1. послелог, упр. вин. п. вместе с кем-л.; миигин кытта ким барсар? кто идёт вместе со мной?; эһигини кытта үөрэбин я радуюсь вместе с вами; 2. в роли временного союза сразу, тотчас, как только; киирэрин кытта ... как только он вошёл... # кытта төрөөбүттэр родные (букв. вместе родившиеся — о братьях, сестрах).

нареч. 1) наравне; оҕо улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлэһэр подросток работает наравне со взрослыми; 2) одновременно, вместе; кинилэр тэҥҥэ оскуолаҕа киирбиттэрэ они одновременно пошли в школу.

1) ровный; тэҥ суол ровная дорога; тэҥ хаптаһыннар ровные доски; тэҥ хонуу ровная поляна; 2) равный, одинаковый; равноценный; тэҥ быраап равноправие; тэҥ күүс равные силы; кинилэр иккиэн тэҥ үлэһиттэр они оба равноценные работники; тэҥ муннуктар мат. равные углы; тэҥ гына үллэр = разделить что-л. на равные части.

pp. with

a. equal

I
дьөһ. (туохт. уонна таһ. түһүгү кытта тут-лар)
1. Бииргэлэһии сыһыанын бэлиэтээн, хайааһыны бииргэ оҥорсор эбэтэр хайааһыҥҥа кытыарыллар кими, тугу эмэ бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает отношение совместности, указывая на предмет или лицо, участвующие в действии совместно с кем-л. или сопровождающие когочто-л. (с)
Хардаҕас саҕа бэйэм Ханна да кистэннэрбин, Хара буорум үрдэ кырыстыйыа, Хайа эмэ оту-маһы кытта Хагдарыйбат күөххэ ханыылаһыам, Сирдойду симэнэр-киэркэйэр кэмигэр Сэргэх сэбирдэх буолан тэлибириэм. С. Зверев
Сарай аттыгар Турахины кытта сомуон тойотторо олорон хааллылар. Эрилик Эристиин
[Маайыс:] Бэйэм үөлээннээхтэрбин кытта үлэлиэм, көрүлүөм уонна көрөөр, күһүн хайдах уойан, тупсан тиийэр эбиппин. С. Ефремов
2. Хардарыта оҥоһуллар хайааһыҥҥа кыттыһар кими-тугу эмэ бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета или лица, участвующих во взаимном, обоюдном действии (с)
Тимир тааһы кытта харсыбыта. Алтан көмүһү кытта көрсүбүтэ. С. Зверев
Кини ийэбин кытта кэпсэппэт, миигин эрэ кытта кэпсэтэр. И. Гоголев
Эн көмөлөһөөччүҥ Терентьев бу дьону кытта, саатар, төлөпүөнүнэн сибээстэһэр дуо? П. Егоров
△ Быһаарар суолта дэгэттэнэр. ☉ Может указывать на определительные отношения
Онон сибээс этэрээтэ алдьаммыт лииньийэ абырахтаан, атын куораттары кытта сибээс оҥороллор, Ташкентан эмчиттэр ыҥырыллаллар. Эрилик Эристиин
Мантан …… Новосибирскайы кытта быһа сибээс олохтоммут. И. Данилов
△ Хайааһын туһуламмыт предметин бэлиэтиир дэгэттэнэр. ☉ Может указывать на предмет, на который направлено действие
Төгүрүйэн турар тыабын кытта, Төрөөбүт айылҕабын кытта Күн тура-тура көрсүһэр курдук, Илэ-бодо кэпсэтэр кэриэтэ Эттиин-хаанныын силбэһэн сылдьар этим. С. Зверев
Орто оскуоланы бүтэрдэрбин, дьэ, кырыыстаах математиканы кытта бырастыылаһаахтыам этэ. Софр. Данилов
Көтөрдөр барахсаттар төрөөбүт кыраайдарын кытта бырастыылаһан айманаллар. Н. Якутскай
3. Хайааһыны арыаллыыр атын хайааһыны, туругу бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, состояния, сопровождающих другое действие (с)
[Марфа Николаевна:] Чэ, сарсын биһиэхэ көрсүөхпүт. Бакаа, баһыыбаны кытта быраһаай. С. Ефремов. Миичэ Горохов үөрүүнү кытта саа үрдүгэр түсүһэр. И. Бочкарев
4. Хайааһын кимниин, туохтуун эмэ сэргэстэһэ, ыксалаһа оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении смежности, близости места действия или места нахождения предмета с кем-чем-л. (с)
Тыа саҕатыгар, бурдук сирин ортотугар кэбиһиилээх от, ону кытта кэккэ кылааттаах бурдук. Амма Аччыгыйа
Дьокуускай төһө да тымныы аатырдар быдан соҕуруу сыттаҕа дии, оттон хоту өттө буоллаҕына, — Илиҥҥи Сибиир муустаах муората, тымныы кырдьаҕас сирдээҕи уоруга илэ бэйэтинэн эмиэ бу кыраайы кытта ыкса ыаллаһа, баара эрэ биэс уон көстөөх сиргэ сытар. С. Курилов (тылб.)
△ Быһаарар суолта дэгэттэнэр. ☉ Обозначает определительные отношения. Кытайы кытта кыраныысса
5. Хайааһын тугу эмэ кытары тэҥҥэ, биир бириэмэҕэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении события, явления, одновременно с которыми совершается другое действие (с)
Үлэни үмүрүтэн муҥхаҕа, булка Кыһыны кытта тэҥҥэ туруохпут. С. Данилов
Бурхалей бу тылын кытта үөрүүлээх көрсүһүү кэпсэтиитэ бүттэ. Эрилик Эристиин
Сарсыарда күнү кытта тураллар, киэһэ хойут бүтэллэр. И. Данилов
6. Хайааһын туһуламмыт предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, на который направлено действие (с)
Хойуу сиэллээх дулҕалары, Сөкүнү кытта турууласта. Р. Баҕатаайыскай
Унаар лаабыс үрдүгэр Уорҕата эрэ нэһиилэ көстөр, Онно барабаан иннигэр Түүтэҕи кытта мөхсөр. С. Васильев
[Петя:] Иван Иванович, мин кыра да буоллар, техниканы кытта билсэбин. С. Ефремов
7. Ким, туох эмэ атын предмеккэ туох сыһыаннааҕын бэлиэтииргэ туттуллар (сөп түбэһии, биир уопсай өрүттэнии, тэҥнэнии, о. д. а.). ☉ Употребляется при обозначении лица или предмета, к которым имеют какое-л. отношение другое лицо или предмет (согласованность, общность, сопоставление и т. п.; с)
Ол эрээри Михаил Николаевич этиитин кытта сөбүлэһиэххэ сөп. Н. Якутскай
Мин үчүгэйдик кэпсэтэр табаарыстары кытта сүрдээх эйэҕэс оҕонньорбун. С. Ефремов
Киһи туттар малын кытта үөрэнсэн, өйөнсөн хаалара манан буолбатах. Н. Заболоцкай
8. Хатыланар ааттары кытта ким, туох эмэ туохха эмэ кубулуйуутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В составе повторяющихся имен указывает на превращение одного предмета в другой (с)
Хаһан кинилэр улаатыахтарыгар диэри уон көс. Онуоха диэри миигинньик баҕас буору кытта буор да буолар инибин. Амма Аччыгыйа
Сири кытта сир буолан сиҥнибит өтөх сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Түү мээчиктии Төкүнүйэ оонньуохпун баҕардым, Салгыны кытта Салгын буолбуттуу сананным. П. Тобуруокап
9. Хайааһын тугу эмэ киллэрэн туран, ситэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на степень и предел включенности чего-л. в сферу действия (включая)
Марба эт сууламмыт отун кытта сиэх курдук аччыктаабыт эбит. Күндэ
Эрбантей эһэҕэ баттатан, Бурхалей хайаттан сууллан өлө сыспыттарын кытта кэпсээтилэр. Эрилик Эристиин. Дьиҥнээх доҕордоһуу диэн бэйэ-бэйэни эрэ ытыктааһынынан муҥурдаммакка, доҕор төрөөбүт омугун, кини тылын кытта хардарыта ытыктааһын эбээт! А. Федоров
10. Ситим тыл суолтатыгар туттуллан, бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ Употребляясь в качестве союза, присоединяет придаточное предложение времени к главному (как только)
Бу куруһуоктар тэриллэллэрин кытта, үлэ ыччат ортотугар күөстүү оргуйбута. В. Протодьяконов
Биэс биэрэстэни барарбын кытта, ойуурум, күүппүт курдук, бүттэ. Т. Сметанин
[Бэрэбиэсчит:] Дьэ, оҕонньоор, туоратааппын эрэ кытта, били баҕайылар тиийэн кэллилэр. С. Ефремов
ср. хак. хада ‘вместе, совместно’
II
эб. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление говорящим высказываемой мысли (и, тоже). Үгүс мөлүйүөн ахсааннаах Үлэһит дьон өйдөрүгэр — Үрдүк халлаан күөнүгэр Үөрэ туналыйа устар Үрүҥ күн кытта соҥуйан, Өлбөөдүйэ өспүтэ… Күннүк Уурастыырап
Ыас хара түүн, Ыйыстар хараҥа. Биир да сулус көстүбэт, Бэл, ый кытта күндээрбэт! П. Тобуруокап
Ананий хаартыскатын хаһыакка кытта таһаарбыттар. М. Доҕордуурап

сыһ. дьөһ. (туохт. түһүгү кытта тут-лар). Хайааһын кими, тугу кытары холбуу оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет или лицо, участвующие вместе с кем-чем-л. в данном действии (вместе с)
Кыысчаанын кытта бииргэ Бу кый бырах Сибииргэ Барсан иһэр маамата. П. Тобуруокап
Баһыккалаах өлбүт Ньургуһуну дьиэлэригэр өр сытыарыахтара дуу, өлбүт Ньургуһуну кытта бииргэ кырдалга тахсыахтара дуу?! Дьүөгэ Ааныстыырап
Көһөр сахха дьоннорбутун кытта бииргэ тутуспутунан сылдьабыт. Н. Тарабукин (тылб.)

дьөһ. (туохт. түһүгү кытта тут-лар). Чопчу өйдөбүллээх миэстэни бэлиэтиир ааттары кытта хайааһын кимниин-туохтуун эмэ бииргэ уонна кэккэлэһэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ С именами с конкретно-пространственным значением употребляется при обозначении кого-чего-л., рядом и совместно с которым кто-что-л. совершает действие (рядом с)
Хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ, хамандыырым илиитин өрө ууммутунан миигин кытта сэргэ субу сүүрэн курбачыйан иһэрэ. Суорун Омоллоон
Кэлин Дьокуускайы кытта сэргэ, манна космофизика туспа института тэриллиэн сөп диэн сабаҕаланар. В. Яковлев
Саҥа теплицаны кытта сэргэ — сайынын редискэни, хаппыыстаны, салааты, күөх луугу уонна петрушканы үүннэрэр сир. «Кыым»
△ Абстрактнай ааттары кытта миэстэ суолтата лаппа мөлтүүр. ☉ С абстрактными именами пространственное значение значительно ослабляется
Тыл иччитин, тыл күүһүн итэҕэйииттэн ситимнээн алгыһы кытта сэргэ кырыыс үөскээбитэ. Саха фольк. Ол буолан баран, «Коммунист Сэмэн» поэма уус-уран өттүнэн ыйыллыбыт ситиһиилэрин кытта сэргэ, балачча улахан итэҕэстэрдээх. ССЛИО
2. Бириэмэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын тугу эмэ кытары биир кэмҥэ оҥоһулларын бииргэлэһии суолтата дэгэттээх көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении процесса, события, явления, одновременно с которыми совершается действие (одновременно с)
Халанча тыаһын кытары сэргэ тыас-уус соҕотохто ньим барда. Эрилик Эристиин
Ону кытта сэргэ Күлүгэр чиэс биэрдэ, Сиэркилэттэн күлүгэ Сөбүлэһэн чинэйдэ. Т. Сметанин

сыһ. дьөһ. (туохт. түһүгү кытта тут-лар). Хайааһын кими, тугу эмэ кытары биир бириэмэҕэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении одновременности действия (одновременно с)
Биһигини кытта тэҥҥэ хас да киһи ойон турда.  Итини кытта тэҥҥэ сытыы чыпчаххай хат күөрэйдэ. Н. Заболоцкай
Сүөһү иитиитин харгыстааһына суох сайыннарыахтаахпыт. Итини кытта тэҥҥэ бурдук сирин оҥоруохпут. М. Доҕордуурап

сыһ.
1. Тэҥ буолар гына, тэҥнии. ☉ Равными частями, поровну
Дойдуну-сири тэҥҥэ түҥэтэллэрэ сөп этэ. Амма Аччыгыйа
Олох барахсан бу сир үрдүгэр дьолун уонна сорун тэҥҥэ үллэрэр быһыылаах. В. Титов
Балыкка дьон сиэринэн тэҥҥэ тииһиммиппит. С. Маисов
2. Кими, тугу эмэ кытта тэҥинэн, сэргэ (сырыт, тут). ☉ Наравне, рядом, вместе
Дьол, сор икки киһини кытта тэҥҥэ сылдьаллар (өс хоһ.). [Үстүүн] Аҕатыныын арааһы Адьас тэҥҥэ үлэлэһэр, Абыраллаах оҕо дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Билигин окко киириигэ тиэхиньикэтин бэлэмнээн, күнү кытта тэҥҥэ сырсар быһыылаах. Н. Лугинов
3. Биир бириэмэҕэ, биир кэмҥэ. ☉ В одно и то же время, одновременно
Олоҥхоһут биир бэйэтэ үс идэни тэҥҥэ баһылыыра: ырыаһыты, поэты, артыыһы. Суорун Омоллоон
Икки саа тэҥҥэ эһиннэ. Т. Сметанин
◊ Тэҥҥэ холбоммут холбуу этии тыл үөр. — хас биирдии чааһа судургу этии курдук өйдөбүллээх холбуу этии. ☉ Сложносочинённое предложение
Тэҥҥэ холбоммут холбуу этии чаастара сороҕор ситим тыл көмөтүнэн холбоһоллор. ЧМА СТСАКҮө

даҕ.
1. Олоччу биирдиҥи, атылыы. ☉ Совершенно одинаковый, равный
[Ньургун Боотур уонна абааһы бухатыыра] Үс түүннээх күн охсустулар да, иккиэн тэбис-тэҥ дьон буоллулар. Ньургун Боотур
[Нүһэр Дархан:] Өлөр өлүү барыбытын тэбистэҥ оҥорор... Ол эрээри бу аан дойдуттан Тойон киһи тойоннуу аттаныах тустаахпын. И. Гоголев
[Ыаллыылар] туохтарын былдьаһыахтарай, хайа-хайалара ордуга-хоһута суох эрбии биитин курдук тэбис-тэҥ дьоннор. И. Эртюков
2. Көбүс-көнө, кыра да токуруйуута суох. ☉ Совершенно ровный, прямой
Күллэҕинэ, ол уостар кэннилэриттэн тэбис-тэҥ, ып-ыраас эҥкилэ суох тиистэрэ кэчигирии түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Айаан икки илиитин сиэбигэр уктан, «аны алҕас киһини таарыйан кэбиһиэхтэрэ» диэбиттии, тэйиччи туран эрэн мичээрдээн тэбис-тэҥ, үп-үрүҥ тиистэрэ килэйэр. Н. Лугинов
◊ Тэбис-тэҥҥэ — 1) биир бириэмэҕэ, бииргэ. ☉ В одно и то же время, одновременно
Таллан тараах хайаҕа ат сылгы тиийэн абааһыны кытта тэбистэҥҥэ сыарҕа ылаҕын курдук «лап» гына түстэ. Ньургун Боотур
Уолаттар сааларын ытарга бэлэмнии туппутунан ойон тураллар уонна иккиэн тэбис-тэҥҥэ: «Тохтоо-о!» — диэн хаһыытыыллар. Н. Якутскай
Лиэксийэҕэ кыл мүччү баттаһан, преподаватели кытта тэбис-тэҥҥэ, аудитория ааныгар үтүрүһэн кэриэтэ бииргэ үктэһэ киирбитэ. «Чолбон»; 2) кими эмэ кытары биирдик, кыратык да хаалсыбакка (тугу эмэ гын). ☉ На равных (напр., бороться)
[Боксуордар] тэбис-тэҥҥэ эрийсэр курдуктар. Н. Лугинов
Кылбайар маҥан аттар ньилбэктэрэ күөрэйэн, туйахтара харааран, буура чаҕаан көҕүллэрэ бураллан, кулгаахтарын үөргү-сүөргү туттан, илин былдьаһан ньылаҥнаһан, эрбии биитин курдук тэбис-тэҥҥэ хапсан иһэллэр. М. Доҕордуурап
Сүөдэр биир да күн өрөөбөккө сиргэ хонон дьонун кытта тэбис-тэҥҥэ сырытта. КН ТДь

даҕ.
1. Туох да уратыта суох, биир, үүт-үкчү. ☉ Равный, одинаковый, равноценный
Маннык дэхси тэҥ тииттэр улуу өрүстэр ууларын тардыһыытын араартыыр арҕас систэргэ үүнэллэр. Амма Аччыгыйа
Айыы бухатыырын күүһэ аан дойду күүһүн аҥаарыгар, дьоло аан дойду дьолун аҥаарыгар тэҥ. Суорун Омоллоон
Иккиэн биир үлэни үлэлииллэр, тэҥ хамнаһы ылаллар. Н. Лугинов
2. Оллура-боллура суох, биир кэлим, дэхси. ☉ Не имеющий возвышений, изгибов, ровный, гладкий
Аргыый мичээрдээбитигэр тэҥ маҥан тиистэрэ кэчигирээн көһүннүлэр. В. Протодьяконов
Харыйа тэҥ саастаах маһын музыкальнай инструменнары оҥорорго туһаналлар. КВА Б
♦ Киһи тэҥэ суох — саха (сахаҕа) тэҥэ суох (буол, санан) диэн курдук (көр саха)
Уолбут кыайан-хотон, киһи тэҥэ суох буолбут. Күнүм тэҥэ көр күн. Күммүт тэҥэ киһибит — кыракый сиэнчээммит. Сыарҕа сыҥааҕын курдук (тэҥнэр) көр сыарҕа. Утарылаһааччылар иккиэн даҕаны сыарҕа сыҥааҕын курдук тэҥнэр. Тэҥ баайыылаах көр баайыылаах. Икки тэҥ баайыылаах хамаандалар оонньуулларыгар ардыгар аҥаардастыы кэлтэйии тахсарын бу туур эмиэ көрдөрдө. «Кыым»
◊ Биир тэҥ — туох да уратыта суох, барыта биир. ☉ Одинаковый, один в один
[Никита] биир тэҥ хардыыларынан бытааннык уһун көрүдүөр устун хаамыталыыр. Н. Лугинов
Биир тэҥ кэчигирэс дьиэлэрдээх кыбаарталга кэлэн, Үүйэ алаарыйан хаалла. Л. Попов. Тэҥ быраап — биир кэрдиискэ туруу, биир тэҥ балаһыанньалаах буолуу. ☉ Равноправие
Баай баттала алдьанна, тэҥ быраап кэллэ. П. Ойуунускай
Тэҥ бырааптаах буолуу туһунан Николай кэпсээнэ кинилэр өйдөрүн-санааларын аспыта. А. Сыромятникова. Тэҥ сыһа — тэҥ курдук, тэҥ соҕус. ☉ Практически равный, почти одинаковый
Хандьыдааттар иккиэн даҕаны тэҥ сыһа таһымнаах …… дьон. «Кыым». Тэҥ тэ- ҥэ — сүүйүүтэ да, сүүйтэриитэ да суох, биир тэҥ. ☉ Без выигрыша или поражения, с равным счётом, вничью
Эһиги биир буруйдааххыт, мин биир буруйдаахпын. Онон тэҥ тэҥэ буоллун. Суорун Омоллоон
Тэҥ тэҥэ арахсан эрдэхпитинэ Гошалаах …… үлтү сынньан кэбистилэр. Н. Лугинов
тюрк., монг. теҥ, тэҥ