даҕ., фольк. Кыһаллан-мүһэллэн тэҥнээбит курдук, көбүскөнө, дэхси. ☉ Ровный, гладкий, совершенно плоский, словно старательно кем-л. выровненный
Иннибэр Иитэ-саҕата көстүбэт Киэҥ куйаар, киллэм куйаар Килэдийэн сытар. Ол уордаах кыладыма куйаар Ортотугар тиийээт, Айанныыр аартыгым Аан туманынан бүрүллэн хаалла. «Кыым»

аат. Тугу эмэ тулалыы оҥоһуллубут хааччах буолар эркин. ☉ Бордюр вокруг чего-л.
Һык! — киһи, охтон иһэн, сыарҕа кыһаҥатыттан тутуста. Софр. Данилов
Ол хаптаһын кыһаҥалаах кумахха …… Вова Наумов уонна …… Валя Павлова мас кубиктарынан бэркэ кыһаллан-мүһэллэн дьиэ тутан букунаһаллар. С. Данилов

туормастаа 2 диэнтэн х-ччы аата
Эн буоллаҕына …… кыһалла-мүһэллэ сатыыгын, кинилэр буоллаҕына ылымматтарын ааһан, өссө туормастааччынан, сабатаастааччынан ааттыахтара. Софр. Данилов
[Үчүгээйэп:] МТС олохсуйарын туормастааччы, холкуос бөдөҥсүйэрин бытаардааччы мин үһүбүн. С. Ефремов

туохт., сөбүлээб. Кыһалын-мүһэлин, сүүр-көт (үксүгэр быстах, туһата суох дьыалаҕа). ☉ Проявлять старание, проворство (обычно по пустяковому делу)
Түүн бултаан адьынан баран утуйан хаалбыппын. Суорун Омоллоон
Кустаан адьынаары бүгүнү быһа чэҥкээйи оҥостубут, санныбын ыга баттаппыт саабын устан тииккэ өйөннөрдүм. «Кыым»
Били харабыл гынан адьынаары аҕалбыт моойторуктаах кырдьаҕас ыттара туохха да кыһаммакка, сыалаах эти кирэ сытара. И. Федосеев

сыһ. Чахчы, иҥэн-тоҥон, кыһаллан-мүһэллэн. ☉ Действительно, вникая в подробности, прилагая старания, усилия, по-настоящему
Дьон туһугар дьиҥнээхтик турунаммыт, күүспүтүн-дьулуурбутун бүтүннүү түмүннэрбит, толоруох суолбутун толорбокко сылдьарбыт кэмнээх буолуо дуо, биһиги көннөрү дьоннор. Амма Аччыгыйа
[Нуучча киһитэ Валерий Иванович] Москва таһыттан кэлбитэ аҕыс-сэттэ сыл буолла, саха тылын дьиҥнээхтик баһылаата, саха фольклорун, этнографиятын, историятын үөрэтэр, чинчийэр. Л. Попов
Ол саҕана Людмила дьиҥнээхтик күннээн хаалар, элбэхтик аһаан үөрдэр, уойбатар да иҥэ кэйэр. Р. Баҕатаайыскай

туохт. Эккирэтис, сойуолас (хол., булду). ☉ Преследовать когочто-л., гнаться за кем-чем-л. (напр., за зверем)
Кыһын таба көлөнөн кынаттанан хайалаах, тыалаах сирдэри арҕарара, кылааннаах түүлээҕи өҥнөһөрө. И. Данилов
Бөрөнү өҥнөһөн туран үгүстүк бултаныахтаах. СГФ СКТ
[Сэкэтэй Сэмэн:] Ити кэм киэҥ сирдэринэн ол-бу нуучча сирин, тайҕа устун сылдьыталаабыт үлэ-хамнас дьонноро, хайдах-хайдах буоланнар, биһигини өҥнөһөргө, эккирэтиһэргэ бардылар. Күндэ
△ Тугу эмэ дьаныйан ситис. ☉ Настойчиво добиваться своего. Кыһаллан-мүһэллэн, тиритэн-хорутан үлэбин түмүктээтим, сыалбын өҥнөстүм

туохт. Улаханнык кыһаллан-мүһэллэн, баҕаран туран тугу эмэ гын. ☉ Делать что-л. с большим старанием, желанием
Кини бу мутугунан быраҕар муҥур үйэтин усталаах туоратыгар туох туһугар сүөһү-ас иитэн, үп-баай мунньан үрүлүйбүтэ-харылыйбыта буолуой? Софр. Данилов
Аҕата үрүлүйбүт-харылыйбыт үрүҥ-хара түүлээҕиттэн кэлэр дохуотун харчы гынан дьаптайа сатаабыта. П. Аввакумов
Үгүс элбэх сылларга Үрүлүйэн-харылыйан, Ыччат хаһыаттарыгар Ылсыһан үлэлээбитэ, Үлэтэ, тыла сыаналанан «Үтүөлээх» аат иҥэрилиннэ. «Кыым»

сыһ. Туох эмэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ, иҥэн-тоҥон, кыһаллан-мүһэллэн, кичэйэн. ☉ Подробно, основательно, старательно, в мельчайших деталях (напр., разбираться)
Киргиэлэй хотуна түүлээҕи ымпыктаан-чымпыктаан наһаа үчүгэйдик билэрин, хайдах курдук ыраахтан уораҕайдаахтык, эрдэттэн олооһуннаахтык толкуйдаан эргинэрин сөрү диэн сөхтө. Болот Боотур
Киэһэ хараҥа буолуор диэри бэркэ ымпыктаан-чымпыктаан, отуттан тахса туһаҕы ииппитим. И. Сосин
Сөдүөччүйэҥ иннин-кэннин олоччу өтөрү көрөр, ымпыктаан-чымпыктаан ырытар өйдөөх эмээхсининэн аатырар. В. Гаврильева

аат.
1. Кыһаллан-мүһэллэн сүпсүгүрүү, түбүк. ☉ Суета (по какому-л. поводу); забота о ком-чем-л.
Бастаан Чоочону Тутар дьулҕаныгар, Мөлтөтөр мөккүөрүгэр Ситиһэр тирэҕэр сылдьыбытым. А. Софронов
Оҕонньор туох-ханнык иннинэ сиэнин аһатар дьулҕаныгар түспүтэ. И. Федосеев
Биһиги тохтуу да соруммакка, …… ааһа барар дьулҕаныгар түстүбүт. «ХС»
2. Быыска-арыкка баар буолбут иллэҥ түгэн (тугу эмэ оҥорорго наадалаах бириэмэ). ☉ Свободное, подходящее для каких-л. занятий время, передышка
Кинилэргэ [кымырдаҕастарга] атын дьулҕан суох буолла - туох да бокуойа суох, сымыыттарын ытыра-ытыра, уйаларын иһин диэки сосуһан бардылар. Суорун Омоллоон
Били дьон кинини кытта сэлэһэр дьулҕаннара суоҕа, аты сэтиилэнэ охсон бараннар, төттөрү тэбилиннэрэ турбуттара. И. Федосеев
3. Туохха эмэ умсугуйан туран тардыһыы, дьулуур. ☉ Настойчивое, упорное стремление к чему-л.
Айсан син биир сүөһү иитэр, от оттуур, мас мастыыр дьулҕана суох киһи буолан биэрбитэ. И. Федосеев
Оттон мин буоллахпына Ураты сонордоһуулаах, Эгэлгэ эккирэтиһиилээх …… Тэйэ сиртэн тэриллиилээх, Туспа дьулҕаннаах булчуппун. С. Зверев
Семен Петрович Данилов олоҕун уонна үлэтин сүрүн дьулҕана инникигэ, кэлэр кэскилгэ дьулуур этэ. СДТА

туохт.
1. Тугу эмэ ситиһэ охсоору туохха да аралдьыйбакка, ылсыһан, кыһаллан-мүһэллэн оҥор. ☉ Делать что-л. упорно, настойчиво, не отвлекаясь ни на что другое, налегать
Бу үрдүк үөрүүлээх күннэргэ биһиги хас биирдии бэйэбит туохтааҕар да ордук үлэбитигэр дьулуйуох тустаахпыт, табаарыстар. Амма Аччыгыйа
Наар үөрэҕин дьулуйан, аны математическай наука кандидата, өссө аҕыйах сылынан дуоктар буолуо үһү. Н. Лугинов
Хоно сылдьан дьулуйан үлэлээтэ. М. Доҕордуурап
2. Ис сүрэххиттэн туохха эмэ тардыс, баҕар. ☉ Сильно желать, жаждать чего-л., стремиться к чему-л.
Эмиэ салгын мүөтүн иһэ, Оҕо күөххэ дьулуйбут. Эллэй
Кини үлэтигэр дьулуйарын, сылайдым диэн хаһан да үҥсэргээбэт үгэстээҕин табаарыстара [билэллэр]. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Тугу эмэ (мэһэйдэри) силэйэн түргэнник инниҥ диэки бар. ☉ Идти стремительно вперед, преодолевая все помехи
Норуоппут хараҕын ууларын, Тохтубут хааннарын иэстэһэ, Тус арҕаа Сэбиэскэй Аармыйа Тохтоло суох тоҕо дьулуйда. Күннүк Уурастыырап
Аарыма улахан кылбайбыт ледокол Арктика диэкиттэн Тиксиигэ дьулуйар. С. Васильев
Икки киһилээх кэлим муус сүүрүк хоту иҥсэлээхтик дьулуйан истэ. И. Никифоров