сыһ. Хараҕыҥ кырыытынан кынчыатаан (көр — хол., кыараҕас эбэтэр кыччаҕар харахтаах киһи). ☉ По сторонам, невнимательно, искоса (смотреть, поглядывать — о человеке с косыми или узкими глазами)
Түҥүрдүүлэр көбө-саба кэпсэтэллэр. Петя ону соччо сэргэҕэлээбэккэ, ол-бу диэки кыччар-хаччар көрүтэлиир. М. Доҕордуурап

сыһ. Тиэрэ-таары, кыччаҕардык (көр — харах туһунан). ☉ Косящим в сторону глазом (смотреть)
Кыратык кыччаччы соҕус көрбүт, бороҥ көстүүмнээх киһи кэлэн Микиитэттэн …… ыйытта. Амма Аччыгыйа
[Тэптиргэ] аҥаар хараҕын кыччаччы көрөн өрө чолооруҥнаата. М. Ефимов

дьүһ. туохт. Толору эттээх сирэйгин ньолоччу соҕус тутун. ☉ Слегка приподнять своё полное, вытянутое лицо
Миитэрэй быраата 19 саастаах Уйбаан …… киһиргэстиҥи киэптээх ньоройбут сирэйдээх, кыччаҕар харахтаах сытыы-хотуу уолчаан эмиэ үөрэнэ сылдьар. Н. Түгүнүүрэп

аат., үөхс. Абааһы, илиэһэй, дьиккэр. ☉ Черт, леший, злодей. Дьиэ иһиттэн …… кыччаҕар харахтаах хара бэкир киһи ыстанан тахсан, учуутал уолга кэтиллэ түстэ: «Тоҕо үспүйүөннүүгүт, дьараардар? Эһигини ытан кэбиһэргэ сөп!» Амма Аччыгыйа
«Дьараар, хор моһуоктаары гынна ээ»,- диэн баран, Наһаар киирэн сытта. Суорун Омоллоон
«Дьараар, бу эн баҕас эмиэ киһи сырайымсаххын дуо?»- Кылар [киһи хос аата] ыга хааман тиийэн түөскэ түһэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

көр кыччаҕар
[Сорукболлур уол] талах саатынан, титирик оноҕоһунан көрөр хараҕа кылчаҕар буолуоҕар диэри …… ытан тирдиргэттэ бу күтүр күн киириэҕэр диэри. ПЭК ОНЛЯ III
Саппырыан оҕонньор …… кылчаҕар хараҕын кырыытынан уол сирэйин өҥөлдьүйдэ. Амма Аччыгыйа
ср. казах. кылчай ‘смотреть сбоку’, алт. кылдьай ‘быть косым’

аат суолт.
1. Киһиэхэ таба ылларбат, таба туттарбат, биллибэт туох эмэ. ☉ Что-л. неуловимое, непознаваемое, невидимое
Көстүбэттэр көстүөхтэрэ, күлүктэр сүтүөхтэрэ. П. Ойуунускай
Көстүбэти көрдүү сатаан, кыаллыбаты оҥоро сатаан сыра-сылба быстан хаалла. Н. Лугинов
2. харыс. т. Абааһы. ☉ Бес, чёрт
Көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна! Ньургун Боотур
Абааһы атаҕастаата, Көстүбэт ууһа күрүөһүлээтэ. Тоҥ Суорун
Аны көстүбэти батыһыннаран аҕалта буолуо, Уоккар сиэллээн-хайаан аста кээс эрэ. Айталын
3. көсп. Дьаабал, түөкүн, ыт (кими, тугу эмэни сэнээн, үөҕэн эбэтэр күлэн этиигэ). ☉ Дьявол, бестия, пройдоха
Хантан кэлбит көстүбэтий? Киэр буол мантан, эмэгэт! — кыччаҕар харахтаах, улахан, акыйбыт киһи бардьыгынаата. Д. Очинскай
Оннооҕор бу көстүбэт [кымырдаҕас] туох эрэ сыаллаах-соруктаах буолан хапсаҕайданан эрдэҕин. Э. Соколов
Бэйэлэрэ кыыл буолбут көстүбэттэртэн туох куһаҕан барыта тахсыа, кэтэнэ сатаарыҥ. В. Башарин

1. аат. Киһи муннутуттан, айаҕыттан өлгөмнүк тахсар чалахай. ☉ Сопли-слюни
   Сыыҥын-сыраанын Сылыпыс гынан ылла Унааракэнээрэ суох Улуйа-кэнийэ турдаҕа. П. Ойуунускай
   Көстөкүүн оҕолоро сиргэ сыыс-буор ортотугар сыыҥ-сыраан, кир-хор буолан оонньуу олороллор, таҥастара-саптара бүппүт. Күндэ
   Саайыра [киһи аата] хараара өлбөөдүйбүт сирэйэ харчыччы хаппыт, сыыҥа-сыраана санньылыйа сылдьара, онуоха эбии кыччаҕар харахтааҕа, маадьаҕар атахтааҕа. С. Курилов (тылб.)
2. даҕ. суолт. Сыыҥа-сыраана түспүт, кирдээх чанчарык көрүҥнээх. ☉ Слюнявый, неопрятный, неряшливый
   Сыыҥксыраан сырайдаах, Ньуун-ньаҕаан тыллаах, Уу-хаар оһоҕостоох Уһун эрэйдээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Оҕо барахсан дьүһүнэ-бодото тупса түһүө, кир-хах, сыыҥк-сыраан суох буолуо этэ. «ББ»
   △ көсп. Мөлтөх, күүһэ-сэниэтэ суох, нукаай курдук. ☉ Слабый, слабосильный, болезненный
   Төрүт да сылаабай Сыыҥк-сыраан Утуйаан, Сылайбыт быһыынан, Эмиэ дьэ сытыаҕа, Утуйан барыаҕа. С. Данилов

1. сыһ.
2. Сатамньыта суохтук, олдьу-солдьу. ☉ Беспорядочно, неаккуратно, как попало
   Тиэрэмаары түспүт Титирик-иһирик ойуурдар Тэтэрэн-чэлгийэн эрэллэр. А. Софронов
   Тиэрэ-маары үүммүт бөдөҥ тиистэрин көрдөрдө. Амма Аччыгыйа
   Халтарыйан охтумаары сүһүөхпүн былдьаһан, тиэрэ-маары үктэнэбин. М. Доҕордуурап
3. Туох да бэрээдэгэ суох. ☉ Врассыпную, в разные стороны
   Тыа иһигэр эмиэ тыас ньим-ньим гына түстэ да, тиэрэ-маары барыы буолла. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Бутуурдаах, өйдөммөт. ☉ Искажённый, извращённый
   Дьэ, тиэрэ-маары сэһэннэр ыалтан ыал аайы тарҕаналлар. «ХС»
   ◊ Тиэрэ-маары көр — харахтаргынан үөһэ-аллара көр. ☉ Вращать глазами
   «Дьолбут дьэ тосхойдо!» — Суор ойуун хараҕын тиэрэ-маары көрө-көрө кыҥынайар. Амма Аччыгыйа
   Анатолий хараҕын тиэрэ-маары көрдө, сутуругун күөрэҥнэттэ. Л. Попов
   [Чаабый] Уулаах диэки кыччаҕар харахтарынан тиэрэ-маары көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин

даҕ.
1. Мөлтөх харахтаах, ырааҕы кыайан көрбөт. ☉ Плохо видящий на далёкое расстояние, близорукий
Тугу барытын сыһыары тутан көрөр, харалҕан харахтаах, бэрт кыра үөрэхтээх Дьэкиим Угаарап диэн оҕонньор интэринээт салайааччыта. Амма Аччыгыйа
Петя уҥуоҕунан орто, хатыҥыр соҕус, таҕайан көрө сылдьар харалҕан. М. Доҕордуурап
Сиэрин ситэрэн, харалҕаныттан эбитэ дуу, онто да суох кыараҕас хараҕын быһыччы көрөр идэлээҕэ. «ХС»
△ Сырдыкка сатаан көрбөт, хараҥаҕа эрэ үчүгэйдик көрөр (үксүн түүҥҥү сырыылаах көтөрдөр, кыра кыыллар тустарынан). ☉ Не видящий при дневном свете, хорошо видящий в темноте (о птицах, мелких животных, ведущих ночной образ жизни)
«Ыл, ити уйа аннынааҕы мутукка олор: билигин хараҥа, харалҕан көтөр көрүө суоҕа», — диэбит Барыллыа-хатын. Саха фольк. Киниэхэ [Хаххаҥҥа] тириир кыһалҕа — Күнүһүн көрбөт, харалҕан. Баал Хабырыыс
Күнүс адьас харалҕаннар, Онон мэкчиргэлэр Тииккэ кылаан чыпчаалыгар Түһэн олороллор. И. Эртюков
2. Кылар, кыччаҕар (харах туһунан этэргэ). ☉ Косой, косоглазый
Харалҕан хараҕа Хаҥас диэки ханньары тардан, Кылар хараҕа Кырыытынан көрдө. П. Ойуунускай
Сахаар Охонооһойоп эбит. Кини саҥата, кини кыччаҕар, харалҕан хараҕа! Амма Аччыгыйа
Дьаакып Кыычкын харалҕан этэ. Ол да буоллар бэркэ сөбүлээн уһанара. Тускун
3. көсп. Кэскиллээҕи, үүнэр-сайдар кыаҕы өтө көрбөт, туруктаах олоҕу кыайан тэрийбэт. ☉ Недальновидный, лишённый проницательности, близорукий
Маннык кэскили көрбөт харалҕан буолбут салайааччылар атын сирдэргэ бааллара дуу, эбэтэр Үөһээ Бүлүүгэ эрэ маннык дуу? «Кыым»
Эн аҥаардас сатаан дьаһайбатыҥ эрэ содула буолбатах, ону таһынан политическай өттүнэн харалҕаныҥ содула буолар! Г. Николаева (тылб.)
◊ Харалҕан айан суола — хоролҕон айан суола диэн курдук (көр айан)
Мантан инньэ киин сирдэри кытта харалҕан айан суолунан сибээстэстэҕинэ, нэһилиэкпит Кытыы диэн аата хаалан, дьэ үүнэр-сайдар ини. Далан
Алааһы ортотунан тахсар харалҕан айан суолунан массыына өр-өтөр гыммакка бөһүөлэккэ биирдэ баар буолла. Н. Босиков
Дэриэбинэ бэтэрээ өттүнэн соҕурууттан хоту улахан харалҕан айан суола ааһар. «ХС»
ср. бур. харалаган ‘близорукий’