туохт. Сытыырхай, эр санааҕын ылын. ☉ Осмелеть, расхрабриться
[Бэрэдэбиэс кыыс] Кыраадыстаах соҕус Кылааннырбыт уолан Кыһытыһар да саҥатыгар, Оҥосто-оҥосто Оонньоһор да тылыгар Отуорун уларыппат. Р. Баҕатаайыскай

сүүйүс диэнтэн хай
аата. Ол эрээри саҥа салгынынан тыыммыт дьон! Баай оҕо кыраны атаҕастыыра, албыннаһыы, сүүйсүү суох дьоно. Амма Аччыгыйа
[Оҕолор] остуолга ууруллар футбол оонньуунан үлүһүйдүлэр — сүүйсүү, кыһытыһыы, үлүһүйүү буолан барда. Н. Габышев

1. көҕүтүс диэнтэн хай. аата. Онно …… үтүрүһүү, сүпсүөн, кыһытыһыы, көҕүтүһүү. Н. Габышев
   Киин кэмитиэт резолюцията араас литературнай сүүрээннэр истэригэр айар үлэнэн көҕүтүһүү көҥүл буолуохтааҕын ыйбыта. ССЛИО
2. Туохха эмэ куоталаһыы. ☉ Состязание, соперничество, соревнование в чем-л. [Уйбаан:] Биригээдэлэр көҕүтүһүүлэрин бэрэбиэркэлэтэн истиэнэҕэ саайан иһиҥ. Амма Аччыгыйа
   Ыһыахха кэлбит аһастаах дьоннор көҕүтүһүүлэрэ буолар эбит. АВФ ЫХТС

суустаа диэнтэн холб. туһ. Уолаттар бу хоско былырыыҥҥыттан бииргэ олороннор үрүҥнэрин-хараларын билсибиттэрэ ыраатта
Онон хардарыта кыһытыһан суустаһаллар даҕаны. Н. Лугинов
Кыргыттардыын хаадьылаһар, Күлэр-оонньуур, суустаһар, Тылыбырыыр тыллаах бэйэм, Тардынабын ньимийэн, Тапталлааҕым баарыгар. Д. Дыдаев
Гошалыын бэйэ-бэйэлэрин тылларынан суустаһан бэрт былдьаһаллара уурайда. «ХС»

туохт.
1. ук I диэнтэн холб. туһ. Оҕом суумкатыгар таҥаһын угустум
2. хаарты. Сүүйүүлээх оонньууга: харчыгын туруор, ук. ☉ В азартных играх: вносить, вкладывать в игру (напр., деньги)
Уоннуу ынаҕы биирдиитэ уксар улуу хаартыһыт үһүгүн. Болот Боотур
Биһиги, саха дьоно, былыр-былыргыттан акка уксар үгэспит. Л. Габышев
Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин кыһытыһа-кыһытыһалар уксан киирэн барбыттара. С. Тумат

үлүһүй диэнтэн хай
аата. Оҕолор …… остуолга оонньонор футбол оонньууга тартардылар, сүүйсүү, кыһытыһыы, үлүһүйүү буолан барда. Н. Габышев
Биир улахан куһаҕан кэмэлдьи сүүйсүүлээх оонньуунан үлүһүйүү буолар. Тэрис
Эминэн үлүһүйүү, чуолаан, быраастартан анабыла суох мээнэ эмтэнии киһи доруобуйатыгар улахан охсунуу, сатарыйыыны аҕалар кутталлаах. АН БЭХСКТ

1. аах диэнтэн холб. туһ. Кинилиин бугул ахсаанын ааҕыстым
   □ Оҕолор саастара хаһан туоларын ааҕыстылар. ЧКС ЫаЫЫ
   Олох диэнниин ахсаан аахсар, Ол эрээри ыар дьарык. С. Данилов
2. Үлэлээбитиҥ иһин төлөбүрүн бүтэһиктээх ахсаанынан ыл. ☉ Полностью рассчитываться за свой труд
   Кууһума хамнаһын аахсан, байан-тайан сылдьар. Н. Павлов
   Аҕаа, оттон хамнаспытын аахсан ылаҥҥын, аны сайын Лөгөнтөйтөн баран хааллахпытына? Р. Кулаковскай
   △ Иэскин барытын төлөөн кэбис. ☉ Полностью рассчитываться с долгами
   Оҕустара барда. «Арамаан ааҕыста» диэтилэр. Кини иэһин төлөөбүт кэннэ, сэттэ арсыын сиидэс, чэй аҥаара кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Үс сылы мэлдьи отум, бурдугум сирин ылан туһанна, туох баар түһүүнү-тардыыны аахсан, аһаран иһиэх буолан баран, аахсыа баар буолуо дуо? П. Ойуунускай
   Дьаакып алҕаһаатыҥ. Саатар иэскинхамнаскын аахсан, оннук ылардаах курдук сананар буоллаххына, быһаарсыаҥ этэ. М. Доҕордуурап
   △ Атыылаһар табаарыҥ төлөбүрүн төлөһөн кэбис. ☉ Рассчитаться за купленный товар. [Уу] харчынан ааҕыс. Толуонунан ааҕыс
   □ Атыылыыра сыыдам диэн Айхалга сылдьар, Аахсара түргэн диэн Ахтыыга киирэр. Р. Баҕатаайыскай
3. Кими, тугу эмэ билинэн, болҕомтоҕо ыл, учуоттаа. ☉ Принимать во внимание, считаться с кем-чем-л. [Баайдар] аны билигин ким күүстээҕи эрэ кытта аахсар буолан тураллар. Суорун Омоллоон
   Кини аҕа дьону аахсарынан аахсара, тылларын истэрэ буолан баран, хаһан да кинилэр иннилэригэр төбөтүн төҥкөппөт этэ. Ч. Айтматов (тылб.)
   △ Кимиэхэ, туохха да кыһаллыма, кими, тугу да болҕомтоҕо ылыма (буолб. ф-ҕа, үксүгэр бэйэ кыһалҕатын аахсыбат, бэйэни харыстаммат буолуу туһунан). ☉ Ни с кем, ни с чем не считаться, ничего не брать во внимание (обычно о самоотверженных поступках, совершая к-рые не считаются с трудностями)
   Утуйар ууну аахсыбакка, сылайдым диэн сынньаммакка, Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин
   Айан эрэйин, сир ырааҕын аахсыбакка бара турабын. И. Федосеев
   Бэйэтэ сыгынньах хааларын аахсыбат, Тоҥорун-хатарын улахаҥҥа уурбат. М. Ефимов
   △ Кимиэхэ эмэ иэскэ хаалбакка утарылаһан эт, сөптөөх харданы биэрэн ис; кими эмэ утары дьорҕойон иэстэһиэх, кэһэтиэх буол (үксүгэр кэлэр кэм ф-гар тут-лар). ☉ Возражать, давать отпор кому-л.; сводить счеты с кем-л. (обычно употр. в ф. буд
   вр.); отомстить, свести счеты. Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
   Дьэллик атына буоллар, сулбу ойон туран аахсыа эбит, ону баара иһиллэһэ сытар буолан, арыый тардынна. Н. Заболоцкай
   [Сынаҕы Баай:] Бэйикэй, аахсарбыт буолуо! И. Гоголев
   Көр эрэ маны, киниттэн бастыы. Манныктары баҕас кытта аахсаа инибит. Д. Таас
4. кэпс. Туохха эрэ иҥэн-тоҥон киир, ирдэбиллээх буол, элбэҕи эрэй. ☉ Быть требовательным, взыскательным; требовать, ожидать большего, чем есть
   Биир бастакы суолталаах, сайдар кыахтаах хаарыаннаах лаборатория быһата, сылтан ордук кэм устата, ааҕыстахха, туох да үлэни ыыппакка олорор. В. Яковлев
   Ээ, доҕор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха бука, араабараа туһаны аҕаллыбыт буолуо. Н. Лугинов
   Олохпут күнэ …… быһа холоотоххо, элбэҕин элбэх да, ааҕыстахха, аҕыйах ээ. «Сахаада»
   ♦ Кими, тугу да (кытары) аахсыбат — кими, тугу да кытары аахсыбат олус тойомсук, түрдэстигэс, бэйэмсэх. ☉ Крайне эгоистичный, властный и раздражительный
   Сорохтор баар буолаллар эбээт, кыра да чыыннаах эрээри, кими да, тугу да кытары аахсыбат, топтордурҕас, олус тойомсук, наһаа бэйэмсэх дьоннор. С. Никифоров
   Кини кыыһырдаҕына тугу даҕаны аахсыбат, тугу даҕаны билиммэт, туох түбэһиэҕи барытын үлтү тэпсиэх көрүҥнээх курдуга. В. Яковлев. Киһи аахсыбат киһитэ — тугунан эрэ улахан итэҕэстээх буолан дьон болҕомтоҕо ылбат киһитэ. ☉ Человек, с которым не считаются изза каких-то его крупных недостатков
   Абааһы киһи. Кинини кытта арыый аҕай киһи аахсыбат киһитэ. Төрүүр төннөрүгэр айыллыбыт баҕайы. Н. Неустроев
   Киһи аахсыбат буолбут, абааһы муҥнаабыт киһитэ буоллаҕа дии. А. Софронов
   Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа. Тыл ааҕыс — тыл тылтан өһүргэнсэн, хардарсан, кыһытыһан этис, мөккүһэн утары саҥар. ☉ Пререкаться, препираться
   Оргууй тыл аахсан этиһии буолаары гынна. Амма Аччыгыйа
   Дьэ талбыккытынан саҥарыҥ, мин эһигини кытта тыл аахсан кырдьык ыалдьарбын биллэриэм дии санаабаппын. Эрилик Эристиин
   [Хаҥыллай:] Нохоо, хаһааҥҥыттан ыла аҕа дьону кытта Тыл аахсан чуопчаарар буолбуккунуй? И. Гоголев. Үтүөтэ ааҕыс — үтүөнү оҥорбуту санатан төлөбүрү эбэтэр туох эрэ чэпчэтиини көрдөө, эрэй. ☉ Просить, требовать снисхождения или компенсации за свои услуги
   [Чокуурап:] Урукку үтүөтүн аахсан, сэмэтэ-буруйа суох хаалларар хайдах да сатаммат. С. Ефремов