бурулҕан диэн курдук
Мэлгэйбээт, арыгылаах куруускатын ылан, ытыһын үрдүгэр эргичиҥнэттэ, онтон арыгыта боротуоха бургутуутун курдук дьэрэлийэн тахсыбытын кэннэ, хантас гыннаран кэбистэ. С. Курилов (тылб.)

накый диэнтэн дьаһ
туһ. Хоһууннар уҥа атахтарын тобугун накытан, төбөлөрүн умса нөрүтэн …… тураллара. Н. Абыйчанин
Аҥаар атаҕын накытан хантас гынна, ытыһын «лап» гына охсунна. Т. Сметанин

мырдыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Америка туристара …… оонньуубутун көрдөрдөхтөрүнэ, киһи абаккарыах, эҥин араастаан мырдыҥнаһаллар, көрбөккө баран хаалаллар. Н. Якутскай
Аҕалаах уол хантас гыннараат, тыыннарын кыайан ылбакка мырдыҥнаһан нэһиилэ уһуутаһаллар. А. Кривошапкин (тылб.)

ордьой диэнтэн дьаһ. туһ. Күтэр тииһин ордьотто, хотуурга түһээри гынна
□ Күтэр тиистэрин ордьоппутунан, өлөрүн да кэрэйбэккэ, ыкка утары ыстанна. И. Сосин
Андаатардар бука бары тэбистэҥҥэ хантас гынан, ап-араҕас тиистэрин ордьотон, хара оҕуруо курдугунан көрөн, мордьоһон олордулар. Р. Кулаковскай

эргичиҥнээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. Вася кинини сүтэрэн, ол-бу диэки эргичиҥнээмэхтээн баран, хантас гынна да, сүр сытыытык иһиирэн чыскытта. Амма Аччыгыйа
Сергей түһэрим дуу түспэтим дуу диэн саарбаҕалаабыттыы эргичиҥнээмэхтээтэ. В. Гаврильева
Эргичиҥнээмэхтээн иһэн, син утуйдум быһыылаах. БХ Иэ

мордьой диэнтэн холб. туһ. Дьоммут балыйсан мордьоһон турдулар. Далан
Таһыттан эмискэ сырдык киирбитигэр [андаатардар] бука бары тэбис-тэҥҥэ хантас гынан, …… хара оҕуруо курдугунан көрөн, мордьоһон олордулар. Р. Кулаковскай
Саастаммыт күүркэйимтиэ оҕолор солуута да суох буойууттан күүскэ түрдэстэн кыыһыраллар, улахан дьону утары мордьоһоллор. ОАП ИиЭУО

туохт., түөлбэ. Сибикилээ. ☉ Потихоньку или тайком узнавать, устанавливать что-л. по каким-л. признакам, приметам
Хата сибистээн тахсан дьэҥдьийиэхтэрэ, онон бэйэ ампаарыгар сытыарар сатаныа суоҕа. Субу кистээтэххэ сөп буолуо этэ. Күндэ
Арҕаа диэкиттэн иһэр Абааһыны сибистээн, Хантастылар халлааҥҥа Харадаай буускатыныын. М. Тимофеев-Терёшкин
Уонна эмиэ бу сылдьабын онуманы сибистээн. Ш. Руставели (тылб.)

чынай диэнтэн холб. туһ. Чынаһан, хантаһан, барахсаттар, Кавказ күөх төрөлкөй мастара, Кырдьык, тахсыахтарын тахсыбыттар Таас оҕолоро тааска эрэ. И. Эртюков
Чынаһан ахан турабыт уонна туох да саҥатаиҥэтэ суох ыстаарсай лейтенаны көрөбүт. КИ АДББ
Уолаттарбын мин өйдүүбүн, ол иһин маннык тэҥнээхтии сылдьабын, оттон атын тириэньэрдэр улахамсыйбыта буолан чынаһаллар. «Чолбон»

сыһ.
1. «Дьырдьыр-дьыр» диир курдук, нарыннык, уһуннук (үксүн чыычаах ырыатын, хомус тыаһын туһунан). ☉ Звонко, нежно, переливчато, протяжно (обычно о пении птички и звуке хомуса)
Даайыс хомуһун дьырылаччы тардан кэбистэ.  Күөрэгэй чыычааҕым күөх тумарык халлааҥҥа көтөн тахсан дьырылаччы ыллыыр. Н. Түгүнүүрэп
2. Аһаҕастык, уһуннук (сылгы кистиирин туһунан). ☉ Громко, протяжно (ржать - о лошади)
Тиэргэн күрүөтүн таһыгар …… саһара хаппыт оту тиниктии сылдьар ата хантас гынаат, дьырылаччы кистээтэ. И. Гоголев
Ханна барытыгар атыыр үөрэ сылгылар үмүөрүһэ үөрдүһэн сылдьаллара, толооннору-сыһыылары сэргэхситэн дьырылаччы кистииллэрэ. В. Протодьяконов

сыһ.
1. Чачыгырыы тыаһаан. ☉ Издавая непрерывный треск
Дьуона …… чачыгыраччы умайар кулуһун уотугар …… маһы өссө быраҕан, уоту оттон күөдүпчүлээбитэ. Н. Габышев
Көмүлүөк оһох чачыгыраччы умайар, чоҕунан эһиэхтэнэр. И. Никифоров
Уоппут мас төрдүлэринээҕи сэтиэнэҕи чачыгыраччы сии-сии, киһи уҥуоҕун диэки сүүрдэ. «ХС»
2. Улаханнык саҥа таһааран өрө күүрүүлээхтик, хатаннык (күл). ☉ Пронзительно, заливисто (смеяться)
Эмээхсин хантас гына түһэн, куоҕалдьыйа-куоҕалдьыйа, сүрдээх эрчимнээхтик чачыгыраччы күллэ. Амма Аччыгыйа Ордук Чоочо кыыһа Даайыс атаҕын өрө тэбэтэбэ, имэҥнээхтик чачыгыраччы күллэ. Болот Боотур
Малаанньа бу сырыыга чачыгыраччы күлбүтэ. П. Аввакумов