тыаһы үт. туохт. Кыычыгырас-хаачыгырас тыаһы таһаар (чигдитийбит хаар устун хааман). ☉ Хрустеть, скрипеть (шагая по утоптанному снегу). Алаас саҕатыгар сыарҕалаах оҕус чаакыныыр-чоокунуур

үктэн диэнтэн тиэт
көрүҥ. Чигдитийбит хаарга сыарҕалаах ат курдурҕаччы үктэммэхтээн ааһар. Амма Аччыгыйа
Сыгынньах, хатыыга дьөлүтэ үктээн кэбиспит атаҕын төбөтүнэн үктэммэхтээтэ. А. Сыромятникова
Билигин даҕаны уол оҕолуу сэргэх хамсаныылаах, сааһыран эрэр киһи бэрт чэпчэкитик үктэммэхтээн сүүрэн элэстэнэн ааста. Хапсаҕай

тыаһы үт. туохт. Чигдитийбит, тоҥ хаарга кыр-хар тыаһаа (киһи атаҕын тыаһа). ☉ Звонко скрипеть при ходьбе по утоптанному, мёрзлому снегу
Кэннилэриттэн тоҥ хаарга кимнээх эрэ атахтарын тыаһа чоочугуруур. Н. Якутскай
Сотору эмээхсин чоочугураан киирдэ. Айталын
Куурдубатах хаатыҥкам чоочугураан тыаһа тугун сүрэй, бүтүн куораты ылан кэбистим быһыылаах. Күрүлгэн

тыаһы үт. туохт. Чигдитийбит хаарга атах тыаһа чуолкайдык кур-хар тыаһаан иһилин (дьиэ иһиттэн истэргэ — хол., муус буолбут атах таҥастаах киһи атаҕын тыаһа). ☉ Производить на утоптанном снегу скрипящие звуки замерзшей обувью
Туйаара субу-субу таһырдьа тахсан чоохунаан киирэр. Софр. Данилов
Арай далга аһыы турар этэрээт аттарын туйахтарын тыаһа өр буола-буола, чоохунаан иһиллэр. А. Сыромятникова
Бу суол чигдитигэр мин тайаҕым Киэһэ, сарсыарда эрдэ чоохунаатын, Киэр үтэйдин, кырдьыы кырыыһын дьылҕам. «Чолбон»

1. тэбис 1 диэнтэн атын. туһ. Үүтээн таһа тэпсиллэн чигдитийбит, …… булчуттар ыкса күһүҥҥүттэн олохсуйбуттара ала бэлиэ. В. Протодьяконов
   Көлүйэ тулатынааҕы от-мас дэлби чаачахай курдук тэпсиллибит. С. Маисов
   Сүөһүнү эттээн биликтээбит сирдэрэ дэлби тэпсиллибит даҕаны туох да, бэл, табах төрдүгэһэ, хаалбатах. МДН КК
2. көсп. Атаҕастабылга, батталга сырыт. ☉ Быть попранным, униженным, оскорблённым
   Этэ-хаана алдьаммыта, чиэһэ-бырааба тэпсиллибитэ таах хаалыах бэйэтэ буоллаҕа дуу? П. Ойуунускай
   [Даайыс:] Маайа барахсан …… олох дьэбэрэтигэр тэпсилиннэ, бары да тэпсиллэн иһиэхпит. А. Софронов
   Киһи аймах улахан өттө атын омуктар батталларыгар тэпсиллэн сытар. «Чолбон»
   ♦ Бадарааҥҥа хам тэбис (тэпсилин) көр бадараан
   Уулаах Уйбаан эргэ олох бадарааныгар хам тэпсиллэн сылдьыбыта. Эрилик Эристиин

аат.
1. Киһи, кыыл этигэр (ордук атахха эбэтэр илиигэ) туох эмэ аалыытыттан үөскээбит тирии халыҥааһына, кытаатыыта. ☉ Местное утолщение кожи от длительного трения, мозоль
Магистр Тороев, дьону кэрийэ сылдьан, сымнаҕас, чэрэ суох уһун тарбахтардаах илиитинэн дорооболосто. Л. Попов
Бу суол: Сүүс омук кыратын Сүүһүн көлөһүнүнэн мэһиллибитэ, Элбэх норуот дьонун Илиитин чэринэн имэриллибитэ. С. Васильев
Улахан, үлэһит дьон курдук, Уунна кыыс илиитин дьоһуннук: Оччугуй, сып-сылаас илиитэ Олоччу чэр буолбут этэ. Ф. Софронов
2. Киһи эбэтэр кыыл-сүөһү этигэр баас оспут онно. ☉ След от зажившей раны на теле человека, животного, шрам, рубец
[Никон Петрович] этэ бүттэтэ суох чэр, баас онно дииллэрин истэрбит. П. Аввакумов
— Бай, бу тугуҥ чэрэй? — диэн кини ыйытта. С. Курилов (тылб.)
◊ Суол чэрэ — киһи-сүөһү, кыыл сылдьар суолун чигдитийэн кытааппыт омооно. ☉ Утоптанная часть дороги, тропинки
Дьахтар уончалаах уол оҕотун батыһыннаран баран суол чэрин сыыһахалты оймоон …… тиэтэйбит быһыынан баран эрэр. Дьуон Дьаҥылы
[Вася] домкратын чигдитийбит суол чэригэр туруорар уонна …… массыынатын илин муоһуттан тирэннэрэн көтөхтөрбүтүнэн барар. П. Чуукаар
Суол арахсыытыгар тохтообуттара. …… Суол чэрэ нэһиилэ көстөрө. Н. Чернышевскай (тылб.)
ср. кирг. чэр ‘опухоль’, чор ‘затвердевшая опухоль; мозоль’, ног. шер ‘болезнь; киста’, бур. сэр ‘желвак’

сыһ.
1. Тугу эмэ ылсан хорутуулаахтык, киэҥ далааһыннаахтык (оҥор, толор). ☉ Успешно, с большим размахом (делать, выполнять что-л.)
Иван Гоголев тиэтэйэсаарайа хааман-сиимэн иһэрин курдук, эмиэ кудуччу, хоннохтоохтук үлэлиир. С. Тарасов
Аныгы үйэҕэ бары барыта баар буолан, …… тутуу даҕаны киэҥ хоннохтоохтук барар буолла. «ХС»
2. Ис-иһигэр киирэн, сиһилии, киэҥник. ☉ Подробно, правдиво, содержательно
Поэма кыаҕа киэҥ. Кини көмөтүнэн олоҕу хоннохтоохтук көрөн хоһуйуохха сөп. П. Аввакумов
Эдэр ааптар олох, дьылҕа-хаан туһунан киэҥ-куоҥ ис хоһоонноохтук, хоннохтоохтук, өссө кимэн киириилээхтик этэр. «ЭК»
3. Сэниэлээхтик, кыахтаахтык, түргэнник (аты этэргэ). ☉ Энергично, ходко, быстро, стремительно (двигаться, о лошади)
Ат сэлиинэн анньан, хоннохтоохтук айаннаан, чигдитийбит суолга туйаҕын тыаһа табыгыраан, иһэҕэ ыһылла истэ. В. Протодьяконов
Покровскайдааҕы ОПХ атыыр тыйа Сигнал [ат аата] атыттартан хоннохтоохтук ойуолаан бастаан кэллэ. «Кыым»
Хараҥа кугас ат, сэксэҥэлээбит үрдүк таратаайканы соһон, хоннохтоохтук сиэлэн иһэр. А. Куприн (тылб.)

аат.
1. Киһи, хамныыр харамай атаҕын хаптаҕайын алын өттө, үктэнэр, тирэнэр сирэ. ☉ Стопа ног, конечностей у человека, животных
Сыгынньах уллуҥахтарын тохсунньу хаара хаарыйарын кытта төттөрү киирэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
Хадьымалга уллуҥахпын кычыгылата, атах сыгынньах оргууй чөм-чөм үктэтэлээн хаамарбын олус да таптыыбын. Далан
Эһэлэр тарбахтарын төбөтүгэр буолбакка, бүтүн уллуҥахтарыгар үктэнэллэр. ББЕ З
Эбисийээнэлэр бигиир уорганнарынан тарбахтара, түүтэ суох ытыстара уонна уллуҥахтара буолаллар. ББЕ З
2
көр уллуҥ. [Оҕо] этэрбэстэрин уллуҥаҕа умайан тэллэйэн хаалбыт. Суорун Омоллоон
Тротуар тааһын сылааһа бачыыҥка уллуҥаҕын курдат биллэргэ дылы. Софр. Данилов
Ойуулаах сарыы тирэҥсэтин уллуҥаҕа хас атыллаатаҕын ахсын туртаҥнаан көстөр. СҮК
3. Туох эмэ (хол., иһит) түгэҕэ. ☉ Дно (напр., посуды). Саар ыаҕас уллуҥаҕа үйэтигэр куурбат үһү (тааб.: мурун). Уллуҥаҕа суох сири чабычах баар үһү (тааб.: кыһыах). Манньыат курдук маарыннаах Уйгул төгүрүк уллуҥахтаах, Кустук курдук оһуордаах [матаар иһит]. С. Зверев
[Клим:] Бурдукпут бүтэн эрэр эбит дуу? [Одуор:] Аччаабыт этэ, иһиппит уллуҥаҕынан эрэ хаалбыт этэ. Суорун Омоллоон
4. Сахалыы уста кээмэйэ: киһи атаҕын үктэнэр сирин саҕа. ☉ Якутская мера длины, равная длине стопы человека
Ол сырҕаннар киэптэрэ-таһаалара да ураты, соҕотох тириилэрин устатын кэмнээн көрдөххө, тоҕус уллуҥахтан итэҕэһэ суох буолар эбит. Н. Заболоцкай
Салаа үрүйэни өрө икки уллуҥах кэтитэ киэҥ чигдитийбит орох суол оҥойор. ЕВН КТ
♦ Тастан киирбит таас уллуҥах көр таас I
«Аны манна дьиэм-уотум да суох, ааһан иһэр айан киһитэбин, тастан киирбит таас уллуҥахпын...» — дии саныыр. «ХС»
Таһыттан киирбит таас ытыс, туораттан киирбит туос уллуҥах көр таас I. Лобуох, кырдьаҕас киһи, санаатыгар, одунчалар бары, ол иһигэр Өтөгөр уонна Кылар даҕаны, таһыттан киирбит таас ытыстар, туораттан кэлбит туос уллуҥахтар этилэр. Күннүк Уурастыырап
Түүн (түүҥҥү) сырыылаах түүлээх уллуҥах көр сырыылаах II. [Манчаары:] Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Түрүлүүр түөкүн да аатырбытым иһин Аһынар сүрэхтээхпин, Амарах майгылаахпын, Уйаҕас сүрэхтээхпин, Оргуйар хааннаахпын. Эрилик Эристиин
Чахчы ыксаабыт, кыпчыйтарбыт эрэ киһи торбоһу сиир буолуохтаах! Биитэр түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥах сиэҕэ. Багдарыын Сүлбэ
Түүлээх уллуҥах көр түүлээх. [Ньургун Боотур:] Көр даа бу!!! Көр даа бу!!! Көрөллөөр-көрбөттөөр!!! Түүлээх уллуҥах, Түптүр үтүгэн түөкүнэ, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото! П. Ойуунускай. Уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут — туохтан эмэ аһара үөр, өрө көтөҕүлүн. ☉ соотв. не чуять под собой земли (ног) (от восторга — букв. ступни его не чувствуют земли, глаза его не видят неба). Оҕом үөрүүтүттэн уллуҥаҕа сири билбэт буолбут, хараҕа халлааны билбэт буолбут. Уллуҥаҕа хараарар — түргэнник сүүрэн хаалар, куотар. ☉ соотв. только пятки сверкают у кого-л. [Буурҕахолорук түстэ] Сүргүйэр сүүстээхтэрим, Сүүрэр сүргүөхтээхтэрим, Улуһа түһээт, Уллуҥахтара хараарда. П. Ойуунускай
Уллуҥаҕын көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан, сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаан көр аҕаа. Кытаанах [сир аата], этэргэ дылы, уллуҥах көлөһүнүн сүүскэ аҕаан, сүүс көлөһүнүн уллуҥахха аҕаан киһи үлэтэ тиллэр сирэ. Далан
[Маарыйа — Манчаарыга:] Тукаам, аҕаҥ бокуонньук өлбүтүн кэннэ, тулаайах хаалан, муҥу-таҥы көрөн, сүүһүм көлөһүнүн уллуҥахпар аҕаан, уллуҥаҕым көлөһүнүн сүүспэр аҕаан, бачча киһи-хара гынным буолбаат. В. Протодьяконов. Уллуҥах да устата (халбарыйыма, сыҕарыйыма) — биир да хардыы. ☉ соотв. ни на шаг, ни на пядь
Өстөөх төһө да ытыалаатын — уллуҥах да устата халбарыйыахпыт суоҕа. НАГ ЯРФС II. Уллуҥах усталааҕынан (устатынан) уларый, хаптаһын быыстааҕынан халбарый этногр. — ойуун ыарыһаҕы эмтииригэр абааһыны үтэйэн, көрдөһөр-ааттаһар алгыс тыла. ☉ Отойди хоть на длину стопы, отступи хоть в узкую щель доски (так уговаривает шаман злого духа, который мучает больного)
«Ол эбэ хотун хаптаһын быыстааҕынан халбарыйдын, уллуҥах устата уларыйдын», — диэн алҕаата [ойуун]. Эрилик Эристиин. Уу уллуҥах көр уу. Бу киһи олох уу уллуҥах
◊ Уллуҥах хараарыыта — оҕо улаатан, хаамар буолар кэмэ. ☉ Пора, когда ребёнок только начинает ходить
Оҕо бастаан атахтанан, уллуҥаҕа хараарыыта чинчиһит кырдьаҕас киһини аҕалан көрдөрөллөр. Саха сэһ. I. Уллуҥах сир — кыра иэннээх сир. ☉ Небольшая часть земли (букв. земля (размером) со ступню)
Уллуҥах сири бас билбэтэ урут саха киһитэ — Ол бэйэтэ аны бүгүн бүтүн күөлү бэлэхтээтэ. С. Тарасов
Хас биирдии уллуҥах сири кыргыһыынан кыайан ылан, иннибит диэки өссө баран испиппит. А. Бэрияк
Бу илиигин түөспэр тутан, Андаҕайыым дууһабыттан: Уллуҥах да сиргэ сатаан Олоруохпут бултаан-алтаан! Д. Апросимов
Уллуҥах туһах көр туһах. Күһүн хааллартаабыт анньыытын, сүүрүн, түөрэйин, уллуҥах туһахтарын тиэргэҥҥэ элитэлээтэ. И. Никифоров
Улахан Баһылай талаҕы иэҕэн хабдьыга иитэригэр уллуҥах туһах оҥортуур. С. Маисов. Уллуҥах устата — көр уллуҥах
4
[Уулаах] өссө биир уллуҥах устатын нэмийэн, оһох хаҥас чанчыгынан быган, тарбахтарын ититэ турда. Эрилик Эристиин
Чысхаан туоһугар тэҥ гына үктэнэ түстэ, онтон Баанньа икки уллуҥах устатын аһарда. В. Чиряев
Бойуоттара сапсыйан кэбиһэн баран, тохтоло суох кылыйбытынан барар уонна икки уллуҥах устатын аһаран биэрэр. Р. Кулаковскай

аат.
1. Кыһынын маҥан кыырпаҕынан түһэр кырыатыҥы сөҥүү, ол сөҥүү сири бүрүйбүтэ. ☉ Атмосферные осадки в виде белых хлопьев зимой, снег, а также сплошная масса этих осадков, покрывающая землю
Хаар бөҕө түһэн үллүктээн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
«Быйыл күһүн хаас эрдэ киирэн ааста, хаар эрдэ түһэр буолла быһыылаах», — диэтэ Өндүрэй бэркэ түспэтийэн олорон. В. Протодьяконов
Бүгүн хаар түһэн сир-дойду туналыйа сырдаата. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Киһи-сүөһү сааһа (олорон ааспыт кыһынын ахсаанынан ааҕыы). ☉ Возраст (якуты раньше возраст исчисляли по зимам, ассоциируя её со снегом: столько-то снегов)
Ньукулай оҕонньор быйыл аҕыс уон бэһис хаарын туолан, кыһыҥҥы олоҕуттан сайыҥҥы олоҕор бараары, кытылга турар тыытыгар киирдэ. Күндэ
Оҕонньор быйыл сэттэ уон иккис хаарыгар үктэннэ. С. Никифоров
Ыстапаан быйыл аҕыс уон иккис хаара, эмээхсинэ киниттэн түөрт сыл балыс. МДН КК
Бургунас (тиҥэһэ) диэн үһүс хаарыгар үктэммит сүөһү. ГНИ СҮөТ
△ Сыл (күнүдьылы кыһынынан ааҕыыга). ☉ Год (при исчислении времени по зимам)
Настя манна киирэн бултуур буолбута син өр буолла, быйыл үһүс хаара. Н. Якутскай
Бу этэрбэһи үһүс хаарын кэтэрим да, хата, алдьаныах быһыыта суоҕа. В. Иванов
Биэс хаар анараа өттүгэр эбитэ буоллар, кэлин өттө кэтинчэ да буолуоҕун толкуйдуу барыа суох этэ. С. Курилов (тылб.)
♦ Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта көр сиик I
[Дьаакып:] Мин сииккэ сиэллим, хаарга хаамтым, дьиэбиттэн үүрүллэбин, туох баарбын барытын ыларга суруйдулар. А. Софронов
[Дарыбыан:] Былыр мин эмиэ, оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
<Сыа> хаары бааһырдан сырыт — буору бааһырт (бааһырда сырыт) диэн курдук (көр буор). Ээ, оҕонньор барахсан хаары эрэ бааһырдан сылдьаахтыыр. Сыл (сыллар, күн-дьыл көмнөҕө) хаара сабар көр сап I. Ол хаарыан кэмнэри үгүс күн-дьыл хаара саптаҕа. «Уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу көр уу I. Ээ, ол киһи «уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу, кини тылыгар соччо эрэнимэ. Күрүлгэн. Хаар баттыыр кэпс. — киһи кырдьан, күүһэ-уоҕа мөлтүүр, бодоорор. ☉ соотв. годы берут своё
Оҕонньор төһө да хаар баттаан ыраах булка, айаҥҥа сылдьара уурайдар, билигин даҕаны тэп курдук, дьиэ эргин үлэһит киһи. В. Протодьяконов
Күүс-уох мөлтөөн, дьиэтигэр олорбута хаһыс да кыһына буолла, хаар да баттаатаҕа. В. Иванов
Хаар баттаан мин кэлиинибарыыны кыайбат, сылайар-ахсыыр буолан иһэбин. ВВ ЫСЫ. Хаарга үктэммитэ эрэ кырдьык — кырдьыгынан сылдьыбат, сымыйалыыр, албынныыр идэлээх киһи. ☉ Лгун, лжец, обманщик
Ээ, ити киһи тылын итэҕэйимэ, кини арай хаарга үктэммитэ эрэ кырдьык. Хаардыы хаамп көр хаамп. Өстөөхтөр төһө да өмүтүннэрэн саба түспүттэрин иһин, сэбилэниилээх дьону ити курдук хаардыы хаамаллара биллибэт этэ. Г. Угаров
Бандьыыттар кэрээннэриттэн тахсыбыттар, ыаллыы нэһилиэккэ киирэн хаардыы хааман тахсыбыт сурахтаахтара. Күрүлгэн
Бу сырыыга билэр билиэтэ түбэһэн, эксээмэҥҥэ хаардыы хааман тахсыбыта. «Чолбон». Хаар хайа буол — хаһан да кыайтарыа суох курдук буол (хол., киһи саллан мээнэҕэ ылсыбат дьыалатын этэргэ). ☉ Быть, казаться непреодолимой, неразрешимой проблемой (букв. снежной горой стать)
Сүрүн доҕор, хаар хайа буоллаҕай, оҥоруллуо буоллаҕа дии. Кустук. Хаары харбат — туохтан эрэ матар, туохха да тиксиһиннэримэ. ☉ Оставить ни с чем, с пустыми руками
Байанай диэн талаан баайа, хаары харбатан, иэс баайан, хоодуоттары эрэ дьоллуур. Н. Рыкунов. Хаары ытыс (ытыһан хаал) — туга да суох хаал, туохтан эрэ мат. ☉ Остаться ни с чем, с пустыми руками
«Аргыылап оҕонньор нуучча күтүөттэнэбин диэн, хаары ытыспыт», — дии-дии алларастаабаттар дуо? Софр. Данилов
Хоту киирэн алта төгүрүк сыл устата чээччэйдэ да, хаары ытыһан хаалла. В. Протодьяконов
Оннооҕор биир түүн хаартылааҥҥын, хаары ытыһан хаалар үһүгүн дии, дьэ, саат-суут диэтэҕиҥ! ИН ХБ. Элбэх хаар уулунна — элбэх күндьыл, сыл-хонук ааста. ☉ соотв. много воды утекло
«Оо, ол кэмтэн бэттэх элбэх хаар уулуннаҕа», — оҕонньор өрө тыынна. «Чолбон»
◊ Көбүөрүнньүк хаар — күл курдук көпсөркөй тэлгэнэ сытар хаар. ☉ Мягкий, пушистый, как пепел, снег, лёгший на землю
Оҕолор саҥа түспүт көбүөрүнньүк хаарга төкүнүһэ оонньоотулар. Көмнөх хаар көр көмнөх. Көмнөх хаарын көтөҕөн, Кырыа мууһун кыбынан Кэтэһиилээх ыалдьыппыт Кэллэ тымныы кыһыммыт. П. Тобуруокап
Үчүгэй хотугу күһүн Бөһүөнэх көмнөх хаар түһэрэ. Баал Хабырыыс. Көмнүө хаар — сыарҕа бастаан сылдьарын саҕанааҕы арыый халыҥаабыт хаар. ☉ Первый санный снег
Көмнүө хаарга сыарҕа суола ырылыйан көстөр. «Чолбон»
Көмүк кыраһа <хаар> көр кыраһа. Тыал биллэ күүһүрдэ, Тымныынан аҥылыйда, Көһөр көй былыттан Көмүк кыраһа хаар түстэ. Күннүк Уурастыырап
Көмүрүө хаар көр көмүрүө. Көмүрүө хаар күөнүттэн Күөх оппут көһүннэ. Эллэй
Көмүрүө хаар уута элбэх, ыраас буолар диэн үөһээ өттүн сыа хаарын тарыйан баран, көмүрүөтүн баһан ылаллара. БСИ ЛНКИСО-1938
Итии чоҕу сыа хаарынан буолбакка, көмүрүө хаарынан ыһан умуруоруллар. МАП ЧУу. Көп хаар — туох эмэ (хол., лабаа) үрдүгэр үллэччи олорон хаалбыт көпсөркөй түү курдук хаар. ☉ Рыхлый пушистый снег, копной лежащий на чём-л. (напр., на ветвях)
Кыһын арыт мас лабаата түү курдук көп хаарынан, кырыанан бүрүллэр. «ХС». Куобах түүтэ хаар — куобах ньаарсын түүтүнүү оргууй намылыйан түһэр кыырпах хаар. ☉ Снег, падающий мелкими мягкими хлопьями
Наллаан түһэр куобах түүтэ хаар сыыйа сири-дойдуну бүрүйдэ. «ХС». Күрдьүк хаар — күрдьүллэн мунньуллубут хаар. ☉ Снег, сгребённый в кучу, сугроб
Уол атырдьаҕын күрдьүк хаарга батары аста. И. Никифоров. Кыйыр хаар — хаамтахха хаачыргыыр чигдитийбит хаар. ☉ Утоптанный скрипучий снег
Түүҥҥү халлаан аннынан Кыйыр хаары сэлэлэтэн Кыһыгырас тыалы быһа Ыраах, ыраах барбытым. И. Чаҕылҕан
Кыраһа хаар — кыраһа диэн курдук. Бөлүүҥҥү кыраһа хаарынан төһө эрэ кырынаас сырыста? П. Тобуруокап
Кыраһа хаар түстэр түһэн, Кыһын буолан испитэ. Күннүк Уурастыырап
Кыраһа хаар кырсыгар Кылбайар кустук оонньуур. К. Туйаарыскай. Кырса хаар — бөдөҥ-бөдөҥ көмнөҕүнэн өлгөмнүк, үллэччи түһэр халыҥ хаар. ☉ Снег, падающий большими хлопьями, толстым слоем покрывающий землю
Таптыыбын самаан күөх сайыны, Кылбаарар кырса хаар кыһыны. С. Тарасов
Кырса хаар сир үрдүн Үллүктүү бүрүйдэ. Баал Хабырыыс
Кырыа хаар көр кырыа. Кырбас эт талбалаах, Кырыа хаар тыыннаах, Кыһалҕа, кыыбаҕа кымньыылаах Кыыдааннаах кыһын хотуну Кыйдаан ыыттаҕым буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир үрдүн Кыымнаах кырыа хаарынан Уолуйбакка үллүйэрэ. П. Тобуруокап
Куобах кутуруга кырыа хаар кыыдайар. Н. Түгүнүүрэп. Кырымах хаар — кырымах
1.
1 диэн курдук. Кылыс тыалгынан кыладыйа, Кырымах хааргынан кыскыйа, Кыыдааннана абараҕыан?! Күннүк Уурастыырап
Күн көмүс кустугу бырахта Кылбайар кырымах хаарга. Баал Хабырыыс
Туһахтарбын көрөөрү оҕуһу тохтотон, кырымах хаар устун ол диэки сүүрдүм. Т. Сметанин
Кыстык хаар көр кыс- тык I. Сотору соҕус кыстык хаар түспүтэ. Н. Якутскай
Аны саас кыстык хаар анныттан Араҕас ньургуһун анньыыта Бурдукпут ыһыыта буолуоҕа. Күннүк Уурастыырап
Тоҥоттуу барбыт кыстык хаарга Халыйар хайыһар суолун хаалларбат. С. Данилов
Кыс хаар көр кыс II. Хотугу дойдубут кыс хаара Сүрэххэр сырдыгы киллээртэ. Л. Попов
Кыыс уулуссанан истэ, Кыс хаары тобугунан кэстэ. С. Васильев
Хараҥа халлаантан кыс хаар Түһэр аргыый намылыйа. Дьуон Дьаҥылы
Кыс хаар ортото көр кыс II. Оннооҕор биирдии дьукаах тапсан олорбокко, кыс хаар ортото көсүһэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Биһигини кыс хаар ортото таһырдьа быраҕаталаары гыналлар. Н. Якутскай
Кыыһын ааҕы холдьоҕон Кыс хаар ортото дьиэттэн Кыйдаталыы сыспыта. Күннүк Уурастыырап
Маҥнайгы хаар көр маҥнайгы. Маҥнайгы хаар түһэрин кытта, хас да буоланнар ыраах үрэх баһыгар бултуу тахсаллар. Күндэ
Маҥнайгы хаар түһэн, таһырдьа сып-сырдык. А. Фёдоров
Маҥнайгы хаарынан Булгунньахха соһуччу куораттан тойон тиийэн кэллэ. С. Курилов (тылб.). Ньуолах хаар — ньаарсын түү курдук сымнаҕас, оргууй намылыйан түһэр көмнөх хаар. ☉ Мягкий пушистый снег, плавно падающий большими хлопьями
Бөдөҥ ньуолах хаар сүрэҕэлдьээбиттии тэлээрэр. Күрүлгэн. Өксүөн хаар — ыкса күһүн түһэр тыаллаах-куустаах, самыыр былаастаах хаар, хаар-самыыр. ☉ Снег вперемежку с дождём поздней осенью, осеннее ненастье со снегом
Өксүөн хаарбыт түһүүтэ, Үлэ-хамнас бүтүүтэ, Артыал дьонун үөрүүтэ — Өлгөм үрдүк үүнүүтэ. Эллэй
Күһүн өксүөн хаарын саҕана суолга хаайтарыы бөҕө буолбута. Кустук. Саҥа хаар — саҥа түһэн сири маҥхаппыт хаар. ☉ Свежевыпавший снег, покрывший землю
Төрөөбүт дойдутун саҥа хаара хараҕар көстөн ааста. И. Гоголев
Таһырдьа тыал оһох буруотун балаҕан тэллэҕэр сабыта сынньа, саҥа хаары ытыйа оонньуур. М. Доҕордуурап
Саҥа хаар түстэр эрэ, аҕаҥ тииҥҥэ хаамар этэ. Н. Тарабукин (тылб.). Симиин хаар — саҥа түспүт ыраас сибиэһэй хаар. ☉ Чистый свежевыпавший снег
Симиин хаар устун оргууй хааман иһэбин, тулам уу чуумпу. «ХС». Сиҥэ хаара — сааскы ириэрии кэмигэр хаар уонна уу бииргэ холбоспута, уулаах хаар. ☉ Талый водянистый снег в период весенней оттепели, снег с водой
Айан дьоно сиҥэ хаарын өрүнэн чэйдээтилэр. Н. Габышев. Сис хаара — сис тыа быыһынааҕы саас хойутуу (аһаҕас сирдээҕэр хойут) ууллар халыҥ хаар. ☉ Глубокий снег в лесном массиве (тает позже, чем на равнине)
Тайах сис хаарыгар батарыта түһэтүһэ, сүүрэн быыралыы турда. Сойуо хаара көр сойуо I. Сойуо хаара түстэҕинэ, оччоҕо бултууллар. ВМС СТТТ
Доҕордуулар сойуо хаарын былдьаһа, олохтоохтук тэринэн бултуу барбыттара. «Чолбон». Сомунах хаар түөлбэ. — сири бүрүйбүт көпсөркөй хаар. ☉ Рыхлый снег, покрывающий землю
Сомунах хаарга тииҥ суолун көрдө. Сонор хаар көр сонор. Сонор хаар илдьирийэн Суорҕан курдук бысталанна. С. Васильев
Сыарҕа хаара көр сыарҕа. Айанньыт саас сыарҕа хаара алдьаммытын кэннэ, аттарын чыыбаайылаах куруҥҥа хааллартаан, дьиэтигэр ырандьүдьэйэн кэлэр. И. Гоголев
Охоноон күһүн сыарҕа хаара түспүтүн кэннэ, кэһии бөҕөлөөх Эһэ Хайаҕа киирбитэ. Н. Якутскай
Сыа хаар көр сыа. Күн сардаҥата сыа хаарга чаҕылыйара. Н. Лугинов
Күһүҥҥү сыа хаар өрүһүспүт курдук түһэн үллүктүүр. М. Доҕордуурап
Биир сарсыарда күүтүүлээх сыа хаар барахсан сири-дойдуну саба түстэ. М. Попов. Сылбыйа хаара – сааскы ириэрии кэмигэр уутуйан сыстаҥнас буолбут, инчэҕэй хаар. ☉ Мокрый, вязкий снег в период весенней оттепели
Кэлиэхтээх дьонноро, суолу былдьаһа, сылбыйа хаар устун айаннаан испиттэрэ. И. Гоголев. Тоҥот хаара — саас күнүһүн хаар үрдэ ирэн баран, түүнүн тоҥмута, мууһурбута. ☉ Ледяная корка на поверхности снега, наст
Дойду сир туругуруоҕуттан ылата Тоҥот хаара Тоҕо силэйтэлээн Ох курдук уһууран ааста. Саха нар. ыр. Тобурах хаар — тобурах диэн курдук
Ыкса күһүн биирдэ тобурах хаар түспүтэ. Тоҥуу хаар көр тоҥуу III. Көстөкүүн тоҥон, сүүрэрхаамар икки ардынан тоҥуу хаар устун чуучур-чаачыр үктээн истэ. Күндэ
Арай, тоҥуу хаар үрдүгэр кутаа уот умайан күлүбүрүү турар эбит. Амма Аччыгыйа
Атаҕын олус чэпчэкитик ылаттаан, тоҥуу хаар устун атаралаан тамаһыйар. Н. Павлов. Тоҥ хаар — бөһүөнэх буолбатах, кытаата тоҥмут кыһыҥҥы хаар. ☉ Затвердевший от холода зимний снег
Көстөкүүн тоҥон, сүүрэр-хаамар икки ардынан тоҥ хаар устун чуучур-чаачыр үктээн истэ. Күндэ
Сиҥэлээн, тоҥ хаар уу буолан, Таҥаспыт ньылбы сытыйда. С. Данилов
Үтүлүктээх илиитинэн тоҥ хаары хаһыста. А. Кривошапкин (тылб.). Туллук хаара — саас туллук кэлэрин саҕана бытархай кыырпахтарынан түһэр хаар. ☉ Мелкий весенний снег, выпадающий в период прилёта пуночек
Халлаан былыттаах, таһырдьа туллук хаара түһэн эрэр. «Чолбон». Тураах хаара — саас тураахтар кэлэллэрин саҕана бөдөҥ кыырпахтарынан түһэр хаар. ☉ Весенний снег, выпадающий большими хлопьями в период прилёта вороны
Аҕалара саас, тураах хаара түһүүтэ эргиллэн кэлбитэ. ССС. Түүмэх кыраһа <хаар> көр кыраһа. Түүмэх кыраһа хаар түһэн, сири-дойдуну маҥхатта. Үүт кыраһа <хаар> көр кыраһа. Таһырдьа үүт кыраһа хаар күнү быһа түспүтэ. Хаар алдьаныыта — саас хаар ууллан бүтүүтэ, суолга хаайтарыы буолар кэмэ. ☉ Период весенней распутицы как следствие таяния снега
Оҕолор саас хаар алдьаныытыгар уонна сайын аччыктыыр эрэ кыһайдаҕына дьиэлэригэр кэлэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Хаар былыта — хаар түһэригэр халлааны саба бүрүйэр, лүҥкүрбүт намыһах былыт. ☉ Низкие тёмные облака, приносящие снег
Хаар былытын сыһыары тардыммыт бүтэй тумарык халлаан даҕаны син хамныы, дьалкылдьыйа турар эбит. Амма Аччыгыйа
Таас суорбалар, үрдүк хайалар тараҕай төбөлөрүн хаар былыттара тарыы тураллар. А. Сыромятникова
«Хаар былыта кэлээри гынна ээ, быһыыта, дьарҕам дэлби көптө», — диэтэ оҕонньор оргууй аҕай. «ХС». Хаардаах сылгы түөлбэ. — биир сааһыттан үөһэ субан сылгы. ☉ Конский молодняк старше одного года
Дьонноро икки сүүс биэс уон хаардаах сылгыны, ол иһигэр сүүс түөрт уон төрүүр биэни көрөллөр. «Саха с.». Хаар киһи — көр киһи I. Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, Сапсынан лыах ойуутун түһэрэрбит, Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонова
Оҕо-аймах мунньустан, Тымныы чэбдик салгынтан Иэдэстэрэ кытаран, Хаар киһини туруоран Күлэ-үөрэ оонньуоҕа. «ХС». Хаар куйаар — бүтүннүү хаарынан бүрүллэн сытар киэҥ дэхси сир. ☉ Снежная равнина
Киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
Маннык хаар куйаар туундараҕа Проня төрөөбүтэ. «ЭК». Хаар кыырпаҕа — хаар биир өлүүскэтэ. ☉ Снежинка
Хаар кыырпахтарын болҕойон көр — кинилэр бары алталыы салаалаахтар. КЗА АҮө
Хаар (куба, муус, туус) маҥан көр маҥан. Аан хоско хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас эмээхсин уот иннигэр олорор. Н. Якутскай
Мотя сирэйин хайдах ойуулуохха сөп эбитэ буолла? Муус маҥан? Хаар маҥан? Далан
Оҕонньор хаар маҥан бытыга ибигирээн уоһун хамсатта. М. Доҕордуурап. Хаар ойуун түөлбэ. — хаар эбэ. ☉ Полярная сова, лунь
Сунтаар диэки хаар эбэни атыннык хаар ойуун дииллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ. Хаар сиэһиитэ — саас күн уотуттан хаар чараас сиринэн ууллан барыыта (муус устар саҥата). ☉ Проталины, появляющиеся в весенний период, когда начинает таять снег (начало апреля)
Саас бэлиэлэрэ — тоҥот, хаар сиэһиитэ, туллук кэлиитэ, чалбах тахсыыта. Хомус Уйбаан. Хаар суруга — көтөр-сүүрэр хаарга хаалларбыт суола-ииһэ. ☉ Следы зверей и птиц на снегу
Булчуттар биирдии уучаҕы миинэн икки аҥыы айаннаатылар: уол — тииҥнии, оҕонньор — хаар суругун ааҕа, көтөр-сүүрэр суолун-ииһин көрө. А. Кривошапкин (тылб.). Хаар сыата көр сыа. Хаар сыата кыралаан сиэһэн эрэр. Хаар сылгыта (убаһа- та) — кыһынын далга буолбатах, сыһыыга сылдьар, хаары хаһан аһыыр, дьиэтийбэтэх сылгы (убаһа, тый). ☉ Лошадь (кобыла, жеребец), зимующая на лугу, добывая корм копытами из-под снега
Бүөтүр ата арыый хадьы, аллара киирэн хаһа турарын көрөн: «Төттөрү барар ини, аата, хаар сылгыта буоллаҕай», — дии санаата. Р. Кулаковскай
Ээ, ити хаар сылгытын курдук айыы оҕотун ким сириэй? А. Сыромятникова
Хаар убаһата иһэ-үөһэ улааппат, тыйыгар тиийэн баран ордук төлөһүйэр. ҮБНьТ. Хаар типтэриитэ (хаары типтэрии) т.-х. — бааһынаҕа хаары типтэрэн, сири нүөлсүтүү. ☉ Размётывание снега на пашнях с целью орошения
Тыа хаһаайыстыбатын институтун учуонайдара өр сыллаах кэтээн көрүүлэрин түмүгэр, сааскы хаар типтэриитэ туһата суоҕа дакаастанна. ЛИК СОТҮҮүТ
Мантан салгыы звено хаар типтэриитигэр уонна тиэхиньикэ өрөмүөнүгэр киириэҕэ. «Кыым». Бу күннэргэ аҕыс сүүс гектар сиргэ хаары типтэрии ыытылынна. «Саха с.». Хаар төбө — ортотугар боруоҥкалаах улахан үрүҥ тэллэҕэр сэлээппэлээх, сэлээппэтин кытыытынан сэбирийбит сымнаҕас түүлээх, тууһанан сиэниллэр тэллэй. ☉ Съедобный гриб с широкой белой, мохнатой по краю шляпкой, груздь
Тэллэйдэртэн пластинкалаахтары тууһуур үчүгэй, ордук хаар төбө (груздь) уонна кубачыын (рыжик). Дьиэ к. Киһи сиир тэллэйдэриттэн хайаларыттан да үрүҥ тэллэй, хаар төбө, хатыҥ тэллэйэ, …… ордук иҥэмтэлээхтэр. КВА Б. Хаар түһэриитэ — саас ууллан таммалыан иннинэ хаары дьиэ сарайын, о. д. а. тутуу үрдүттэн күрдьэн түһэрии. ☉ Сбрасывание снега с крыш домов или других сооружений по весне. Оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпытына хаар түһэриитигэр субуотунньук буолааччы. Хаар уута — 1) саас хаар ууллан күөлгэ, үрэххэ, өрүскэ киирэр уута. ☉ Весеннее половодье, вызванное таянием снега
Хаар уутун ханыы тардыһан, көҥүс уутун көһөрөн, күөх далай буолан көҥүл устара буолуо. П. Филиппов
Ырбыы — хаар уута киирэн, күөл, үрэх, өрүс тулатынан мууһу ириэрбитэ. Хомус Уйбаан; 2) кэпс. — хаары баһан ууллардахха тахсар уу. ☉ Талая вода от растопленного для хозяйственных нужд снега
Хаар уута ып-ыраас, дьэп-дьэҥкир буолар, онон баттаҕы сууннахха олус кылабачыйар. Дьиэ к. Хаар хайдар — саас кыстык хаар бастаан ууллар, харалдьык тахсар (кэмэ). ☉ Весенний период, когда начинают появляться проталины
Саас хаар хайдыаҕыттан сопхуос аныгы дьылы — кэлэр кыһыны туоруур, сыл тахсар иһин мөхсүөхтээҕэ. Далан
Тураах бу дойдуга хаар хайдыан иннинэ, ханнык да көтөр иннинэ кэлэр эбит. Я. Семёнов. Хаар хаһыҥ — ыкса күһүн хаар түһэ илигинэ биитэр саас хойутуу, хаар ууллубутун кэннэ (биирдэ эмэ онтон да хойут) сир үрдэ халыҥ кырыа буола маҥхайа тоҥуута, улахан хаһыҥ. ☉ Большие заморозки с толстым слоем инея, образующего снежный покров на земле глубокой осенью или поздней весной (иногда даже позже)
Бэс ыйын саҥатыгар үс-түөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар. И. Никифоров
Түүн чыычаах сототун ортотунан хаар хаһыҥнар түһэллэр. Н. Туобулаахап
Күһүн бастакы хаар хаһыҥнар түһүүлэригэр ньирэй таһырдьа аһаҕас сиргэ хонноҕуна тымныйар, быһа түһэр. КН ПБ. Хаар холорук — хаары өрө көтүтэн ытыйа олорор күүстээх тыал, холорук. ☉ Снежный вихрь
Кини эмиэ хаар холоругу, сэллээн көрбөт буурҕаны кытта, тыынын былдьаһа-былдьаһа, эрийсибитинэн барда. Я. Козак (тылб.). Хаар чыычааҕа (чооруоһа) зоол. — туундараҕа олохсуйар үрүҥ дьүһүннээх кыракый чыычаах (чооруос бииһин ууһа). ☉ Чечётка обыкновенная (белая тундровая птичка)
Ханнык эрэ хаар чыычааҕа «чыып-чыырт» диир. Амма Аччыгыйа
Көтөр кынаттаах хаар чооруоһуттан хара уларыгар диэри бары кэлэ сылдьыбыт курдуктар. «ХС». Хаарынан сэриилэс (быраҕыс) кэпс. — ириэнэх хаары илиигэр бөкүнүтэ-бөкүнүтэ, онон бырахса оонньоо. ☉ Играть в снежки. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хаарынан бырахса оонньуурбут үчүгэй да этэ
□ Петрушкалаах хаһыа да буолан хаарынан сэриилэһэн кыыдамнаттылар. М. Доҕордуурап
Оскуола оҕолоро Олбуордарга хаһыытаһаллар, Хамаандалаһан, барылара Хаарынан сэриилэһэллэр. С. Васильев. Хаар эбэ — хоту олохсуйар үрүҥ дьүһүннээх, хаххан бииһигэр киирсэр тыҥырахтаах көтөр. ☉ Полярная сова, лунь
Хаар эбэни тыҥырахтаах көтөрүнэн ааҕар буоланнар, бу диэки бултаабаттар. С. Тумат
Хоту тымныыттан куттаммат, астарын булунар эрэ көтөрдөр кыстыы хаалаллар: хаар эбэ, хабдьы. КЗА АҮө. Ыалым ыҥыыртан Ыстанан түстэ, Хаар эбэҕэ, кыырка Хапкаан ииттэ. Доҕордоһуу т. Хомурах хаар — саас сыа хаар аннынааҕы мууһурбут көбдөркөй хаар араҥата. ☉ Нижний рыхлый, в виде ледяной крупы слой снега (обычно в весеннее время)
Хомурах хаары күрдьэн, ураһа туруоруннулар. Амма Аччыгыйа
Хомурах хаар хахха тутта, киһи көстүбэт гына үчүгэйдик оҥордо. Н. Павлов
Хомурах хаары аннынан Үрүйэ уута Холдьугуруу сүүрэ сытта. С. Васильев
Чигди хаар — чигди диэн курдук. Дьиэ үрдүгэр чигди хаарга пуоска турар киһи хаамар тыаһа күчүгүрээн иһиллэрэ. Эрилик Эристиин
Кирилл Иванов сайын кутаҥнас туундараҕа, кыһын субу уйуо суох курдук чигди хаарга үөрэнэн хаалбыта. Н. Габышев
др.-тюрк. хаҕар, тюрк. кар, нен. хан ебцё ‘сова’

1. аат.
2. Сырдыгы, итиини биэрэн, сиргэ олох үөскүүрүгэр төрүт буолар, мэлдьи уот кутаанан умайар, төгүрүк быһыылаах халлаан эттигэ. ☉ Солнце
   Сааскы күн кыстык хаары Саҥата суох сууһарар. С. Данилов
   Чэмэлийэр күн, күн орто буолтун туоһулуурдуу, сырдык чаҕылын таас түннүк нөҥүө, муостаҕа сандаарыччы тыкпытын өйдөөтө. М. Доҕордуурап
   Оҕо организмын бөҕөргөтөргө күн уотун, ыраас салгыны уонна ууну туһаныы улахан суолталаах. Дьиэ к.
3. Суукка сырдык кэмэ: күн тахсыаҕыттан күн киириэр диэри. ☉ День
   Күн ортото. — Аһыылаахтарга аһыыр ас амтана сүппүтэ. Күн уһуна-кылгаһа биллибэт буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Сааскы ылааҥы күн Өлөөн халыҥ хаардаах Чигдитийбит буоругар үктэнэн туран, мин сүрэҕим мөҕүл гынна. «ХС»
4. Биир суукка, биир хонук. ☉ Сутки
   Биэс күн сынньалаҥ ыллым. Уоппускам бүтэрэ үс күн хаалла. — Үһүс күммүтүгэр элбэх иһирик ойуурдары кэрийдибит. Т. Сметанин
5. Туох эмэ оҥоһуллар, буолар тустаах кэмэ, бириэмэтэ. ☉ Определенный момент, в который происходит что-л.
   Үөлэһин үүтүн өҥөйөр күнүм, Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир кэмим Күөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
   Албын бааһынай биир кур оҕустаах. Бу оҕуһун уотан баран, өлөрөр күнэ буолбут. Суорун Омоллоон
   Хайа күн Никифоров кинээскэ түҥүр буолуоҕуттан ыла, кини баайдарга өрө-сала көтөр үгэстэммитэ. М. Доҕордуурап
6. Кэм, бириэмэ. ☉ Время
   Сыл, күн баран иһэр. Оҕом улаатан хаалбытын бүгүн эрэ өйдөөтүм. С. Ефремов
   Күннэр, ыйдар ааһан истилэр. Н. Павлов
   Урукку күннэргэ илиигэ тутуурдаах, өттүккэ харалаах киһиэхэ билигин туох да суоҕа ордук кыһыылаах буолла. Т. Сметанин
7. Киһи дьылҕатынан быһыллыбыт өлөр чаас, өлөр кэм. ☉ Время смерти человека, предопределенное судьбой
   Күнүҥ иннигэр өлбөккүн (өс хоһ.). Күнүм туолла, кэмим-кэрдиим кэллэ (өс хоһ.). Кини билигин күнэ кылгаабыт киһи. Н. Якутскай
   Бу аҕай өлөөрү сылдьар киһи, сүрэҕэ-быара курдаттыы билэ-таайа сырыттаҕа. Барахсан күнэ кэлэн турдаҕа. В. Иванов
8. Туох эмэ түбэлтэҕэ, дьаһалга аналлаах ый ханнык эмэ чыыһылата. ☉ Определенный день какого-л. месяца, посвященный какому-л. событию, мероприятию
   Быйыл, иккис сылын, Дьокуускай куораттан ураты өссө кэккэ оройуоннары хабан, поэзия күнэ атаарылынна. «ХС»
   Пиэрмэҕэ ыйга бииртэн итэҕэһэ суох хайаан да санитарнай күн олохтонуохтаах. «ЭК»
9. Күн, халлаан сигилитэ, ичигэһэ-тымныыта, ардаҕа-тыала. ☉ Погода. Бүгүн үчүгэй күн буолар чинчилээх. Күн туран биэрдэҕинэ, оппутун кэбиһэн бүтэриэхпит
10. эргэр. Ойуун таҥаһын көхсүгэр иилиллэр, күн дьүһүннээх төгүрүк тимир чараас лоскуйа. ☉ Металлический кружок на спине шаманского костюма, изображающий солнце.
11. эргэр. Холкуостаах үлэлээбит үлэтин учуоттуур кээмэй. ☉ Трудодень
    Мин күнүм элбэх. Дохуотум элбэх. Онтукабын үчүгэйдик иҥэриниэхпин баҕарабын. С. Ефремов
    Тукаларыам, кэбис, боруоктаһымаҥ. Холкуоспутугар оҥоробун. Хайа, күн аахсыам этэ буоллаҕа дии. Пьесалар-1955. Дохуоту үллэстии арыыйда сиэрдээх соҕус бириинсибэ үлэлээбит күн ахсаанынан көрөн түҥэтии этэ. АИА КХО
12. көсп. Ким эмэ күндү киһитин, тапталлааҕын ааттыыр тыла. ☉ Обращение к любимому, дорогому человеку
    Олохпун, дьолбун эйиэхэ аныам, Оо, ойон ньургуйар мин күнүөм! Күннүк Уурастыырап
    Өһүргэппит буоллахпына, Өйдөт, миигин, — мин көнүөм. Биирдэ таптыыр хараххынан Көрөн үөрдүөҥ дуо, күнүөм. Дьуон Дьаҥылы
13. көсп. Туох эмэ ордук табыллар эбэтэр үчүгэй кэмэ. ☉ Самая лучшая пора для кого-чего-л.. Уулаах отону хомуйарга билигин күнэ. — Саҥа ситэн-хотон күнүгэр сылдьар киһи
14. даҕ. суолт. Олус күндү, күҥҥэ тэҥнээх. ☉ Лучезарный, подобный солнцу
    Көрөбүөн, күөх томтор көс сиртэн кылбайбыт Сулустаах бэргэһэ курдуктук, Ол онно утуйбут көҥүлү аҕалбыт, Өлөрү кыайбыт күн доҕорбут. Эллэй
    Сүүрбэ сыл күн ааккытын Саҥата суох ааттыыр этэ, Таптыыр оҕо аһыытын, Кутурҕанын кэриэтэ. С. Данилов
    ♦ Аан ийэ дойдуттан (дайдыттан) арахсар күн фольк. — төрөөбүт сиртэнбуортан арахсан барар күн. ☉ День расставания, прощания с родимой землей
    Алтаннаахай атастары кытта Аргыстаһан сылдьыбыппыт Аан ийэ дайдыттан Арахсар күммүтүгэр Ахтылҕаннаах эбит буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Аныгы уол оҕо барахсан Аан ийэ дайдыбыттан Арахсар күнүм кэллэҕэ диэн Санааҕа-онооҕо ылларан, Санньыйыаҕа диэн санаабаппын. П. Ойуунускай. Киһи күнэ буол — аһыныгас санаалаах буол. ☉ Быть добрым, отзывчивым, добросердечным
    Ылларбын булан төлүөм этэ буоллаҕа дии. Айыы оҕото буолаар, киһи күнэ буолаар. Күндэ. Күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа — үчүгэй кэмҥэ тиийиэхпит, олохпут тупсуо диэн өйдөбүллээх. ☉ соотв. будет и на нашей улице праздник. Күн арҕааттан тахсыа — хайдах да гынан кыаллыбат суол (күн арҕааттан хаһан да тахсыбатын кэриэтэ, бу дьыала хайдах да кыаллыбат диэн тэҥнээн, дьүһүннээн этии). ☉ Нечто невозможное, неосуществимое (букв. если это случится, солнце взойдет с запада)
    Ньургун Дьулустааны сүүрэн кыайдаҕына, күн арҕааттан тахсыа. — Пахай, бостуой мин оһуокай таһаардахпына, сарсын күн арҕааттан тахсыа. Н. Туобулаахап. Күн бокуойа суох — олох солото суох. ☉ Не имеющий ни минуты покоя, очень занятой. Күн бокуойа суох оҕонньор. Күн (күн-ый) буол — туох эмэ иэдээнтэн, алдьархайтан быыһаа; дурдахахха буол. ☉ Защитить, заслонить от какой-л. опасности; отвести беду, вызволить из беды
    Аҕаа, ийээ, күн буолуҥутууй! Быыһааҥытыый! «ХС»
    «Ганя уол түбэҕэ кэлэн эйиэхэ күн-ый буолла эбээт», — диэн иккиэн балай эмэ уоскуйбуппут кэннэ аҕам аттыбытыгар олорон дьэ кэпсээбитэ. «ХС». Күн бүтэйинэ — күн тахса илигинэ. ☉ Рано, до восхода солнца
    Сабардам оҕонньор күн бүтэйинэ турда, мүччү-хаччы таҥнаат, таһырдьа таҕыста. Болот Боотур
    Дьэ эмиэ күһүн да күһүн! Күн бүтэйинэ туран мин Хаар хаһыҥ үрүҥ көмүһүн Хардырҕаччы кэһэбин. Баал Хабырыыс
    Күн бүтэйинэ дьахталлар, ыаҕайаларын тоҕонохтонон, ынахтарын ыы тахсыбыттара. Агидель к. Күн быатын туттар эргэр. — быыһабыл, өрүһүлтэ буол, көмөтө оҥор; быыһаа. ☉ Быть единственным спасением; выручать, спасать
    Бу күөл баар буолан күн быатын туттарда диэн Үрүҥ күөл диэн буолбут. СТДТ. Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт (киһи) — ытыктанар, убаастанар киһи (былыр саха улуу ойууннарын иннилэрин быһа хаампаттара). ☉ Уважаемый, почитаемый человек (букв. нельзя его обойти с солнечной стороны — в старину нельзя было обходить спереди, т. е. с солнечной стороны, великих шаманов). Күн диэки үстэ көр — өлөргүттэн туох да өрүһүйбэт буолла, онон күнүҥ сирин кытта бырастыылас (былыр хоппут өстөөхтөрүн өлөрөөрү туран итинник этэллэр эбит). ☉ Прощайся с белым светом (обращение к обреченному на смерть)
    Курастыҥы түүлээх хардаҥ эһэ хаайдаҕына, эн тугу хоргутуоҥуй, күн диэки үстэ көрөргө тиийэҕин. Н. Заболоцкай
    Эн суоҕуҥ буоллар, букатын бүтэр, күн диэки үстэ көрөр эбиппин. В. Протодьяконов. Күн ииктээтэ — былыт быыһынан күн уотун сардаҥата сап курдук сыыйыллан турарын этэллэр (күн «ииктээтэҕинэ», ардах буолуохтаах). ☉ Сквозь тучи тонкими нитями пробиваются солнечные лучи (признак приближения дождя). Күн ииктээтэ — ардах кэлэрэ буолуо. Күн көрүн эккирэт көр көр II. Күн күдэнэ гын (оҥор) — имири эс, суох оҥор. ☉ Разорять, опустошать
    Нэһилиэк кинээстэрин кытта Тирэһэн көрүөм; Чоочо баай тойон абаҕабын Ый ыһыаҕа гыныам, Күн күдэнэ гыныам. С. Зверев. Тугу санаан сүөһүгүн-аскын ый ыһыаҕа, күн күдэнэ оҥорбуккунуй. И. Оконешников. Күн күөлэһийэр — наһаа киэҥ. ☉ Очень широкий, обширный
    Бөрөлөр били, баарсуох бастыҥ биэбитин, Буурҕа барахсаны, Одумда курдук күн күөлэһийэр улахан күөлүн үстэ эргитэн баран, охторбуттар. В. Иванов
    Күн кырааската көр кырааска. Таптал диэн дьол, оттон баай диэн күн кырааската (өс хоһ.). Күн кыһалҕата суох көр кыһалҕа. «Оҕолорбут, көрүлээҥ-нарылааҥ, күн кыһалҕата суох олоруҥ», — диэхтээхпит дуо? И. Гоголев
    Айыына күн кыһалҕата суох туттан-хаптан дьэргэлдьийэр дии. П. Аввакумов. Күн накааһа — улахан эрэй-муҥ, сор. ☉ Большая беда, несчастье, наказание
    Чаччыына былырыын кыһын, дүпсүннэр сүөһүлэрин уоран сиэһиҥҥэ кыттыһан баран, чугастааҕы ыалларын бэйэтэ донуостаан, бүтүн кыһыны быһа дьэгдьийтэрэн, күн накааһын көрдөрбүтэ. И. Бочкарев. «Мунар диэн күн накааһа диэччилэр», — диэн Роман оҕонньор эрэйи көрбүт киһини ис сүрэҕиттэн аһынар. «ХС». Тэҥн. таҥара накааһа. Күн өйүнэн сылдьар — өлүөр өйдөөх. ☉ Трезвый, здравомыслящий
    Бу дойдуга киһи бэйэтигэр тиийиммитэ диэн үйэҕэ биирдэ эмэ иһиллэр, түбэлтэ, буолаары буолан, күн өйүнэн сылдьар киһи. Айталын
    Күн өйүнэн сылдьар киһи хайдахтаах да түҥ ойуурга мунуох туһа суох. ВМП УСС
    △ Арыгы испэт. ☉ Непьющий. Арыгы испэт, күн өйүнэн сылдьар киһи. Күн санаалаах — сүрдээх аһыныгас; олус үтүө санаалаах. ☉ Очень жалостливый; сердобольный
    Саха дьолугар үөскээбит киһи быһыылаах. Туох ааттаах күн санаалаах, аһыныгас барахсана буолла [судаарыскай туһунан]. Болот Боотур. Суорун Омоллоон бэйэтэ айбыт алгыстаах Айыы сээнин курдук күн санаалаах худуоһунньук. Н. Габышев. Күн санаата киирбит — үтүө санааламмыт. ☉ Быть в добром расположении духа
    Үрэкиин оҕонньор кырдьар сааһыгар туох буолан күн санаата киирэн, отуттуу табаны онно-манна ыскайдыы олорор буолла. Болот Боотур. Күн сиригэр көдьүүһүм (буор үрдүгэр булуум) — соҕотох оҕом. ☉ Мой единственный ребенок. Күн сирин көппөҕүрдэн (айыы сирин ардаҕырдан) сылдьар киһи — туох да туһата, көдьүүһэ суох (олорор, сылдьар). ☉ Бесполезный, ненужный, никчемный (букв. человек, который омрачает, отравляет собою божью землю и мир под солнцем). Күн сирин көппөҕүрдэн, айыы сирин ардаҕырдан сылдьыахтааҕар өлбүт ордук ини. Тэҥн. халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, хаары-буору бааһырдан сылдьар. Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр — 1) төрөөн орто дойдуга көһүн. ☉ Появиться, родиться на свет божий
    Бу киэҥ алааска мин күн сирин көрбүтүм. — Кини сабыс-саҥа төрөөн, күнү көрөн, халлааны дьиктиргээн-чэрэҥэлии турар кэлтэгэй туоһахтаҕа холуйдахха, аарыма кырдьаҕас. Н. Босиков
    Эмиэ ол хоско мин быраатым Яков уонна балтым Вера күн сырдыгын көрбүттэрэ. «ХС»; 2) бэчээттэнэн таҕыс (кинигэ, айымньы туһунан). ☉ Увидеть свет, выходить в свет (издаваться). Күн сириттэн (күнтэн, үрүҥ күнтэн) сүт — Орто дойдуттан сүт, өл, суох буол. ☉ Умереть, уйти из жизни, покинуть землю
    Тэгил дойдуга Тэҥнээҕим көстөн, Тэмтэрийэрим тирээтэ, Үрүҥ күммүттэн сүтэрим буолла, Үрдүк уорукпуттан көтөрүм кэллэ. Нор. ырыаһ. Мин эйиэхэ куһаҕаннык санатыам Кэриэтин күнтэн сүппүтүм көнө; Көмүһүөм, аһын даа, аһын. Суорун Омоллоон
    Ииппит дьоно да уһун олоҕу олорботохторо: сэрии бастакы сылыгар күн сириттэн сүппүттэрэ. С. Никифоров. Күн сириттэн (күнтэн) сүтэр (көтүт) кэпс. — өлөр, суох оҥор. ☉ Сжить со света, убить
    Миигин көмөн, күнтэн сүтэрэн, сүрэхпин көҥү тардан, хомуньууска ойох бараҕын, холкуоска киирэҕин үһү буолбат дуо? Суорун Омоллоон
    Мойуос кинээс обургу, Иннигинкэннигин умса кыранан, Баайга-токко ымсыыран, Мал курдук атыылаан Көмүс чыычааххын, Күндү сымыыккын Күн сириттэн сүтэрдиҥ! С. Зверев
    Бэл оннооҕор оҕобун, Баһылайбын, кытта саанар. «Бассабыыктар кыайдаллар эрэ, күн сириттэн көтүтүөм», — диир. Р. Кулаковскай
    Күн сирэ көҥдөй — айыы сирэ аһаҕас диэн курдук (көр айыы I). Күн сирэ көҥдөй дииллэр. Атын, сонун дойдуну Тоҕоон-тордоон көрөрбүт Тоҕо биһиэхэ сатаммат. Суорун Омоллоон. Күн солото суох — олох иллэҥэ суох. ☉ Очень занятой, не знающий покоя
    Өссө да уһуну эргитэ саныы олоруоҕун, кулгааҕын хастарыттан күн солото суох. «ХС». Күн сырдыгыттан (сириттэн) матта — 1) өллө, суох буолла. ☉ Отойти в мир иной, уйти из жизни
    Мин түбэһэ киирбэтэҕим буоллар, күн сырдыгыттан матар эбиккин. Р. Кулаковскай
    Элбэх ыарытыган оҕо төрөөн баран, олох кыра саастарыгар күн сириттэн маппыттара. ПДИ КК
    Кини олох ыар мускуурун уһуннук тулуйбакка, түөрт уонун тахсан иһэн күн сырдыгыттан матар дьылҕаламмыта. «ХС»; 2) көрбөт, хараҕа суох буолла. ☉ Ослепнуть
    Аҕыйах хоноот, күн сырдыгыттан маппытым. Амма Аччыгыйа. Күн талбыт — олус элбэх араас. ☉ Всевозможные, разные
    Ыскааптарга күн талбыт кинигэтэ барыта баара. «ХС». Күн таҥара буол — быыһаа-абыраа, харыһый. ☉ Спаси и сохрани (букв. будь богом-спасителем). Аанча төбөтүн Ньуркучаан түөһүгэр уурда: «Эн күн таҥара буоллуҥ!» Болот Боотур
    «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиитин тартарар. Эрилик Эристиин. Күн тиит баһыгар түстэ — киэһэрдэ, күн киирэрэ чугаһаата, мас төбөтүгэр тиийэ намтаата. ☉ День клонится к вечеру, солнце опустилось к макушкам деревьев, приблизилось время заката
    Киэһэ, күн тиит баһыгар түһүүтэ, биэлэйдэр тойотторо аттаах, саллааттара сатыы, алааһы ортотунан айан суолун устун турдулар. Амма Аччыгыйа
    Күн тиит баһыгар түһүүтэ оҥкучах алааска киирэллэр. А. Федоров. Күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла (күһэйдэ) көр күһэҥэ. «Ол тоҕо кэллиҥ?» диэтэххинэ, — эн үрүҥ тыыҥҥын өрүһүйэ, халыҥ тыыҥҥын хаххалыы кэллим. Дьэ, күн туллара, күһэҥэ быстара буолла. Ньургун Боотур
    Арҕастаах самыым Алтан далбара буолбут Аналлаах атаһым! Күн туллара, Күһэҥэ быстара Күһэйдэ быһыылаах. П. Ойуунускай. Күнү көрдөр — 1) (оҕону) төрөт. ☉ Родить (ребенка; букв. солнце показать). Күнү көрдөрбүт оҕом; 2) үөскэтэн, айан таһаар. ☉ Выпустить в свет (печатное издание)
    Поэт иккис кинигэтин күнү көрдөрдө. Күнү күннүктээн (күннээн) көр күннүктээн. Туох да саҥата суох, күнү күннээн, ыйы ыйдаан, сылы быһа сыппыта. Н. Якутскай
    Чыыр, уомул, муксуун, тууччах, олус эмис буолбатаҕына, хаһан да киһи сүрэҕин аспат, буһарабуһара, кыһа-кыһа, күнү күннээн сыһансоһон сиигин. Н. Габышев
    Тыатааҕы аны түбүлүүр алыытын саҕатыгар, үйэ-саас тухары сөп гыныахпыт диэн, күнү күннээн оҥостон үлэлээбиттэр. М. Чооруоһап. Күнүм (күнүн) саҕана — эдэр эрдэхпинэ. ☉ В молодые годы
    Хайа, мин даҕаны аны кырдьыбытым иһин, күнүм саҕана уола хаан, киһи да киһи этим буоллаҕа. Н. Неустроев
    Григорий кэргэнэ Ирина Софроновна күнүн саҕана тас да көрүҥэ, тыла-өһө даҕаны ортону үрдүнэн дьахтарга киирсэрэ. Д. Таас. Күнүн туора охтуо дуо — абырааччытын хайдах утары барыай диэн этии. ☉ Не идти наперекор своему благодетелю (букв. неужели он упадет поперек своего солнца). Күнүм тэҥэ — муҥура суох күндү киһим, тапталлааҕым (үксүгэр соҕотох оҕо туһунан). ☉ Мой ненаглядный, мое солнышко (обычно об единственном ребенке). Туйаара — миэхэ күнүм тэҥэ. Күн хатаҕатыгар — тыыннаах буолар туһугар, өлөр тыын көмүскэлигэр. ☉ Ради спасения жизни. Киһи күн хатаҕатыгар эрэ аһыыр аһа. Күн ыаһаҕа оҥоһун — дьарык оҥоһун. ☉ Сделать что-л. постоянным занятием
    Киһи көрбөтөҕүнэистибэтэҕинэ букатын сатаан олоруо суохтар. Иллэҥ киһи хата мин, күн ыаһаҕа оҥостобун. Болот Боотур. Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт — тугу да гынара суох буолан, бириэмэни ыытаары буолар буолбатынан дьарыктан. ☉ Заниматься всякой ерундой от безделья, лишь бы время провести
    Бу манна ону-маны кэпсээн күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп
    «Ол иһин бу күн ыаһаҕын ыытабын», — тырахтарыыс бытыылканы тыкта. А. Федоров. Табаҕы иккиэн таппат буолан, онуманы кэпсэтэн күн ыаһаҕын ыытарбыт. «ХС»
    △ Сүрүн үлэтэ суох буолан, кыра быстах дьыаланан дьарыктан. ☉ Заниматься малозначимым делом, всякой мелочевкой из-за отсутствия работы
    Билигин иллэҥ «оҕонньорбун». Пенсияҕа олоробун. Дьиэбэр онон-манан күн ыаһаҕын ыытабын. Н. Кондаков
    Сайын атырдьах, кыраабыл оҥорон күн ыаһаҕын ыытарым. НС ОК. Күн-ый быатын тут I фольк. — наһаа куттанан-уолуйан, көмөлтө көрдөөн кимтэн эмэ көрдөс-ааттас. ☉ Молить, умолять кого-л. о помощи в страхе перед неминуемым, в отчаянии
    «Дьэ абыраа, алҕас гыммыппыт», — дии-дии уолаттар, дьэ, күн-ый быатын тутталлар. СТДТ. Күн-ый быатын тут II — алдьархайы аас, алдьархайтан таҕыс. ☉ Пережить опасность, выбраться из критической ситуации, выйти из опасного положения (букв. ухватиться за закрепы солнца и луны)
    Күн (күн-ый) ыһыаҕа оҥор (гын) көр ый II. Алаа Моҕуһу Чаачахаан сытыы кылыһынан баһын быһан өлөрөн кэбиспит. Этин эттээн күн ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. Кинилэр [Сордоҥноох] харахтан сүтэллэрин аҕай кытта, биһиги отуубутугар тэбинэн кэлбиппит, бүттэлээх туох да орпотох, барытын күн-ый ыһыаҕа оҥорон кэбиспиттэр. Н. Заболоцкай
    Бу уодаһыннаах санаалаах тойон эһиил Туоҕа Баатырдаахха кэлэн, кинилэри күн-ый ыһыаҕа оҥорон барыахтааҕын кимтэн даҕаны кистээбэт. «ХС». Күнэ тахсар — баар-суох, олус таптыыр киһитэ. ☉ Души не чаять в ком-л., находить утешение в ком-л.
    Аймахтара «кыыскын хааллар, эһиги оннугутугар көрө сылдьыа этибит» диэбиттэрин Михаил ылымматаҕа. Кыыһын олус таптыыра. Күнэ киниттэн тахсара. П. Филиппов
    Орто дойдуга көрбүппүт эрэ Манечкабыт. Күммүт киниттэн тахсар. С. Ефремов
    Билигин миэхэ эн эрэ бааргын. Эйигиттэн эрэ мин күнүм билигин тахсар, мин ыйым тыгар. Г. Угаров. Күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ күөрэйиэ (көбүө) — үчүгэй кэмҥэ (олоххо) тиийиэ, көнүө. ☉ Дожить до лучших времен (букв. солнце его взойдет, жаворонок его запоет, гольян его всплывет)
    Бу төрөөбүт буора ааттаах сиргэ дьолу булбата. Баҕар, онно, атын сиргэ, кини күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ көбүө. Н. Якутскай
    Киһи күнэ — дьоло буолар. Дьоллоох киһини күннээбит эбэтэр күнэ тахсыбыт, күөнэҕэ күөрэйбит дэнэр. И. Данилов
    Үлэһит-хамначчыт күнэ дьэ таҕыстаҕа, күөнэҕэ дьэ күөрэйдэҕэ. «ХС». Күнэ хараарда — өлөр кутталга киирдэ. ☉ Попадать в отчаянное, критическое положение, находиться между жизнью и смертью, над ним нависла реальная угроза (букв. солнце его потемнело)
    Көҕөн Күүһүн күөйтэрдэ, Күнэ харааран Көппөҥнөс буолла. А. Софронов
    Орто Халыматтан икки сүүстэн тахса килэмиэтир, аны туран аанньа суола-ииһэ суох сиргэ олохтоох киһи күнэ харааран барбыт. Н. Якутскай
    Киниттэн үс эрэ хаамыы инники …… кырымахтаах хара саһыл барахсан тимир ытарчаҕа ылларан, күнэ хараарара бу кэлэн нэһиилэ өрүтэ көтүөлүү олорор эбит. М. Чооруоһап
    Онон күммүт харааран, тыыммыт тымныйан баран олоробут. «ХС». Тэҥн. күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла. Күҥҥэ көрбүтүм — баар-суох тапталлаах киһим, оҕом, эрэлим. ☉ Мой любимый человек, моя отрада, мой ребенок, моя надежда
    Кини күҥҥэ көрбүт, көччөх гынан көтүппүт көмүс чыычааҕа диэн Октябрината эрэ. М. Попов. Күҥҥэ көстүбэтэх — ким да көрбөтөх, сэдэх. ☉ Невиданный, редкостный
    Уу дириҥин булан, Умсан киирэн, Күҥҥэ көстүбэтэх Көрүдьүөс дьүһүннээхтэри Көтөҕөн таһааран, Көрү көрдөрүөм. А. Софронов. Күөгэйэр күнүгэр сылдьар — эдэр сааһын саамай үтүө кэмигэр сылдьар. ☉ Он находится в лучшей поре своей молодости, в расцвете лет (сил)
    Туоскуннааҕы ханнык да киһи ымсыыра көрөр ыала этилэр: иккиэн үрдүк үөрэхтээх специалистар, …… күөгэйэр күннэригэр сылдьар дьоннор. Софр. Данилов
    Ол саҕана Испирдиэҥкэ ситэн-хотон, муҥутаан, күөгэйэр күнүгэр сылдьар эбит. Н. Якутскай
    Оччолорго Баһылай күөгэйэр күнүгэр сылдьара, кини кылыыга кыттара. «ХС». Күөгэйэр күнэ — ким эмэ үлэтин-хамнаһын саамай үгэнигэр сылдьар кэмэ. ☉ Самая деятельная, лучшая пора, вершина, венец жизни
    Урут күөгэйэр күнүгэр таҥара буолан олорбута: аҕабыт оҕону сүрэхтиирэ, кини улахан дьону сүрэхтиирэ. П. Ойуунускай
    Бу күөл Хааннаах тумус аатырбыта түөрт уонча сыл буолла. Оччолорго Капитонов Гаврил отуччалаах, күөгэйэр күнэ. М. Доҕордуурап
    Оҕонньор күөгэйэр күнүгэр үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы көтүппэтэх, аннынан сүр күүдээҕи аһарбатах аатырбыт булчут. НС ОК
    (Таҥара) күн курдук көрөр көр таҥара. Ол дьон бары оҕонньору күн курдук көрөллөрө. Болот Боотур
    ◊ Аламай (маҥан) күн көр аламай
    Ыраас халлааҥҥа аламай маҥан күн тахсара буолуо эбээ, ханна эмэ ыраах, үтүө киһилээх-сүөһүлээх дойдуга. Н. Неустроев. Арай мин тэһийбэт санаабар Айан суоллара сабыылаахтар, Аламай күнүм ылаара Арай аа-дьуо устар, устар. С. Данилов
    Аламай күн, саҕахтан тахсаатын, Сардырҕас кыымнары тамнаата. Күннүк Уурастыырап. Дьахтар күнэ — кулун тутар аҕыс күнүгэр бэлиэтэнэр дьахтар аан дойдутааҕы бырааһынньыга. ☉ Восьмое марта — Международный женский день
    Дьахтар күнэ чугаһаата. — Дьахтар күнүн бырааһынньыгын аҕыйах хонук иннинэ, Түгэх алааска Алексей Спиридонович төлөпүөннүү сылдьыбыт. В. Яковлев. Дьэрис маҥан күн фольк. — сырдык, ыраас, чэмэлкэй күн (күнү хоһуйар уларыйбат эпиитэт). ☉ Светлое, яркое, сияющее солнце (постоянный эпитет)
    Көлөһүн күнэ көр көлөһүн. Көлөһүн күнүн суруйууну киэһэ саҕалаары гынан баран, Сүөдэр бэйэтэ этэринэн, «киэрмэ» дьахталларыгар барардаах буолан, сарсыҥҥыга көһөрдүлэр. Н. Босиков
    Билбиппит — ардыгар син ботуччу көлөһүн күнүнэн ааҕыллан ылбыт бастакы дохуоппут үтүөкэнин. «ХС»
    Онон көлөһүннэрин күнүн төлөөбөккө, иккиһин хоруттаралларыгар эттим. «ХС». Күн айыы — олус аһыныгас, үтүө санаалаах. ☉ Сострадательный, милосердный, сочувственный
    Күрүҥ сүөһү түүтүн курдук, Күлтүччү күрэҥсийэн хаалбыт Көнө хонууларбытын Күн айыы көҥүлэ Күнүһүнэн түүнүнэн Көҕөрдүөтүлээн кэбистэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Көхсүттэн тэһииннээх Күн айыы ууһуттан, Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы-хаан аймаҕыттан Саха Саарын тойону Сабыйа Баай хотуну [олохтообуттар]. П. Ойуунускай
    Биһиги, оҕолоро, бары, ийэбитин харахтаабыт күн айыы киһитигэр Гордей Иванович Томскайга ис сүрэхпититтэн махтанабыт. «Кыым»
    Күн аҥаара көр аҥаар. Биирдэ Баһылайдыын илин эҥээртэн Өлүөнэни оҥочонон күн аҥаара айан-наан туораабыттара. Н. Лугинов
    [Аартык] тимир күөрт ыттарын кытта күн аҥаара охсуһан өлөртөөн кэбистэ. Д. Апросимов. Күн баҕалаах — тугу эмэ гынарга, оҥорорго олус баҕалаах. ☉ Гореть желанием что-л. совершить, осуществить
    Үөрэнэргэ күн баҕалаах киһи. — Новикова айылҕата музыкальнай, ырыаһыт буоларга күн баҕалаах этэ. «Кыым». Күн бүгүн — субу бүгүн. ☉ Сегодня же
    Ол тоҕо куоракка ыытабыт? Эн Спиридон кимҥин-туоххун биһиги күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
    Бу табаарыс кэргэттэрин күн бүгүн көһөрөн илдьэргэ бирикээстээ. ОТК
    Мэтиин Петрович, соһуйума, миэхэ күн бүгүн биир табаһыт наада. А. Кривошапкин (тылб.). Күн бүгүнүгэр (билиҥҥэ) диэри (дылы) — онтон ыла билиҥҥи кэмҥэ диэри. ☉ Вплоть до сегодняшнего дня
    Онтон бэттэх, күн бүгүнүгэр диэри, олоҕум биирдэ да мин санаам хоту буолбатаҕа. Болот Боотур
    Кини итинтэн сиэттэрэн, Сүөдэри көрүөҕүттэн күн бүгүнүгэр диэри хайдах олорбутун эргитэ саныыр. Н. Якутскай
    Ол да иһин мин оҕом, Андрюшка, өлөрүн утуйарга холоон, күн бүгүнүгэр дылы муҥу көрө сырыттаҕа. Эрилик Эристиин. Күн бэҕэһээ — биир эрэ хонук анараа өттүгэр. ☉ Только вчера
    Кыыс кэрэ мөссүөнэ Нартаахап хараҕар күн бэҕэһээ көрбүт киһитин мөссүөнүнээҕэр ордук ырылхайдык, ордук чаҕылхайдык көстөр. Софр. Данилов
    Күн бэҕэһээ биһиги ыал холкуоспут сылгыһыта, биһиги сорохпут доҕоро, сорохпут уруута киһи Афанасий Степанов Социалистическай Үлэ Геройун аатын сүктэ. Амма Аччыгыйа
    Күн бэҕэһээ көрүстэр даҕаны улаханнык ахтан эрэрэ. Н. Якутскай. Күн ванната — күн уотугар сыраллан эмтэнии. ☉ Солнечная ванна
    Күн ваннатын ылыы алта уон — аҕыс уон мүнүүтэттэн ордук буолуо суохтаах. ГЕВ ТБГ
    Күн дьоно көр дьон. Сир ийэ хатын …… Айыы дьонун атаарҕаан, Күн дьонун көмүскээн, Икки төгүл иҥиэттэн, Икки төгүл түллэн, Мөхсөн мөҥүөннээн [уотунан уһуутаата]. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Эттэрэ-хааннара илдьирийэн эмсэҕэлээн бараннар, күн дьонун көмүскэлинэн босхоломмут тапталлаах уруу-хаан дьон курдуктар. Амма Аччыгыйа
    Биирдэрэ — төлөннөөх сүрэхтээх Аатырбыт ырыаһыт, Күн дьонун көҥүлүн көмүскээн, Бу сиргэ кыргыспыт. С. Данилов. Күн киириитэ — киэһэ буолуута. ☉ К заходу солнца
    Үс хонон баран күн киириитэ, оҕонньор иннигэркэннигэр икки буур тайаҕы сүгэн адаарытан аҕалан, тэлгэһэтигэр түһэрэр. Саха фольк. Күн киириитэ ол хайаҕа тиийиэҕэ. Амма Аччыгыйа
    Таһырдьа — Саас. Күн киириитэ Тоҥ чалбахха Толбон түспүт. С. Данилов. Күн күбэй ийэ үрд. — сүдү ытыктабыллаах, дьоһунхаан ийэ. ☉ Достопочтенная мать
    Аһыныылаах санаалаах Аар-тойон аҕаттан айыллан, Көмүскэстээх сүрэхтээх Күн күбэй ийэттэн иитиллэн, Ийэ сиргэ Иинэҕэстэри эргийэргэ, Биһиги дьолбут иһин Эн төрөөбүт эбиккин! С. Зверев
    Сибилигин аҕай Марусяны күн күбэй ийэтэ сүүһүттэн сыллаан, маҥан былаатынан далбаатыы хаалбыта. Т. Халыев
    Мин Николайдаах ийэлэрин оччолорго саҥа көрбүтүм. Кини дьиҥнээх күн күбэй ийэ этэ. «Кыым». Күн ортото — күн халлаан оройугар тиийиитэ, күнүс 12 чаас буолуута. ☉ Полдень
    Күн ортото илик, күн халлаан оройуттан күлүмнүү турар. А. Сыромятникова
    Күн ортотун саҕана дьонум: «Кыстык балаҕантан кыра балык туутун аҕала тарт», — диэбиттэрэ. Т. Сметанин
    Күн орто буолбутун тыллаан электростанция хаһыытаан дуораһыппыта, Лоҥкууда хоту сиһин куоһара дайбаан ааста. М. Доҕордуурап. Күн өлүүтэ (күлүгүрүүтэ) — күн ыйга хаххалатан көстүбэт буолуута. ☉ Затмение солнца
    1945 сыллаахха күн толору күлүгүрүүтэ буолбута. ЭМ КТК. Күн радиацията физ. — күн итиини таһаарыыта. ☉ Солнечная радиация
    Күн радиациятын сир ньууругар тиийэр кэриҥэ үгэс курдук бириэмэ единицатын устата 1 см2-га калорийынан бэриллэр. САИ ССРС ФГ. Күн сарсын — биир хонон тураат да. ☉ Завтра же
    Күн сарсын үлэ кэпсэтэ Сабардамнарга тэбинэргэ быһаарынна. Болот Боотур
    Күн сарсын хомпоруун хотой буолан мэҥэ халлаан сиксигин кыйа көтүөн сөп. С. Федотов
    Николай Петрович, хайаан даҕаны күн сарсын сыыс оту ыраастыыр культиваторда туруора тардыҥ. С. Ефремов. Күн сибэккитэ бот. — бөдөҥ тэнигир сэбирдэхтэрдээх, арыылаах сиэмэлээх астаах, биир сыллаах үрдүк үүнээйи. ☉ Подсолнечник
    Европаҕа күн сибэккитин бастаан киэргэл үүнээйи быһыытынан үүннэрэллэрэ. КВА Б. Күн сирэ (анна) — киһи аймах төрөөн-үөскээн олорор дойдута. ☉ Земля, белый свет
    Бу күн сиригэр биирдэ төрөөн-үөскээн ааһар эрэйдээх эбит. П. Ойуунускай
    Таас таҥалай, Тимир тиис, Уот куолай, Хаан дьабадьы, Кэдэрги сис, Кирдээх сирэй Киитилэр обургуну, Орто дойдуттан огдолутуохпут, Күн анныттан көтүтүөхпүт. Тоҥ Суорун
    Көҥүлү көрдөөн, күн аннын кэрийэ сылдьар, Күһэҥэй диэн ааттаахпын. Суорун Омоллоон. Күн систиэмэтэ астр. — күн уонна кинини тула эргийэр планеталартан турар халлаан эттиктэрин уопсай холбоһуга. ☉ Солнечная система. Күн судаар эргэр. — ыраахтааҕы. ☉ Государь, царь, правитель
    Туох аанньатыгар күн судаары утары туран, бүрүстүүбүнньүк буолан, бу дойдуга көскө кэлбит үһү. А. Софронов
    Миигин күн судаарым эрэ ытыктыыр буоллун да, атын туох да наадата суох. Н. Неустроев
    Күн судаар, улуу баһылык, эн үрдүк ааккар, үтүө сураххар, уруй-туску этэбин. П. Ойуунускай. Күн сырдыга — тулалыыр эйгэни киһи хараҕынан көрөн араарар гына сырдатар күн ыытар сардаҥалара. ☉ Солнечный свет, сияние солнца
    Өлүөм иннинэ күн сырдыгын көрөрүм буоллар, иккиһин төрөөн өлбүт курдук сананыам этэ. П. Ойуунускай
    Хараҥа суол төһөҕө даҕаны күн сырдыгар күөрэйиэх тустаах. Н. Неустроев
    «Өллүм быһыылаах, аан дойду, күн сырдыга, быралыйар бырастыы!» — диэтэ Болот. Н. Заболоцкай. Күн тахсыыта — сарсыарда күн саҕахтан быгыыта. ☉ Восход солнца
    Абаҕата күн тахсыыта бултуу барбытын көрөн, саҥаһыгар киирэр. Саха фольк. Сүүс миэтэрэ сиргэ уҥа-уҥа түүннээх-күн сыылан, сарсыарда күн тахсыыта сонуок саҕатын булбута. Суорун Омоллоон
    Сарсыарда күн тахсыыта. Егор Егорович уонна биир бандьыыт. Бандьыыт хааһах аттыгар турар. Ыраах саа тыаһа иһиллэр. С. Ефремов. Күн тура-тура — күнтэн күн ахсын. ☉ Каждый божий день, изо дня в день
    Ол да буоллар, эрэйдээхтэр Сүтэрбэттэр эрэли, Күн тура-тура, күүтэллэр Ордук күн-дьыл кэлэрин. Эллэй
    Күн туратура үлэттэн үлэҕэ уларыта сылдьаҕын. С. Ефремов. Күн туруута — күн үөһэ тахсан баран, күнүс биир тэҥ кэриэтэ таһымҥа турар кэмэ. ☉ Солнцестояние. Күн кыһыҥҥы туруута ахсынньы сүүрбэ биир-сүүрбэ икки күннэрэ, итинтэн ыла күн уһаан барар, күн сайыҥҥы туруута — бэс ыйын сүүрбэ биир-сүүрбэ икки күннэрэ, итинтэн ыла күн кылгаан барар. Күн улууһа көр айыы I. Ол эрээри айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ. Саха фольк. Көр, бу биэбэккэйдээх оҕокколорум, өйдүөн истэн туруҥ эрэ! Бу Ньургун Боотур обургу, айыы аймахтарын, күн улуустарын быыһаатыҥ, бэрт улахан үөрүү-көтүү буолла. Ньургун Боотур. Былыргы кэмҥэ ким үҥүү, Өргөс — кылаан ылбытай? — Ол күн улууһун көмүскүү Ньургун Боотур турбута. Эллэй. Күн уоттаныыта — күн уота балайда сылытар буолуута. ☉ Солнце начинает сильно припекать, солнце в зените, полдень
    Сири кэрийээччилэр күн уоттаныыта Лампарай үрэҕэр, Хопто Хонооһойугар кэллилэр. Н. Босиков
    Бүөтүр күн лаппа уоттаныыта хайа дьураа хонноҕор баай лабаалаах баараҕай бэс анныгар хайыһарын тэлгээн сытта. Р. Кулаковскай
    Аҕам сарсыарда үлэтигэр бараары туран, күн уоттаныар дылы кулунчугу хотон иһигэр оҕолуурга этэр. В. Иванов. Күн уһаата — суукка сырдык кэмэ элбээтэ. ☉ День стал длиннее
    Кыһыны быһа кыскыырдаах тымныы киһинисүөһүнү кымньыылыыра уурайан, күн уһаан сылыйан, билигин бары холку, сымнаҕас баҕайытык сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
    Аны күн уһаата. «Кыһыл Кулаада» урукку кэнсэлээрийэтигэр симиэнэнэн үөрэниэхпит. М. Доҕордуурап. Күнү-түүнү билбэккэ — күнү-дьылы аахсыбакка. ☉ Не считаясь со временем (букв. не зная ни дня, ни ночи). Күн чаһыта — күн төһө үөһэ тахсыбытынан көрөн бириэмэни быһаарар оҥоһук. ☉ Солнечные часы
    Фалес саҕанааҕы Анаксимандр (б. э. иннинээҕи 610–546 сс. диэки) астрономическай тээбириннэри, күн чаһытын оҥорбута дииллэр. ДИМ
    Эркиннэргэ ахсаан ааҕар линиэйкэ, күн уонна кумах чаһылара, сурук суруллар дуоската ыйанан тураллар. АЕВ ОҮИ
    Күн ыраахтааҕы көр ыраахтааҕы. Атыыһыттар күн ыраахтааҕы куоратын таһыгар кэлэн тохтообуттар. Саха фольк. Хайаатар даҕаны, күн ыраахтааҕы эйигин ытыктаан, бачча сиргэ наҕараада ыытар буоллаҕа. Н. Неустроев
    Бассабыык оннооҕор күн ыраахтааҕыны хоппута, эн эрэйдээх диэн холоон инигин, олус киэбиримэ, үөҕүмэ, куттуоҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа. Кыайыы күнэ — ыам ыйын тоҕус күнэ (1941–1945 сс. сэбиэскэй норуот Аҕа дойду улуу сэриитигэр кыайыытын бырааһынньыга). ☉ День Победы. Илин халлаан Истиэнэтин анныттан, Күлэнсалан, Күндээрийэн таҕыста — Күндү кыайыы күнэ. Күннүк Уурастыырап
    Кыайыы күнэ, кэллиҥ эн, Толоон аайы дьаарбай, көр. Тохтоон ааспыт сиргиттэн Дьолбут үүнэн көҕөрөр. П. Тулааһынап. Нэдиэлэ күнэ — нэдиэлэ сэттэ күнүттэн биирдэһэ. ☉ День недели. Нэдиэлэ бүтэһик күнүн көҥүллэттим. Өрөбүл күн — сынньанар, үлэҕэ барбат күн (үксүгэр субуота эбэтэр баскыһыанньа). ☉ Выходной день
    Өрөбүл күммүн тыаҕа атаардым. — Оҕолоор, биһиги өрөбүл күммүтүн бу Таас табаҕа тахсан атаарар буолуохпут. И. Гоголев. Полярнай күн — күн киирбэккэ эрэ суукка устатын тухары мэлдьи сырдатар кэмэ (уһук хоту эрэ буолар). ☉ Полярный день
    [Туундараҕа] кылгас сөрүүн сайын саҕаланар. Күн киирбэккэ, халлааҥҥа эргийэ сылдьар. Ол — полярнай күн. КЗА АҮө. Таҥара күнэ — христианскай итэҕэл бырааһынньыга (хол., Сэмэнэп, Ыспааһап, Ньукуолун, Ороһуоспа). ☉ Дни памяти православных святых. Ньукуолун — таҥара күнэ. Тиһэх күн — күн сириттэн арахсар, өлөр күн. ☉ Последний день жизни
    [Кириһээн] тиһэх күнэ кэлбитин санаан, даҥ курдук буолан хаалбыта. Д. Таас
    Лаврентий хас да хонно тиһэх күннэрэ кэлбитин таайбыта. Н. Габышев
    Бандьыыттар күрээн эрэллэр, ити аата өстөөх хотторон эрэрин, тиһэх күнэ чугаһаабытын биллэҕэ. С. Ефремов. Төрөөбүт күн — ким эмэ төрөөбүт күнэ, чыыһылата, ону тэҥэ ол күн сылын туолуутун бырааһынньыктааһын. ☉ День рождения. Туйаара бүгүн төрөөбүт күнэ. Төрөөбүт күҥҥэ сырыттыбыт. <Түөһүгэр үс> күннээх хара саһыл — түөһүгэр үрүҥ бэлиэлээх саамай талыы саһыл тириилээх. ☉ С солнцем, с белой отметиной на груди (о лисьей шкурке высшего сорта)
    Хаарга уурдахха, хаар үрдэ көҕөрүмтүйэн көстөр, түөһүгэр үс күннээх чох хара саһыл. Амма Аччыгыйа
    Тиийэн өҥөс гына көрөбүн: түөһүгэр үс күннээх хара саһыл тыыллан сытар. Болот Боотур
    Түөһүгэр үс күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнэттэҕин аайы, соруйан ымсыырдыбыт курдук, күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. С. Никифоров. Күннээх хара саһыллаах Күндэ үрэх барахсан. Күннүк Уурастыырап. Үрүҥ (ойор) күн — норуот айымньытыгар, поэзияҕа туттуллар күнү хоһуйар уларыйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, употребляемый в народной поэзии, воспевающий солнце
    Үрүҥ күн сырдыгын хотоҥҥо барыыра, Үөҕүллүү-тэпсиллии кинини муҥнуура. П. Ойуунускай
    Үмүөрүспүт үөмэх былыт үөһэ устар Үрүҥ күнү күлүктээтэ. Күннүк Уурастыырап
    Сандаара ойор күнүм Санньылыйан киирэрин саҕа олорбут олоҕум Омнуо кылгас эбит. С. Зверев
    Уоттаах куйаас суоһунан Ойор күммүт сырайда. Эллэй. Үтүө күнүнэн — кими эмэ кытта дорооболоһуу, эҕэрдэлэһии. ☉ Добрый день (приветственное обращение к кому-л.)
    Үтүө күнүнэн, Иван Иванович! С. Ефремов
    «Аа, тойон учуутал, ытыктабыллаах Митрофан Гаврилович, үтүө күнүнэн», — диэбитигэр анарааҥҥыта эмиэ, билэр киһитэ турарын көрөн, утары сүүрэн кэлэн, илиитин биэрдэ. П. Филиппов
    тюрк. күн