиитигэр быһа ыстанан кэллэ..
Собо ойоҕоһо кытарыҥнаата, мунду уорҕата хараарыҥнаата, мара быыһа булдьугуруу түстэ. П. Ойуунускай
2. кэпс. Киһи кулгааҕар чуордук, чуолкайдык иһиллибэт гына уонна түргэнник саҥар. ☉ Говорить невнятно и быстро
Тугу эрэ саҥаран булдьугуруур. А. Федоров. Булдьугураатыҥ, булдьугураатыҥ буолан баран, мин үксүн өйдөөн да истибэтим. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Аччаа, кыччаа (көрүҥүнэн). ☉ Уменьшаться (в размере), обмельчать (по размерам)
Кинилэр [сулустар] биһиги сирбититтэн олус ыраах буоланнар, ити курдук кыратыйан көстөллөр үһү. Н. Якутскай
Тигр чарчаччы хатан, наһаа кыратыйбыкка дылы, тыыннааҕар кини обургу өрө кытарыҥнаан түһэн, итинник буолбатах курдуга. Л. Попов
Табаһыт эрэ барыта табабыт кыратыйда диэн уос номоҕо оҥостор буолбут эбит. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Кыра курдук буол, санан (сүргүн баттатан, чычааран). ☉ Ощущать себя ничтожным, незначительным (напр., перед силой слова)
Суруйа олорон сороҕор бэйэм куйахам күүрэр, этим атыйар буолара. Онно мин тыл күүһүттэн чаҕыйа, кыратыйа санаабытым. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Хантан эмэ ханна эмэ төттөрү кэл, эргилин. ☉ Приходить обратно, возвращаться откуда-л. Аҕам этэр: «Эргэр төнүн, айдааны, сааты оҥорбокко эрэ баран хаал». Н. Неустроев
Эдэр киһи төрөөбүт алааһыгар олох саҥа дабааннарын дабайарга күүс ылаары, оттон кырдьаҕас киһи букатыннаахтык бырастыылаһаары төннөр дииллэр. Н. Лугинов
Бииктэр …… арҕаа саҕах кыыспыта көлүччэ саҕатыгар умайан кытарыҥныырын одуулаан туран баран, дьиэтин диэки төнүннэ. Л. Попов
2. көсп. Туохха эмэ хат эргиллэн кэл (урут этиллибиккэ, оҥоһуллубукка о. д. а.). ☉ Обращаться, возвращаться к чему-л. вновь (к сказанному, сделанному ранее)
Владимир Килович …… мааҕын этэн испит санаатыгар төннөргө быһаарынна. Н. Лугинов
Кини өр үлэлээн оҥорбут, билигин көрүүгэ киирэ сытар бырайыагар төннүбүт. Н. Заболоцкай
Уруккуга төннүөхпүт эрэ суоҕа, табаарыстар! «Кыым»
3. көсп. Кэхтэн, эстэн-быстан, буомуран хаал. ☉ Останавливаться в развитии, вырождаться, регрессировать
Кырдьан, төннөн эрэр киһиэхэ, миэхэ, мантан антах сүбэ-ама, көмө, күүс буол. Болот Боотур
Идэтин таһаарбакка, дьиэҕэ бөх буола сытар ыт бөҕүөрэн, төннөн хаалар куолута. Н. Заболоцкай
Тарынан да аһаатар Саха өркөн өйдөөҕө. Аныгы киһи — тар мэйии — Тоҕо сүрэй, төнүннэҕэ?! Умсуура
4. көсп., харыс т. Суох буол, өл-сүт. ☉ Умирать, погибать. Арай дьэҥкир таас иһит Үлтүрүйбэт буоллун, Биирдэ төрөөн баран киһи Төннүбэтэ буоллун!… И. Гоголев
Саха сиригэр баайдар өрө турууларыгар 1921 сыллаахха үөскээн иһэр барахсаттар өлбүттэрэ, төлөһүйэн эрэр ыччаттар төннүбүттэрэ. Эрилик Эристиин
Аҕыйах хоноот курас сурах тарҕанна: «Дьэрэмэйдээх саҥа төрөөбүт оҕолоро төннөр кутталлаахтык ыалдьыбыт». «Сахаада»
♦ Төннөн төрөөбүт — төннүбүт төрүөх диэн курдук (көр төрүөх)
[Аҕата — уолугар:] Иитэрэ-аһатара буолан сирдээн да абыраабат, төннөн төрөөбүт хара сордоох. Н. Борисов
Төннүбүт төрүөх көр төрүөх. [Дириэктэр] сир куһаҕанын, уһугун, тиэхиньикэ хампархайын, сүөһү төннүбүт төрүөҕүн аныаҕа. «Кыым»
ср. др.-тюрк. дөн, төн ‘возвращаться’

I
хомуур ахс. аат. Үс буолан. ☉ Трое, втроём
Биирдэ хоту Дьааҥыттан тоҥустар үһүө буолан төрдүһүн Кыбый-Табый диэн удаҕаннаах бу дойдуга Бэрт Хараҕа көрүлүү, оонньуу киирэллэр. Саха фольк. Балтыбыныын, бырааппыныын үһүө буолан ханнык эрэ наадаҕа эргэ балаҕаҥҥа бардыбыт. Т. Сметанин
II
эб. Этиллэр санаа төттөрү өйдөбүлүн бигэргэтиигэ эрэмньини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенность в невероятности высказываемой мысли, утверждая противоположный смысл (вряд ли, едва ли, разве)
«Ыраахтааҕы куһаҕан, баайдар батталлаахтар», — диэн кытарыҥныырын Бобров хааллара охсубут үһүө. Амма Аччыгыйа
Учуутал киһи сымыйалаабыт үһүө. Софр. Данилов
Дьиэтиттэн-уотуттан үүрүллүбүт киһи үҥэр таҥараҕа үтүөнү саныыр үһүө. А. Фёдоров
△ Күүһүрдэр, түмүктүүр, мэлдьэһэр суолталаах сыһыан тыллардаах, эбиискэлэрдээх, модальнай холбоһуктардаах, ыйытар тыллардаах контекска бигэргэтэр дэгэттэнэр. ☉ В контексте с модальными словами, частицами, сочетаниями, вопросительными словами имеет усилительное, заключающее, отрицательное значение
Ээ, оттон аҕалбакка, кини бэйэлээх туох улахан наадаҕа кэлбит үһүө. Амма Аччыгыйа
Оо, кэбис, киһи барыта кини курдук үһүө. Софр. Данилов
Хайа, тоҕо муналлар үһүө. Күндэ
△ Этиллэр предмет бу баар уонна бастакы, иккис сирэйгэ турар туохтуурдары кытта туттуллар буоллаҕына, ордук эрэллээх, риторическай ыйытыыга чугас дэгэттэнэр. ☉ Когда предмет речи налицо и частица примыкает к глаголам первого и второго лица, приобретает оттенок, приближающийся к значению риторического вопроса
Хаһан да умнар үһүбүөт. А. Софронов
Буруйдаах үһүбүөн билигин Эдэркээн уон аҕыс саастаахпар. П. Тобуруокап
Эһигиттэн хаалар үһүбүөн. Күндэ
Аласов сордоох, силлибэт сиргиттэн ама ылларбатах үһүгүөн! Софр. Данилов
△ Ордук үһүс сирэйгэ турар уонна кэлэр бириэмэ буолар хайааһыны көрдөрөр туохтуурдары кытта саарбахтааһын дэгэттэнэр. ☉ С глаголами третьего лица, действия которого представляются в будущем маловероятными, имеет оттенок сомнения
Ама, буруйа суох ыраас киһини буруйдууллар үһүө. А. Софронов
Ол биһигинньиктэри кытта бу ыыспаҕа олорор үһүө. С. Ефремов
Баҕар, мааны киһи бэйэтин тылын толоруо. Ама, албынныр үһүө, — диир Сэргэй мунаарар курдук. А. Фёдоров
△ Арыт үгэргиир-сэмэлиир дэгэттэнэр (намыһах интонациянан этиллэр). ☉ Иногда имеет оттенок иронии и упрёка (произносится с пониженной интонацией)
Микиитэни субу көрбүт үһүбүөт. Амма Аччыгыйа
Аска кыһанаргар бу курдук сылдьар үһүгүөн. Суорун Омоллоон

1. даҕ.
2. Чараас, намчы (быһар, охсор сэп-сэбиргэл биилээх өттүн этэргэ). ☉ Тонкий, небольшой в поперечнике, плоский (о крае режущего, рубящего предмета)
   Лоҥкууда үрэх логлоруттаҕас дулҕаларын ыраастаан, тоҥ буортан хаптаҕай баһымньы, хатан биилээх сүгэ чыҥырҕаан тэйдэ. М. Доҕордуурап
   Саҥа хаптаҕай игии кылаанныырга куһаҕан, доҕуута элэйбитэ ордук. ПАЕ ОСС
   Кынаттара олус кыралар, хаптаҕайдар, ойоҕосторугар сыста сылдьаллар. СҮК
3. Кэтит, хаптайбыт быһыылаах (хол., мурун, булгунньах туһунан). ☉ Плоский, пологий (напр., о носе, холме)
   Кини ийэтин курдук киэҥ ыраас харахтаах, аҕатын курдук кэтит хаптаҕай муруннаах. Н. Якутскай
   Валерий Иванович хаптаҕай тааска олордо уонна бөппүрүөскэтин ылан, тардан барда. Л. Попов
   Патиссон диэн тыква тэриэлкэни майгынныыр хаптаҕай астаах суордун бөлөҕө. ЕАМ ББКП
4. аат суолт. Быһар, хайытар сэпсэбиргэл кэтит, лаппаҕар өттө. ☉ Плоская, боковая сторона клинка рубяще-режущего оружия
   Түөкүнэ, кинини көрөөт, быһаҕынан кибилиннэрэн эрдэҕинэ, саабылатын хаптаҕайынан сырбатан, онон салыннаран, тутан ылла. В. Чиряев
   — Өлөрүмэ, Баһылаай. — Иһит, Баһылай, этэр кэриэс тылбын. — Истэбин, бу баар! (батыйа хаптаҕайынан таһыйар). В. Протодьяконов
   Бурууһун куругар анньынан, көхсүн этитэн баран, кини тиэтэйэ-саарайа ходуһа диэки киирэн, күн уотун урсунугар хотуурун хаптаҕайа килбэчийэ турда. «ХС»
   ♦ Хаптаҕай кулгаах истибэтэх көр кулгаах
   Хара харах харахтаабатах, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Халыан элбэх харчылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Чаҕылыччы умайар, Хантан кээлтэ биллибэт — Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар эбит! Эллэй
   Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара (туора) харахтаах көрбөтүн көр кулгаах. Тоойуом, эр бэрдэ киһи, охтооҕор түргэнник, түүтээҕэр чэпчэкитик сылдьаҥҥын, Маайыһы, чып кистэлэҥинэн, ыҥыран киллэр, хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара харахтаах көрбөтүн. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр [табалар] ханналарын Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, Уһун уллуҥах билбэтин! В. Лебедев (тылб.)
   ◊ Атах хаптаҕайа көр атах
   Түөрүллүбүт бөтүөн таас чубукулуун сууллуутугар атаҕын хаптаҕайын охсон чуут илдьэ бара сыста. Т. Сметанин
   Бу баҕайыҥ биирдэ төбөм оройун тыыра суруттарбыт, оттон иккиһигэр атаҕым хаптаҕайын тобулу көтүппүт этэ, — диэн кини күлэ-үөрэ кэпсээбитэ. А. Сыромятникова
   Сарын хаптаҕайа (лаппаакыта) көр сарын. Ньургун, икки саннын хаптаҕайынан көбүөргэ таарыйымаары, төбөтүнэн чиэстэнэ сытан бириэмэтэ уонна ахсаан таблотун уота кытарыҥныы дьиримниирин көрдө. Н. Лугинов
   Саннын хаптаҕайыгар түспүт сэнэрээт үлтүркэйин военврач эпэрээссийэлээн ылан кэбиспитэ. С. Никифоров
   Хаптаҕай от — сөкү диэн курдук. Тахсаннар хагдарыйбыт сөкүнү — хаптаҕай оту — оттоон киирдилэр. «ХС»
   Күөл кытыытынааҕы хойуу баҕайы хаптаҕай от быыһыгар сытынан кэбистим. Г. Колесов
   Ытыс хаптаҕайа көр ытыс II. Ольга кыргыттардыын күөлгэ киирэн, күлүмүрдэс сөрүүн ууга сөтүөлээтэ, ытыһын хаптаҕайдарынан ууну таһыйан, үрүҥ көмүс таммахтары өрө дьирибинэттэ. Л. Попов
   Туллукчаана остуолу ытыһын хаптаҕайынан тыастаахтык сырбатта. В. Протодьяконов
   ср. бур. хабтагар, хабтагай ‘плоский’