хантай диэнтэн холб. туһ. Кыҥаһан-кыҥаһан Кылар буолбуттар, Хантаһан-хантаһан Харалҕан буолбут дьон. П. Ойуунускай
Өлөксөйгө тыл биэрдилэр, Өйдөөн, хантаһан иһиттилэр. С. Васильев
Биһиги эмиэ туох буоларын күүтэн хантаһан олорбуппут. П. Аввакумов

аат.
1. Төбөҕө кэтэр тула тэллэгэрдээх бэргэһэ. ☉ Шляпа
Бүөтүр Доргуулап, аакка киллэрбит кыл сэлээппэтин ньалаччы уурунан, көҕөччөр атын миинэн, тураҕас атын сэтиилэнэн Тоҕой Сэлэттэн атын улууска тиэрдэр айан суолугар дибдитэн киирдэ. Л. Попов
Киһибит сэлээппэтин, халтаҥ сонун үөһэ түстэ, күлүгэ хоһу тула элэҥнээтэ. Н. Габышев
Уус тоҕо эрэ хара кыл сэлээппэтин устан баран кум-хам туппахтаата. Н. Заболоцкай
2. көсп. Туох эмэ атахтаах (тэллэй, тоһоҕо) үөһээҥҥи тэллэгэр өттө. ☉ Верхняя расширенная и обычно плоская часть чего-л., шляпка (напр., гвоздя)
Ити тэллэй кытархай араҥас сэлээппэтин анныттан курдаттыы көстөр үрүҥ сабыы түһэр, оччоҕо тэллэй сыта буортутуйар. ДьДьДь
Тэллэй сэлээппэтин хас да гына быһыллар, үрдүгэр итии ууну кутуллар, уута сүүрүөр диэри сиидэҕэ туруоруллар. Дьиэ к. Павка быган тахсыбыт тоһоҕо сэлээппэтин кичэйэн кыҥаһа-кыҥаһа, муоста хайа барбытыттан хараҕын араарбата. Н. Островскай (тылб.)

туохт. Инниҥ диэки төҥкөй, төҥкөччү тутун. ☉ Сильно согнувшись, податься, подвинуться вперёд
Арамаан сүгэн иһэр хотуурун өнчөҕүттэн тутан баран тарта: «Айыкабын даа, айыкабын, Арамаан, илиибин сиэтиҥ дии!» — өкчөйөн икки тобугунан илиитин хам тутта. Амма Аччыгыйа
Өкчөйө сытыйбыты ким кыайыай, өлүөр диэри саба бүрүүкээн олорор ини. Далан
[Дьахтар] Кыламанын быыһынан кыҥаһан Өр көрөн туран баран, Өкчөйөн, тоноҕоһо тоҥхоҥноото, Санна салҕалаата, Саал былаата сахсаҥнаата. С. Васильев
ср. телеут. еҥчэй ‘сгибаться, гнуться’, орд. өгтши ‘нагибаться вперёд’

I
буугунаа диэнтэн холб. туһ. Дьиэ иһэ им-дьим буолар, арай хотоҥҥо ынахтар үөһэ тыынан буугунаһаллар. Амма Аччыгыйа
Оҕустарбыт ыкса чугасаһан киирсиэхчэ киирсибэккэ чараас сирдэрин быттыктарын, бүөрдэрин кыҥаһан буугунаһа сырыттылар. Н. Заболоцкай
Ыҥырсыы буоллаҕына, Кээтии тэбэнэтирэн иккиэннэригэр биир кэмҥэ сөбүлэһэн кэбиһэрэ. Итинтэн уолаттар аһары абараллара, бэйэ бэйэлэригэр өстөспүт тэҥэ буугунаһан сылдьаллара. П. Аввакумов
II
даҕ. Муннун буугуначчы тыаһатар (хол., кыыһырбыт киһини этэргэ). ☉ Дышащий глубоко, с шумом (напр., от сильной злости)
Кыыһырбыт омунугар кытаран үллэн хаалбыт, мунна буугунас, айаҕынан сатаан саҥа тахсыбат буолбут. Н. Заболоцкай

1. тыаһы үт. т. Тимир туох эмэ (хол., кыптыый, холбоно бааллыбыт күлүүс тыллара) эбэтэр өстүөкүлэ тааһа эмискэ кыратык тимиргэ охсуллар кыҥкыр тыаһа. ☉ Легкий звон (наподобие «дзиньк»), возникающий при ударе друг о друга мелких металлических или стеклянных предметов (напр., звеньев железной цепи, связки ключей).
2. даҕ. суолт., поэт. Тимир туох эмэ (хол., холбоно бааллыбыт күлүүс тыллара, кыптыый) тимиргэ охсуллар курдук тыастаах. ☉ Звякающий, брякающий, звенящий, гремящий, дзинькающий
   Кылыр сыапкытын кый ыһыҥ, Көҥүллэниҥ күн бүгүн, Кыдьымахтыы уһуннарыҥ Өстөөхтөргүт өлүгүн! Эллэй
   Мунна кытарбыт Моруос оҕонньор Кылбаа маҥан хотон Кырыы муннугун үрдүнэн Кылыр муус кыламанын Кыбытакыбыта кыҥаһыа. С. Васильев

сыһ.
1. Ырааҕы сытыытык (көр). ☉ Далеко, зорко, остро (смотреть, видеть)
Кинилэр [саллааттар] олбуор иһин диэки сытыытык, кыраҕытык көрүтэлииллэр. Н. Габышев
Арай туундара булчутун үөрүйэх хараҕа эрэ бу хараҥаҕа кыраҕытык көрүөн сөп. Н. Габышев
Владимир Ильич хараҥаны, күһүҥҥү түүнү кыраҕытык кыҥастаспыта. М. Прилежаева (тылб.)
2. Болҕомтолоохтук, бэлиэтии, таба (көр, кэтээ). ☉ Зорко, внимательно (смотреть, следить)
Бугул саҕа уйаларыгар ас көрдөөн айахтарын аппаҥнатар оҕолорун ийэ хотой кыраҕытык кэтиир. И. Гоголев
Үөдүйээн биир кыталык Үрүҥ туналы тириитин Ылан кистиир, Кыраҕытык ыраахтан көрөр, кэтиир. С. Дадаскинов
Таабырыҥҥа олоҕу, айылҕаны кыраҕытык көрүү, мындыр өй, хомоҕой тыл эгэлгэтэ көстөр. ВГМ НСПТ
△ Сэргэхтик. ☉ Бдительно
Ийэ сирбит киэнин Илин, арҕаа быыһын Кыһыл сэрии мэлдьи Кыраҕытык маныа. Күннүк Уурастыырап
Чэ, кытаатыҥ, аттаргытын мантан инньэ кыраҕытык манааҥ. Куһаҕан санаалаах дьон тугу барытын оҥоруохтара. И. Федосеев
3. көсп. Олус болҕомтолоохтук, мындырдык, кыраны да көтүппэккэ, иҥэнтоҥон (бил, кэтээ). ☉ Пристально, проницательно, вникая во все мелочи (познавать, исследовать, подмечать)
Тахсар тууһу кыраҕытык, сэргэҕи сүтэрбэккэ, чинчилиир буолуохха. И. Никифоров
Маннык тоҥокко мууһурбут хаар үрдүн кыраҕытык кэтэһэр наада. М. Попов
Серго албыннааһыны ордук тулуйбат этэ. Ону кини наһаа кыраҕытык булан ылара. СОТА. Амма Аччыгыйа киһи, суруйааччы быһыытынан биир боччумнаах уратыта — киһи үтүө өрүттэрин кыраҕытык таба көрөрө. ФЕВ УТУ
4. Бэргэнник (ыт, кыҥаа). ☉ Метко (стрелять, целиться)
Ким урут туттубут саата эрдэ эстэр эбээт. Ким кыраҕытык кыҥаабыт сыалын табар эбээт. Т. Сметанин
Хаптаһыннаах халыҥ ааммыт Хайаҕаһынынан бэйэбит Кыраҕытык кыҥаһаммыт Кынчыатаһан кэтэһэбит. С. Тимофеев

I
туохт.
1. Туохтан эмэ астыныыны, дуоһуйууну, үөрүүнү уо. д. а. биллэрэн быһыттаҕас, ураты бэлиэ дорҕооннору таһаар. ☉ Смеяться, хохотать, радоваться
Күлэр икки ытыыр икки аҕасбалыстар (өс хоһ.). Ити оҕолор күлэллэрэ, оонньууллара тоҕо үчүгэйэй, от-мас иччитэ кытта оонньуур ээ. А. Софронов
«Оттон бу чооруостар дьоруойдара!» — Ньургун чооруоһу ыйан баран, көрүдьүөстүк күллэ. Амма Аччыгыйа
2. Кими эмэ элэк гын, хаадьылаа. ☉ Смеяться, насмехаться над кем-л., дразнить кого-л.
Урукку сайыҥҥы өҥүрүк куйааска истээх соннорун, истээх бэргэһэлэрин, …… кэтэ сылдьар дьон, аны ол курдук таҥастаах киһини көрөллөрө буоллар күлүө эбиттэр. Эрилик Эристиин
Миигин оскуолаҕа күлэллэр — кырдьык, мин тараҥ, атаах аатырыахпын аатырабын. Н. Габышев
Ол күнү быһа оҕолор Титовтаах Захаровы күлэн таҕыстылар. В. Яковлев
♦ Күлэн быара суох бар — тыыҥҥын былдьаһан иэрийиэххэр диэри күл. ☉ Смеяться до коликов в животе, надрывать живот от смеха
Күн киирэрин аҕай кытта тыаҕа маһы дэлби тыаһаттым. Хайдах сирэй-харах буолан, атахха биллэрэллэрин саныы-саныы күлэн быара суох бардым. Р. Кулаковскай
[Убайдара] табаарын көрөн баран, күлэн быара суох бараллар. ПНО. Күлэн быаргын тарбаа — кими эмэ күлүү гын, туох эмэ итэҕэһинэн элэк оҥоһун. ☉ Насмехаться над кем-л., осмеивать кого-л.
Хабырыыс үрүҥ тойотторо истибэттэригэр дьоҥҥо күлэн быарын тарбыыр: «Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт». Амма Аччыгыйа
Эһэ, куобах, бэл бөрө — Бары кээлтэр дьуолкаҕа. — Көдьүүс суох ээ итини көрөн, Күлэн быары тарбыырга?! А. Барто (тылб.). Күлэн-күлэн күнү киллэрэр — тугу да гыммакка таах сылдьар киһи. ☉ Праздный человек, бездельник (букв. пока смеется-веселится, солнце садится). Күлэн кэбис — суолта биэримэ, болҕомтоҕун уурума. ☉ Не обращать внимания, не придавать значения
Оройуоҥҥа үлэҕэ ыҥырдахтарына, бэл учууталлаа диэтэхтэринэ — күлэн кэбиһэр, баһын илгистэр. Н. Габышев. Күлэн өлө сыс — туох эмэ олус көрүдьүөстэн тохтоло суох, сэниэҥ эстиэр диэри күл. ☉ Умирать со смеху. Табаарыһым кэпсээниттэн күлэн өлө сыстым. Күлэн уҥа сытар — сэниэтэ эстиэр, сылбата быстыар диэри күлэр. ☉ Смеяться до изнеможения.
◊ Күлэ мээрик буол — туох да биричиинэтэ суох күл да күл буол. ☉ Смеяться без причины, по поводу и без повода
[Бөтүрүүскэ кийиитэ] айаҕын минньитэр тыла-өһө өһүллэр, өйө-санаата сытыырхайар, күлэ мээрик буолан, эҥин араастаан эппит тылын ылыннаран тэйэр. «Кыым». Күлэн алларастаа — айаххын киэҥник атан, улаханнык саҥа таһааран күл (киһи сүөргүлүөн курдук). ☉ Громко хохотать, широко раскрыв рот (глупо, несуразно)
«Көр эрэ, көр, Миитэрэй түөрэҕэ олордо», — дии-дии, киһи саҥата күлэн алларастаата. Амма Аччыгыйа
Дьукааҕа Шапкин көрөн олорон күлэн алларастыыр. М. Доҕордуурап. Күлэн тоҕо бар — эмискэ тугу эмэни көрө түһэн эбэтэр истэн олус күүскэ күлэ түс. ☉ Расхохотаться, захохотать, залиться смехом
Мин күлэн тоҕо бара сыстым. Софр. Данилов
Ону көрөөт, дьахталлар дьэ дьиҥнээхтик күлэн тоҕо бардылар. Болот Боотур. Күлэ санаа — киһи күлүөн курдук быһыыттан, таска таһаарбакка, искэр күлэн ымах гын. ☉ Улыбнуться, усмехнуться про себя (от чего-л. смешного)
Харытыана, киһиргээри гынным диэн, иһигэр күлэ санаата, мичик гынна. П. Ойуунускай
Аанча иһигэр күлэ санаата, онтон сүрэҕин туох эрэ минньигэстик, сылаастык хам тутуталаан ылла. Болот Боотур
тюрк. күл
II
аат.
1. Туох эмэ (хол., мас) умайан бүттэҕинэ хаалар күрэҥниҥи быыл. ☉ Зола, пепел
Мас күлэ. Уҥуох күлэ. — [Оҕонньор] хамсатын ураҕаһыгар тоҥсуйан, күлүн тэбээтэ. Амма Аччыгыйа
Бэл оһохторун өҥөйөн көрбүтүм. Өрдөөҕүтэ соломонон оттубуттар, соломо күлэ эрэ сытара. Н. Якутскай
Помпея куорат уонча миэтэрэ халыҥнаах күл араҥатынан көмүллүбүтэ. КФП БАаДИ
2. харыс т., эргэр. Бурдук. ☉ Хлеб, зерно.
♦ Күл буолбут — умайан, сүтэн-оһон хаалбыт. ☉ Сгоревший дотла, превратившийся в пепел
Күл буолбут селоларга Күөх саадтары олортубут. Күннүк Уурастыырап
Көрөрбүт: умайан, күл буолбут Суулбут дэриэбинэлэри, …… Ытаабыт ытык кырдьаҕаһы, Ынчыктыыр чэгиэн эдэри. И. Эртюков. Күлгүн булкуйуом, <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> — өлөрүөм-өһөрүөм, сир үрдүттэн суох гыныам, эһиэм. ☉ Разнесу в пух и прах, сотру в порошок (букв. перемешаю твою золу, <закусаю твой застывший уголек, потушу твое пламя>)
Уоккутун умуруоруом, күлгүтүн булкуйуом, үөлэскитин кырыардыам, дьиэҥ таһын кыраһардыам, ааккытын сүтэриэм, иччитэх ырыаны ыллатыам. ПЭК ОНЛЯ I
Силлээбитиҥ сирэйгэр кэллэ, хаахтаабытыҥ хараххар түстэ. Күлэ-күлэ күлгүн булкуйуом, оонньууоонньуу уоккун умулларыам. В. Протодьяконов. Күл гынан (күллүү) көтүт — өстөөххүн кыай-хот, суох оҥор, имири эс. ☉ Стереть с лица земли, испепелить, развеять прах
Ону [фашистары], орой-буурай күүстээх Охсор этиҥ дуксуурдаах, Улуу баартыйа сирдьиттээх, Күн сирин күүһэ күүстээх Көҥүл дойду аармыйата Күл гынан көтүттэ. Көмөр курдук үлтүрүттэ. Саха нар. ыр. III
Өссө сорохторун санаатынан сибилигин утарыта баран өлөртөөнөһөртөөн, күл гынан көтүтэн, сүөһүлэрин-астарын үүрэн аҕалыах баара дии саныыллар. Эрилик Эристиин. Күлгэ үҥкүрүйэн хаалла — 1) дьиэтэ, мала умайан, туоҕа да суох хаал. ☉ Остаться ни с чем (в результате пожара). Быйыл Ньукулай күлгэ үҥкүрүйэн хаалбыт; 2) аһа-таҥаһа суох буолан, ыал устун барда, быстарда. ☉ Обнищать, разориться
Маннык олорон сотору күлгэ үҥкүрүйэр инибит — соҕотох ынаҕы соххор абааһы кыҥаһар диэччилэр. Болот Боотур. Күллүүн көт — сир үрдүттэн сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли
[Биһиэннэрэ кэлиэхтэрэ] Хаһан сэрии бүттэҕинэ, Өстөөх күллүүн көттөҕүнэ. Дьуон Дьаҥылы
Дьаакып Нээстэрэп, сааһым тухары ыалым, дьонум буоллаҕыҥ, Сэбиэскэй былаас биһигини, үтүө төрүттээх дьону күллүү көтүтэргэ тэринэрин билэҕин. М. Доҕордуурап. Күлүн кэбиэлэнэ олорор түөлбэ. — 1) дьиэтэ-уота умайан, туох да мала-сала суох хаалбыт. ☉ Потерять все в огне; 2) туох да аһа-таҥаһа, үбэ суох хаалбыт, дьадайбыт, эстибит-быстыбыт. ☉ Разориться дотла. Күлү ытыста (ытыһан хаалла) — туга да суох хаалла, эһиннэбыһынна. ☉ Остаться ни с чем, хлебнуть горя (букв. зачерпнуть горстью золу; зачерпнув горстью золу, остаться). Тэҥн. хаары ытыста. Күлэ-күлэ күллэри таптай — өлөр-өһөр, дьиэлэри-уоттары умат, суох оҥор. ☉ Уничтожить, разгромить, сжечь дотла
Уйаламмыт уоруккутун Уоттары умуруоруом, Күлэ-күлэ күллэри таптайыам, Күнтэн сүтэриэм, Күдэн көтүтүөм. П. Ойуунускай
Бу туох аньыыбыт-харабыт иһин аал уоппутун умуруордулар, күлэ-күлэ күлбүтүн таптайдылар? Софр. Данилов
◊ Күл саҕынньаҕа (суорҕана) — мас чоҕо умулуннаҕына, киһи үрэн кэбиһэр түү курдук үргэҥнэс үрүҥ сабыыта. ☉ Пушистый, легко сдуваемый верхний слой древесного угля, пепел. Умуллубут кутаа оннугар хаалбыт күл саҕынньаҕы тыал көтүтэр
тюрк. күл