сыһ. Муннугунан хаҥсыйардыы. ☉ Гнусаво
Киргиэлэй көхсүн иһигэр ынчыктаата уонна тыла айаҕар баппатах курдук, тугу эрэ хоҥсуотук кыҥынайда. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин, тугу да өйдөөбөтөхтүү, ардаҕыран олордо. Кинээс хараҕа үөстэннэ, хоҥсуотук көбүөлээтэ. И. Гоголев

тыаһы үт. туохт.
1. Сылаастык, уһуннук утуй. ☉ Спать спокойно, долго
Саха балаҕаныгар, оһох сылаас суоһугар утуйан быккырыы сыттарбын баҕас. Бэс Дьарааһын
△ Соччо саҥа таһаарбакка ытаа. ☉ Плакать (не очень громко)
Сорох ардына ийэтин батыһа сылдьан талаҕынан охсор, көхсүн иһигэр кыҥынайа-кыҥынайа ытаан быккырыыр. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Айдаана-куйдаана, иҥэ-дьаҥа суох, им-дьим олор (ыал туһунан). ☉ Жить без шума, спокойно (об отдельной семье)
Бэргэһэлэнэн баран, туһунан ыал буолан быккыраан олоруохпут. А. Софронов
Бэйи сотору тиийиэм. Оччугуй балаҕаммытыгар бэйэбит эрэ быккыраан олоруохпут. Бэс Дьарааһын

кыҥынай диэнтэн тиэт
көрүҥ. Өксүүнньэ баттатан, илиитин-атаҕын хамсата сатыы-сатыы, хаста даҕаны бэрт куһаҕаннык кыҥынайбахтаан ылла. Күндэ
Ыксаан иһэр көтөр биирдэ-иккитэ сэниэтэ суохтук «кыык!» диэн кыҥынайбахтаан, көтө көччүйэ үөрэммит көй салгынын кытта бырастыылаһар хаһыытын иһитиннэрэн баран, …… намтаан кэлэн, ыһыктынан кэбистэ. Н. Заболоцкай

куҥ (уу) садьыалай (садьыла, садьылай, садьылы, санньылыкы) буол — былыргы андаҕарга, кырыыска «илиим (илииҥ), охсор охсон сэниэтэ суох былаат буолан, тугу да кыайан туппат буоллун» диэн этии. ☉ Выражение, употребляющееся в старинных клятвах и проклятии в значении «пусть у меня (у тебя) руку (руки) разобьёт паралич и повиснет она (они) бессильно»
Ситэри икки илиилэриҥ туттубат гына куҥ садьыалай буоллуннар! Р. Кулаковскай
Чэ, эн бэйэҥ да санаан көр, мин тугу туһанаары сымыйалыамый! Мин илиим, атаҕым куҥ садьыла буола куурдуннар. Н. Гоголь (тылб.)
Ол курдук куҥ садьылай буолан, кыҥынайан-кыҥынайан баран төлө биэрэн хаһыытаатым. Р. Кулаковскай
Уораҕайдаах илиилээхтэргэ кыттыһан, Уоруунан, бэрик ылыынан Оботуран турдахпытына, — Утары уунар уон тарбахпыт Уу садьылы буоллун! Р. Баҕатаайыскай
[Кэтириис:] Илиим куҥ садьылы буола илик, ол биир торбос быатын кыайан баайбат үһүбүн дуо? С. Ефремов
Биэрбит тылбын кэстэхпинэ, икки хараҕым чээкэй өлүү буолан ууллан тоҕуннун, икки илиим куҥ санньылыкы буолан өттүкпэр салыбырыы сырыттын. И. Гоголев

туохт. Кыҥынайа соҕус атаахтаабыттыы сөбүлээбэккин биллэрэн саҥар. ☉ Плаксиво выражать свое недовольство, хныкать, распускать нюни, капризничать, привередничать
Ол дьон санаатын-баҕатын сүүс бырыһыан син табыаҥ суоҕа. Хайа, кинилэр кыҥкыйдыылларын ааҕыстаххына, манна сатаан үлэлээбэт инигин. Л. Габышев
Мин Саша хаһан эрэ атаахтаан эрэрин биирдэ даҕаны көрбөтөҕүм, кыҥкыйдыырын билбэт, сылайдым диэн үҥсэргээбэт. ОАП ОТХ
Тыа сиригэр үлэ чааһа уон икки-уон түөрт чааска тиийэ уһатыллыбыта. Чахчы ыарахан этэ, ол эрээри ким эмэ туора соҕус тыл ыһыктыбыт, кыҥкыйдаабыт эҥин түбэлтэтэ төрүт тахсыбатаҕа. «ХС»

1. аат. Кыҥынайа соҕус сөбүлэспэти биллэрии, төттөрүлэһии. ☉ Плаксивое выражение недовольства, каприз, прихоть. Хас оҕом кыҥкыйын уйабын, Ардыгар аҕалыы ааттыыбын… Р. Баҕатаайыскай
   Эдэр дьон диэн, дьэ бу …… Киһи тылын истибэттэр, Кырдьаҕастар ол-бу Кыҥкыйдара диэччиктэр. С. Тимофеев
   Дьиэ иһигэр кыҥкый, отур-ботур саҥарсыы ханна барыай. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Сөбүлэспэттии туттар, киҥир-хаҥыр саҥалаах. ☉ Плаксиво выражающий свое недовольство, распускающий нюни, капризный, привередливый
   Кыыһынан кырдьыбыт дьахтар кыыһырымтаҕай, кыҥкый, онтон да атын омсолоох диэн дьоннор кэпсэтээччилэр ээ. Р. Баҕатаайыскай
   Ити тыраахтардара эҥин кыҥкый кыыс оҕо курдуктарын оҕонньор истэр. И. Федосеев
   Ийэҥ, эһэҥ аах бука бары чэбэр, чиҥ бөҕө, ону ааһан өссө наһаа бириинчик, дьоҕус да омсону туора көрбөт кыҥкый бөҕө дьон этилэр дии. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ кыраттан иҥнэн салыбырыы сылдьар ойоҕоһо эбэтэр оннук кыранан силбэммит чааһа. ☉ Надорванная и свободно висящая часть чего-л.; часть чего-л., связанная с ним узким соединением. Эт салбырҕаһын быһан ыл
□ Айымньы туох да салбырҕаһа суох гына барыта …… ньыгыллык холбонон оҥоһуллуохтаах. ВГМ НСПТ
Яйцеклетка фолликултан тахсан яйцевод салбырҕаһынан хабыллан маатка диэки сыҕарыйар. МСО ЫКТУО
2. Туохха эмэ босхо хамсыыр гына иилиллэр киэргэл. ☉ Украшение в виде подвески, прикреплённой к чему-л. (напр., к медным ободкам чорона, к серьгам), подвеска. Ытарҕа салбырҕаһа. Кымыс иһитин салбырҕаһа
□ Дьирибинэ Сиидэрэбинэ, кыһыл көмүс ытарҕатын салбырҕастара эйэҥэлээн, туран кэллэ. Г. Угаров
Иһирик ойуур симэҕэ, хахыйах ойуур салбырҕаһа араҕас илгэнэн айгыһыннын, үрдүк маһа сөҥ сүөгэйинэн сүдүрүүннэнэ турдун! ПЭК ОНЛЯ II
3. кэпс. Харчы төһө эрэ төгүрүк сууманы ааһа барар ордуга. ☉ Остаток от круглой денежной суммы. Биир мөһөөккүн билигин биэрэбин, салбырҕаһын кэлин ылаар
◊ Салбырҕас саадьаҕай көр саадьаҕай
Салбырҕас саадьаҕай оҕуһу ойоҕолуу олорон баран, кылыалаах куолаһынан бүтэҥи соҕустук ыллаан кыҥынайа иһэрэ. Р. Кулаковскай
ср. тюрк. салбык, салбыр ‘отвислый, болтающийся’

1. сыһ.
2. Сатамньыта суохтук, олдьу-солдьу. ☉ Беспорядочно, неаккуратно, как попало
   Тиэрэмаары түспүт Титирик-иһирик ойуурдар Тэтэрэн-чэлгийэн эрэллэр. А. Софронов
   Тиэрэ-маары үүммүт бөдөҥ тиистэрин көрдөрдө. Амма Аччыгыйа
   Халтарыйан охтумаары сүһүөхпүн былдьаһан, тиэрэ-маары үктэнэбин. М. Доҕордуурап
3. Туох да бэрээдэгэ суох. ☉ Врассыпную, в разные стороны
   Тыа иһигэр эмиэ тыас ньим-ньим гына түстэ да, тиэрэ-маары барыы буолла. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Бутуурдаах, өйдөммөт. ☉ Искажённый, извращённый
   Дьэ, тиэрэ-маары сэһэннэр ыалтан ыал аайы тарҕаналлар. «ХС»
   ◊ Тиэрэ-маары көр — харахтаргынан үөһэ-аллара көр. ☉ Вращать глазами
   «Дьолбут дьэ тосхойдо!» — Суор ойуун хараҕын тиэрэ-маары көрө-көрө кыҥынайар. Амма Аччыгыйа
   Анатолий хараҕын тиэрэ-маары көрдө, сутуругун күөрэҥнэттэ. Л. Попов
   [Чаабый] Уулаах диэки кыччаҕар харахтарынан тиэрэ-маары көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин

1. даҕ.
2. Үөн буолбут, үөн ыспыт. ☉ Червивый. Үөннээх тэллэй элбээбит
   □ Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев
   Оччоҕо аатырар Темза өрүс кирдээҕиттэн, кылы кырбаабыт курдук кыймаҥнас үөннээҕиттэн сиргэнэн турабын. П. Филиппов
3. көсп. Хаадьыланарын сөбүлүүр, дьээбэлээх-хооболоох. ☉ Насмешливый, хитрый, ехидный
   Тылыгар киллэрэн эрэриттэн үөрэн тойоно үөннээх баҕайытык мичээрдии-мичээрдии, эмиэ саҥаран сыыбырҕатар. Н. Якутскай
   Кыл Сэлээппэ [киһи] харахтарыгар үөннээх кыымнар көстүтэлээбиттэрэ. Л. Попов
   Диэличчи көрбүт саһархайдыҥы киэҥ харахтара туох эрэ элэктиир үөннээх кыымнарынан килбэчиһэллэрэ. «Чолбон»
4. аат суолт.
5. Элэк-хаадьы оҥосторун сөбүлүүр, дьээбэ-хообо киһи. ☉ Человек, любящий язвить, насмехаться, насмешник
   Эрэйдээҕим сонун сыыһын хайа үөннээх муокастаабыта дуу, туһалаабыттарын дьүһүнэ эбитэ дуу, ыйаабыт сириттэн киллэрэн оһох кэннигэр бырахпыттар. Амма Аччыгыйа
   [Кэтириинэ:] Тугу-тугу кыҥынайаҕын уоһуҥ иһигэр, үөннээх? Н. Түгүнүүрэп
   «Оо, үөннээх!» — эдьиийим мүчүйдэ. «ХС»
6. Дьээбэ-хообо, элэк-хаадьы. ☉ Насмешка, колкость, ирония
   Дима хайа да бэйэлээх киһи тугу эмэ ыйыттаҕына, туох эмэ дьээбэлээҕи, үөннээҕи булан эппиэттиир бэйэтэ, бу сырыыга тугу да тобула охсубатаҕа. С. Федотов
   Үөннээҕи саҥараары гыннаҕына хараҕын араастаан көрөн турулуҥнатааччы. В. Протодьяконов
   Кини дьону күллэрэрин, тугу эмэ үөннээҕи, тарбааһыннааҕы этэрин таптыыра. «ХС»
   ◊ Үөннээх сөтөл — сэллик аһаҕас, олус сыстыганнаах формата. ☉ Открытая форма туберкулеза
   Үөмэн-үөмэн Үөннээх сөтөлгө дьүөрэлэһэбин. Эриэккэс бэтиэхэ, Дьикти кубулҕат Хатан дьаарай табаах диэн Мин аххан буолабын. С. Зверев
   Кини сүүрбэ түөрт саастааҕар үөннээх сөтөл буолан, Баайаҕаттан Уолбаҕа сыарҕалаах атынан тиэллэн кэлбитэ. АЕД КЧ