булдьугураа диэнтэн дьаһ
туһ. Чэҥэрикээн кэриэтэ Чэҥэриллэн олорон, Чэйин үрэн булдьугуратар: Хабахтары уһуннарар, Хараап гынан хамсатар. Р. Баҕатаайыскай
Суос-соҕотохто муус тыаһа тосту баран долгуйда, күөлүм уута төлүтэ тэбэн булдьугуратта. П. Ойуунускай

I
дьүһ. туохт. Намыһах гынан баран биир күдьүс суон моойдоох, халыҥ эттээх-сииннээх модьу быһыылаах буол (киһини этэргэ). ☉ Иметь округлоплотную фигуру с толстой короткой шеей при невысоком росте (о человеке)
Биирдэрэ — сүөдэгэр, хатыҥыр, эдэр. Иккиһэ — лыксыйбыт аҕам киһи. Н. Габышев
II
дьүһ. туохт., кэпс. Уһун нук оргуйан булдьугураа (туох эмэ хо йууну этэргэ). ☉ Долго вариться, кипеть, булькать (о какой-л. густой пище)
Кини иннигэр уоттаах арааҥҥа ыйаныллыбыт улахан тимир олгуйга эт б у һ а н лыксыйа турара. Далан
Хобордооххо алаадьы буһан сырдьыгынаабыта, күөскэ хааһы буһан лыксыйбыта. П. Аввакумов
ср. калм. лагшх ‘булькать (при кипении)’, монг. лугших ‘биться, пульсировать’

туохт.
1. Күүстээх уокка ууруллан олус итий, паардан, булдьугураа, тэбиэлээ (хол., убаҕас туһунан этэргэ). ☉ Кипеть, бурлить (от сильного нагрева — о жидкости)
Сылабаар оргуйан сылаас паарынан сырдьыгыначчы тыыммахтаата. М. Доҕордуурап
Үлэ-хайҕал, албан аат, Дьэ ол иһин, доҕорбут, Бүгүн күндү саламаат Оһох аайы оргуйбут. П. Тулааһынап
2. көсп. Эмискэ кыынньан, кыыһыран тур. ☉ Вспылить, вскипеть, кипятиться
Бэйэм алтан олгуйдуу Бидиличчи оргуйан барыах курдугум. И. Гоголев
Хаана оргуйда, чабырҕайдарын тымырдара күүрэн кэллилэр. М. Доҕордуурап
3. көсп. Будулуй, будулуйан таҕыс (хол., күүстээх туманы, буруону этэргэ). ☉ Клубиться, подниматься клубами, расстилаться в виде густого тумана (напр., о пыли, дыме)
Сулана-кэлэнэ, Суудайа олордоҕуна …… Күлүк көстүбэт Күдэнэ оргуйда. П. Ойуунускай
Бүгүҥҥү Дьокуускай куората Туманнаах дьыбара оргуйда. Тэлэллэр уулусса туората Быспакка дьонунан туолуйда. С. Васильев
♦ Оргуйан тур кэпс. — эмискэ кыыһыран, тымтан тур. ☉ Выйти из себя, вспылить
Чуумпу баҕайытык олорбута дии. Туохтан оргуйан турда? НАГ ЯРФС II
ср. кирг. оргу ‘бить ключом, бурлить (о воде); вздыматься; взбрыкивать’, монг. орги ‘бить ключом, литься ручьём, кипятить’

аат.
1. Туох эмэ ис киэҥэ, ис киэбэ. ☉ Вместилище, внутреннее пространство
[Борохуот аал] Киэбэ биллибэт киэҥ Киэлитин иһигэр Кэмэ суох элбэх Киһини киллэриннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саалар тыастарын халыҥ сис тыа бэйэтин киэлитигэр дьөлө эҕирийэн ылла. Эрилик Эристиин
Куртах киэлитин түгэҕэр аҕыйах дьэҥкир куртах аһыыта дьалкылдьыйар. АВТ ГСЭ
2. Туох эмэ киэҥ нэлэмэн иэнэ. ☉ Широкое пространство, просторы чего-л.
Киҥкиниир киэҥ халлаан кэтит киэлитэ кэҥээбитэ, киэркэйбитэ. Далан
Эйэ! Аан дойду кэтит киэлитигэр кэрэтик иһилиннин ити тыл. Эллэй
Истиэп киэҥ нэлэмэн киэлитин кыһыл көмүс сэлиэһинэй муоратыгар кубулутуохтара. БТТ
Тахсабын Туут хайыһарбын иилинэн Туундара киэҥ киэлитигэр, Саҥа суол тэлэн. «ХС»
3. Киһи иһэ. ☉ Живот человека, брюхо, чрево, утроба
Кини бэйэлээх, Киэлитин киэптээтэ, Киэбин кэбэлиттэ. А. Софронов
Дьэ, мин бэйэлээх, киэҥ киэлим бэркэ киэптэннэ, уҥуоҕум-сүһүөҕүм олус ыараата. Күннүк Уурастыырап
Киэли …… монголлар былыргы тылларыгар ис (живот) диэн эрэ өйдөбүллээх эбит. Багдарыын Сүлбэ
△ анат. Дьахтар уонна тыһы харамай ууһатар уоргана; оҕо үөскүүр миэстэтэ. ☉ Матка
Дьахтар барахсан баара …… Киһи киһи буолбут Киэҥ киэлитин иһигэр [эр киһи сиэмэтэ] Булдьугуруу тэптэ. П. Ойуунускай
Киэҥ киэлитин иһигэр …… оҕо мөҕүстэ. П. Ойуунускай
Прикладынан кырбаабыттара да, …… кини киэлитин иһинээҕи оҕону өлөрбөтөх эбит. В. Васильев
4. көсп. Туох эмэ эйгэтэ. ☉ Среда, пространство, сфера
Мин куоракка киирбитим …… устудьуон олоҕун киэлитигэр киирбитинэн барбытым. А. Бэрияк
Андрей Саввич …… саха ускуустубатын бүтүн аан дойду киэҥ киэлитигэр таһаарда. «ХС»
Олоххо Кынтаяров курдук киһи наада буолбута. Ким эрэ биһигини урукку чычырбас хааттан киэҥ киэлигэ таһаарыах тустаах этэ. «ХС». Тэҥн. эйгэ
♦ Киэҥ киэлилээх — моҕус, аһастаах киһи. ☉ Обжора, прорва.
бур. хээли

1. аат.
2. Үрэх, өрүс биэрэктэрэ улаханнык кыарыыр, хапчааннанар сирэ, эрэйинэн ааһыллар хайа хапчаанын ыллыга. ☉ Труднопроходимое ущелье; тропинка в горном ущелье
   Айан суолугар кэтэһэ барбыт бандьыыт саллааттара үрэх сир буомугар тары сиэбит ыттыы титирэһэ олорбуттар. Амма Аччыгыйа
3. Ханнык эмэ хайааһын оҥоһулларын, буоларын бытаардар, тохтотор мэһэй, моһол, харгыс. ☉ Препятствие, преграда, помеха
   Ити иһин саха уола иннин диэки эрчимнээхтик барар; буомнары үлтү хаамар. Т. Сметанин
   Дорҕоонноох ырыатынан силлиэрэн, тыраахтар хонууга сир тиэрэр. Эдэр киһи Ыраах кыыһын ахтар. Таптыыр буол да, мэһэй, Буомнар суохтар. С. Тимофеев
   Киһи буомурбут кэмигэр Киһиргээн киэбирэн күлбүтүҥ Дуораана сүтүөҕүн иннигэр Ол буому эн бэйэҥ көрсүөҕүҥ. Айталын
4. Ыарыы ордук күүһүрэр, бэргиир кэмэ. ☉ Критический момент, пик (напр., болезни)
   Били ааттаах Степановкыт үтүө соҕус. Аны буомуттан ааһан, эрэл улаатта. Н. Лугинов
5. Туох эрэ буоларын битэ, билгэтэ, бэлиэтэ. ☉ Примета, предзнаменование, предвестие чего-л.
   Арах-ара-а-ах!.. Кыраҕыйа-чаҕыйыкы-ыа! Тоҕо эрэ куһаҕан буомнарым бобута тутар буоллахтара үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. даҕ. суолт.
7. Сылдьарга эрэйдээх, мэһэйдэрдээх; кыбычыын. ☉ Трудный, труднопроходимый; тесный, узкий
   Үрэх көҥүстээх өттүлэригэр сөптөөх буом сирдэри булаттаан, кыракый быстах быһыттары оҥортоон, аһартыахха наада. В. Яковлев
   Үллүк мууһун Өрө сүүрэн тураары Өрүс үс төгүл өҕүрүйдэ, Буом мууһун Булгу тэбэн бараары Бурбур тыынна. Т. Сметанин
   Туустаах үрдэ буом аартык Тумулугар бандьыыттар: «Ким да буоллун тутуҥ!» — диэн Киксэн, саһан сыппыттар. И. Петров
8. Олус элбэх, олус дэлэгэй, муҥура суох, хаарчаҕа суох элбэх (мэлдьэх. этиилэргэ). ☉ Весьма обильный, бесконечно, неограниченно многочисленный (в отриц. предложениях)
   Буутунан ботуруон, саа сэбэ, Буома суох өйүө... Дьэ, үлүгэр! Тиийдибит аатырар Киэҥ эбэ тэнигир, килэгир күөлүгэр. Кутаа т. Саахымат ойуу Сатала суох тардыллан, Оһуор ойуу Буома суох охсуллан, Уйгу-быйаҥ Олус чиэрэс оргуйда. С. Зверев
   тюрк.-монг. бом, боом
   ◊ Буом кэм (дьахтар буом кэмэ, дьахтар буома) — дьахтар төрүүр сааһын ааһар кэмэ. ☉ Климактерий (климакс). Буом кэмигэр сылдьар дьахтар. Буом оһоҕос — синньигэс оһоҕос, аһыы оһоҕос. ☉ Тонкие кишки
   [Дьахтар киэлитин иһигэр] Уулаах улдьаа баһын саҕа Уоллаах-кыыс оҕо Куттаах сүрдэрэ Кутуллубут курдук Буом оһоҕоһун төрдүгэр Булдьугуруу тэппитинэн бардылар. П. Ойуунускай

I
аат. Тыа ортотугар дулҕалаах, муохтаах, бадарааннаах, чычаас уулаах сир. ☉ Заболоченное, кочковатое место посреди леса, поросшее мхом, ерником
Мара быыһа булдьугуруу түстэ. П. Ойуунускай
Мин даркылаах мараҕа Куһу манаан турабын өр, Орулуос кус хараҕа — Араҕас сулус көрөр. И. Гоголев
II
даҕ.
1. Үчүгэйэ суох көстүүлээх, олус боростуой (таҥас-сап туһунан этэргэ). ☉ Имеющий неопрятный, неряшливый вид (об одежде)
Мара таҥастаах аҕам дьахтар тахсан кэллэ. Ам ма Аччыгыйа. Алаастар, өтөхтөр көрөр-харайар киһитэ суох, дьүдьэх эттээх-сииннээх, мара таҥастаах-саптаах тулаайахсыбыт оҕону санаталлар. Софр. Данилов
Эр к и һ и ли и х а лы ҥ , мара таҥастаах үрүҥ былааттаах кыыс турар эбит. Н. Габышев
2. Ырааһа суох, кирдээх-хохтоох, чанч а р ы к (ү л э т у һ у н а н э т э р г э). ☉ Гр я з н ы й , чёрный (о работе)
Мара үлэ, тыас-уус, киһи дөйүөн сөп. Н. Габышев
Сыалаах бэйбэҥ сотолорум, Сылааргыыргыт кэлээхтээтэ, Мара даҕаны үлэлэргэ Бараахтыырбар тиийээхтээтим. П. Тобуруокап
3. Мөкү, бүрэ дьүһүннээх (киһи ту һунан этэргэ). ☉ Непривлекательный, некра сивый, неказистый (о внешности че ловека)
[Хара Мотуо:] Мара-мара буоламмын ньии, Баарата суох хаамаахт ы ы б ы н. И. Гоголев
Марта быһата Ма ра д ь ү һ ү н э М а л ы ч ч ы к ө с т ү б э т , Мааны майгыта Манньытан бэрт да бэрт! А. Кондратьев
Уол, киниттэн бүрэ суоҕун курдук, мара көрүҥүттэн кыбыстыбыттыы килбигийэ турарга дылы. «ХС»
4. көсп. Кыра-хара, улахан баайа-дуола суох, дьадаҥы төрүттээх (киһи туһунан этэргэ). ☉ Незнатный, неимущий, бедный
Дьадаҥылар оҕолоро төһө да мара дьон буоллаллар, быдан сытыытык-хотуутук тутталлар. Амма Аччыгыйа
Эйигин дуэльга ыҥырарга өссө биир утарыы баар: эн — мара киһигин, оттон мин — сүрдээх былыргы төрүттээхпин. М. Шолохов (тылб.)
◊ Мара истиил тыл үөр. — көннөрү кэпсэтии тылын уратытын биэрэргэ туттуллар истиил көрүҥүн бэлиэтиир тиэрмин. ☉ Термин, определяющий разговорно-просторечный стиль языка
Эмоциональнай тыллар ордук уус-уран литератураҕа, кэпсэтии тылыгар …… Үрдүк, м а р а истииллэргэ туттуллаллар. АПС СТЛ