прил. разг. кыычырҕас, хаачырҕас.

туохт. Дэлби тэпсиллэн кытаат, чигди буол (хол., суол хаара). ☉ Быть утоптанным, затвердевшим (о дорожном снежном покрове)
Чигдитийбит хаарга сыарҕалаах ат курдурҕаччы үктэммэхтээн ааһар. Амма Аччыгыйа
Хаар чигдитийэн, киһи үктэннэҕинэ, кып-кыычырҕас. Н. Якутскай
Үүтээн таһа тэпсиллэн чигдитийбит. В. Протодьяконов

I
туохт., кэпс. Баас ылан эмсэҕэлээ, ыарыылан (хол., буулдьаҕа табыллыбыт кыыл). ☉ Страдать от серьезного ранения (напр., о подстреленном звере). Ытыллыбыт эһэ бааһырҕаан ойуур диэки ыстанна
II
тыаһы үт. туохт. Хойуу кыычырҕас дорҕоону таһаар (хол., саҥа саппыкы). ☉ Издавать густые протяжные скрипы (напр., о новых сапогах). Кини саппыкытын тыаһа бааһырҕаабытынан нөҥүө хоско ааста

даҕ. Кыычырҕас тыастаах. ☉ Скрипучий
Чочуонай ити баачырҕас бачыыҥкатын оҕунуохтаан тахсарыттан да орпот ини. Күннүк Уурастыырап
Биир эдэр киһибит Баачырҕас бачыыҥка атыылаһар. В. Алданскай
Улахан бастаах киһим арай биирдэ кыһыл көмүс өҥнөөх солко ырбаахыны, билиис ыстааны, баачырҕас тыастаах хормуоскалыы түспүт саппыкыны кэтэн кэбиспит этэ. М. Горькай (тылб.)

туохт.
1. Хайыта бар, алдьан. ☉ Расщепляться, растрескиваться, разламываться
Сытар хаҥас долбуурга Хайыттыбыт кытыйа. П. Тобуруокап
Өр соҕус буолан баран, хайыттыбыт остоох, хаптаччы үктэммит ынах этэрбэһин хаҥас атаҕыттан туура тэбэн көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Кунгаас бэрэбинэлэрэ хайыттыах курдук кыычырҕастылар. Н. Габышев
2. көсп. Хайыта барар курдук ыарый (илии-атах уҥуохтарын этэргэ). ☉ Ныть, побаливать (о болезненном ощущении, о ломоте в суставах)
Харым хайытынна. ПЭК СЯЯ
Тарбахтарым ыалдьаллар, уҥуохтарым хайытталлар. В. Протодьяконов
Уҥуохтара дьырылаан хайытта ыалдьаллар. «ХС»
Тоҕо эрэ, кырдьаҕас балыксыт, уҥуохтарым хайытталлар. В. Ажаев (тылб.)

уһулу I диэнтэн күүһ
ф. Хара тыа маһыгар Ханыылыы көрдөххө Уһулута үүнэн, Утуу-субуу тахсыбыт Уустук мутуктардаах. А. Софронов
Бэрэбинэлэр уһулута барыах курдук кыычырҕастылар. Н. Габышев
Саппыкыта бүтүннүү бадараан буолбутун, дьиэтин күүлэтигэр олорон уһулута тэбиэлээтэ. Е. Неймохов
◊ Уһулута ой — ала-чуо чорбойон, үрдээн көһүн. ☉ Устремляться ввысь, выступать
Буорунан симиллэн оҥоһуллубут намыһах дьиэлэр быыстарыгар уһулута ойон, үрдээн турар таас дьиэлэр бааллар. Эрилик Эристиин
Уһулута ойон тахсыбыт очумаас-чочумаас таастаах Чубуку хайата ырааҕынан тайыыр. В. Протодьяконов
Аанча уһулута ойон тахсыбыт сыгынньах оройдордоох үрдүк хайаттан хараҕын араарбакка одууласта. Болот Боотур

тыаһы үт. туохт.
1. Тугу эмэ (үксүгэр тимири) аалан кыычырҕас, хатан тыаһы таһаар. ☉ Производить резкие скрипучие звуки при трении металла о металл
Дьиэ иһигэр оҕонньор быһаҕын буруустаан кикирийдэ. Болот Боотур
Күнү быһа хотуургун аалан кикирийэ тураары гынаҕын дуо? И. Гоголев
[Баһылай] тимир оһох иннигэр икки өттүнэн биилээх үҥүүтүн буруустаан кикирийэ олорор этэ. Л. Попов
2. Тугу эмэ олус кыһаллан, сыралаһан, аралдьыйбакка оҥор. ☉ Делать что-л. с большим прилежанием, целеустремленно, сосредоточенно
Скрипицын тойон тугу да саҥарбатаҕа. Дьааһык курдук оҥоһуулаах мас холбукаттан лоскуй кумааҕыны ылан …… тугу эрэ суруйан кикирийбитэ. Н. Якутскай
Бу тухары кини киһи киирбитин билбэтэ даҕаны... Оннук үлүһүйэ үлэлээн кикирийэ олорор эбит. С. Федотов
[Николай Самсонович] Эрэдээксийэҕэ куруутун хаһыат матырыйаалын оҥорон кикирийэ олорорун көрөр буолуллара. «Кыым»
△ Тугу эмэ кичэйэн, кыһаллан ыраастаа, сууй-сот. ☉ Чистить, мыть что-л. тщательно, до блеска
Муся таапачыка ойутан аҕалла: «Бу таапачыканы анньын. Соҕотох буолан, кири-хаҕы кыайан кикирийбэппин». Суол т. Өстөөх сыта суох буоллун диэммин, дьиэбин сууйан-сотон кикирий да кикирий. КИ АДББ
ср. др.-тюрк. кик ‘точить, наводить остроту’

I
түөлбэ. долборук диэн курдук
Хараанай эмээхсин ынаҕын хотонугар босхо ыытта. Күкүрүгэр толору оту симнэ. И. Гоголев
Хас да хонуктан бэттэх ынаҕа арбы-сарбы туттубутун, муннун күкүргэ анньан туран ытыырын эмээхсин бэлиэтии көрбүтэ. В. Иванов
Оту хотоҥҥо тыраахтар үтэн киллэрэр, ол транспортер устун борооскулар аһыыр күкүрдэригэр эриэдэхси тарҕанар. ИКДь
бур. хүхчүр, монг. хөхүүр ‘бурдюк’
II
даҕ. Улахан, сүүнэ. ☉ Массивный, огромный
Икки күкүр таас кынаттаах барылыыр бар өксөкү кыыл баар үһү (тааб.: бырдах). Үс күннүк сиртэн күндээрэн көстөр, бухатыырдары мунньан хаайдахха кыайан-хотон алдьаппат күкүр таас ампаары оҥорбуттар эбит. Ньургун Боотур
Күкүр тайҕа Күөгэс гынан, Көмнөх хаарын Көҥү ыһан, Күн диэки Күөгэйэ үүммүтэ. С. Васильев
◊ Күкүр таас — улахан кэлим таас, сымара таас. ☉ Большой массивный камень, каменная глыба
[Сибэкки:] Күөнтээн саба баттыы сатыыр Күкүр таастыын мөккүспүтүм. М. Ефимов. [Муора долгунун] Күүрдэн таһааран, Көтөҕөн аҕалан Күкүр таастарга Күндээрдэ ыһыахтыыр. В. Лебедев (тылб.). Күкүр <таас> хайа аат., поэт. — туруору үрдүк хайа. ☉ Высокая отвесная гора. Күлүбүрүү тахсыбыт, Күөрэйэ ойбут күнүм Күкүр хайа кэннигэр Күндээрбитинэн киирдэ. Саха нар. той. IV
[Бүлүү өрүс] Туоратынан барыа диэн Күкүр таас хайанан күөйүүлэммит. Саха нар. ыр. Күкүр хайа күлүгүнэн Күндү маҥан күн Күөрэйэ көтөн, Сарбынньахтаах сардаҥата Сараадыйа тахсыа. А. Софронов
III
тыаһы үт. т. Тугу эмэни күүскэ аалыыттан тахсар кыычырҕас тыас (хол., тимири бөдөҥ игиинэн). ☉ Звук, похожий на скрежет (напр., производимый толстым напильником при опиливании железа).
ср. кирг. күтүр ‘звукоподражание хрусту’, казах., осм. күтүр-күтүр ‘сильно, с шумом’