сөллүгүрээ диэнтэн дьаһ
туһ. Баһычча уҥуох силгэтин ыстаан кэбигирэтэ-кэбигирэтэ, саҥаран сөллүгүрэттэ. Болот Боотур

кэбигирэт диэнтэн тиэт
көрүҥ. Куобах хантайан оту кэрбээн кэбигирэппэхтээн ылаыла, хорос гынан, ону-маны иһиллээмэхтээн, кулгааҕын чөрөҥнөппөхтүү сылдьар. Р. Кулаковскай
«Уу, оччоҕо бу дьүһүннээх күөл балыгын сыа саллыма эһэр буоллахтара дии», — диэн түргэнтүргэнник саҥаран кэбигирэппэхтээн кэбистэ. «ХС»

даҕ., кэпс. Ордьоҕор, иннин диэки тахса сылдьар (тиис туһунан). ☉ Выдающийся вперёд (о зубах)
Мордьо күтэр эрдийэн, Ордьоо тииһигэр түһэрэн Кэбийэн кэбигирэттэ. С. Данилов
Охсуллууттан туймаарбыт Ордьоо тиистээх моҕотой Тиллэн сиэпкэ өйдөннө, Тилигирии мөҕүстэ. Т. Сметанин
Көдьүүс суох! Куобах аата куобах! Баппаҕайын сыыһа боростуой, Ордьоо уос-тиис уобара барбах, Ол кэннэ тугунан охсуһуой? Чэчир-72

сэргэхсий диэнтэн дьаһ
туһ. Дьэ, ол кэпсээн биһиги ураһабыт иһин мээнэ сэргэхситтэ. Бары сэҥээрэн, үөрсэн бардылар. А. Софронов
[Миитэрэй] нэһи сэргэхситэр, улугу уһугуннарар, көрдөөх тыллары бэрт дөбөҥнүк этэн кэбигирэтэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Бу күннэргэ өрөспүүбүлүкэ столицатын сэргэхсиппит, элбэх дьон болҕомтотун тарпыт норуот уус-уран оҥоһуктарын быыстапката култуура уонна ускуустуба киинигэр аһылынна. «Кыым»

сыһ.
1. Сымсатык, уурбут-туппут курдук хамсанан. ☉ Ловко; грациозно, изящно
Хаҥас илиитинэн түүрэ кэлгиллибит тириини талкы бэлэһигэр бэрт имигэстик эргитэн-урбатан биэрэн иһэр. Эрилик Эристиин
Сиһин имигэстик имиллэҥнэтэн, хааман-дайан истэ. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, дьон сэргиирин курдук дьиэрэччи тардан ыллыыра, имигэстик туттан-хаптан үҥкүүлүүрэ. П. Аввакумов
2. Иҥнибэккэ-тохтообокко, хомоҕойдук (саҥар, эт). ☉ Без запинки, складно, свободно (говорить)
Сүр имигэстик сахалыы кэбигирэтэн кэбиһээт, туран барыаҕа. Амма Аччыгыйа
Семен Васильевич итини барытын лиэксийэтин быыһыгар уустук теоремалар ситимнэрин быспат гына имигэстик тылга даҕатан кэпсиир. Н. Лугинов
Кириискэ имигэстик …… кэпсии-ипсии олордо. А. Федоров. Илья нууччалыы олус ыраастык, имигэстик саҥарар. В. Яковлев

туохт. эб. Этиллэр предмети үрдэтэн, дэбдэтэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр (үгүстүк солб. аат кытта тут-лар). ☉ Служит для подчеркивания превосходства, возвышения предмета речи (употр. преим. с мест.)
[Ойуунускай] улам уоҕуран-күүһүрэн, уот курбуу тыллары дэхси-дэгэт түһэртээн, этэн-эпсэн киирэн барда эбээт, кини диэтэх уол оҕо барахсан. Амма Аччыгыйа
Харытыан Киппирийээнэбис бу уон үстээх уолуттан улуу-дьаалы бэйэтэ ааттаһардыы, көрдөһөрдүү туттара, кини диэтэх киһи Викторга өссө ньыла түһэ сылдьар курдуга. Л. Попов
Күтэр Кэбийэн кэбигирэттэ: Икки өттүнэн тибиирдэ - Манчаары от батаһы, Ол диэтэх сытыы кылыһы. С. Данилов
△ Сирэй солбуйар аат бастакы сирэйин кытта бэйэни дэбдэтинии, хайҕаныы, ардыгар, киһиргээһин дэгэттэнэр. ☉ Употребляется с личными местоимениями 1-го лица, имеет оттенок самовозвышения, самовосхваления, редко - бахвальства
Өстөөх Билигин киирбит Бэстилиэнэй күүһүн Биһиги диэтэх дьон, кэннибитинэн чугуйбакка Кэйгэллээн иһиэххэ, Толлон турбакка Тоһута охсон иһиэххэ! Саха фольк. [Ньургун Боотур:] Мин диэтэх киһи истэн баран сытыахпын сатаммат. Ньургун Боотур
△ Ардыгар бэйэлээх диэн эбиискэни кытта туттуллан суолтата ордук күүһүрэр. ☉ Употребляясь с частицей бэйэлээх, иногда приобретает оттенок усиления
Биһиги диэтэх бэйэлээхтэр, Билэр-көрөр муҥутааммыт, Орто туруу дойдуну Олоҕун булларбат буолуохпут дуо? П. Ойуунускай

1. даҕ.
2. Б ы т а а н а й а н н а а х , с ы ы лба (көлөнү этэргэ). ☉ Неуклюжий, медлительный (о рабочем быке, лошади)
   Нэс саадьаҕай оҕус, бэрт бытааннык сыарҕатын соһон дьүккүтэн, өрүс сыырын дабайбыта. Н. Якутскай
   Саһаан маһы тиэйбит, бараан сонноох киһи нэс аты сиэтэн сосуһар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Кинилэргэ бэйэтэ да олус нэс ат түбэспит. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Бытаан, улгума, сыыдама суох, сыылба. ☉ Медлительный, неловкий, непо воротливый, тяжёлый на подъём
   Уулаах [киһи аата] нэс муҥутаан, ол аайы түрдэстэн, хап-сабар, барыны ба ры кэпсээн барбата. Эрилик Эристиин
   Үөрбүтүн иһин күлбэт, кыыһырбытын иһин саҥарбат, тиэтэйбитин иһин сүүр бэт — ааттаах нэс киһи. М. Доҕордуурап
   Туттарыттан-хаптарыттан көрдөххө, кини бытаан-нэс курдук. ДФС КК
4. аат суолт. Бытаан, сыыдама суох, сыылба ким, туох эмэ. ☉ Тот, кто отличается медлительностью, нерасторопностью, тяжёлый на подъём
   [Миитэрэй] ол курдук нэһи сэргэхситэр, улугу уһугуннарар, көрдөөх тыллары бэрт дөбөҥнүк этэн кэбигирэтэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
   Сорох аты кымньыылаа — бууса нэһигэр түһээччи. Л. Г абышев. Кинилэр өлбөөркөйдөр — нэстэр, сыылбалар, көҕө суохтар, кыра ычалаахтар …… күннээҕи кыһалҕанан сылдьааччылар, муҥур дьоннор — син биир сир үрдүгэр, уопсастыбаҕа баалларын курдук бааллар. ПБН ОПТ

1. даҕ.
2. Сэниэтэ суох, нукаай курдук. ☉ Бессильный, слабый, вялый. Улук оҕо
3. көсп. Сылаалаах, салгымтыалаах, чуҥкук (хол., түүн). ☉ Унылый, скучный, безрадостный (напр., о ночи)
   Ол гынан баран, ол харах да ууларын, ол улук да түүннэри бэйэм саамай дьоллоох кэмминэн ааҕынабын. Суорун Омоллоон
   Күммүт улам уһуур уонна үрдүүр, Кыһыҥҥы улук түүн кылгаата. Таллан Бүрэ
   Улук олохтон туймаарыйбыт оҕолорго туох барыта сонун, көрнар курдук. Ф. Постников
4. аат суолт.
5. Сэниэтэ суох буолбут, күүһэ өһүллүбүт, нукаай курдук киһи. ☉ Бессильный, слабый, вялый человек
   [Миитэрэй] нэһи сэргэхситэр, улугу уһугуннарар көрдөөх тыллары бэрт дөбөҥнүк этэн кэбигирэтэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
6. Күүһэ, сэниэтэ суох буолуу, сылайыы. ☉ Усталость, депрессия
   От тиэйэр уолум, Оронтон турбат Улукка сиэтэн. Эллэй
7. Киһини салгытар, сылатар, тохтообокко биир кэм уһуннук буолар туох эмэ. ☉ Что-л. монотонное, однообразное, скучное
   Дьааһыйан, сыҥааҕырдаан, Сыарҕа кыыкыр тыаһа, Оо, улугун! П. Тобуруокап
   ◊ Улук буол — күүһэ, сэниэтэ суох буол, кыайан хамсаабат курдук буол. ☉ Становиться вялым, усталым, слабым
   Утуйарга улук буолан, Сытарга сыҥсаар буолан, Аһыырга ас аҕыйаан [Санаалара сарбыллар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Үрүҥ Уолан] Уҥуох-уҥуохтара Улук буолан бардылар. П. Ойуунускай
   Икки илиилэрэ улук буолан хаалара. И. Данилов. Улук көлө — 1) аһара сылайбыт, илистибит көлө (ат, оҕус, таба). ☉ Заморённый упряжной скот. Улук көлөнөн ырааппаккын; 2) мөлтөх, кырдьаҕас ат. ☉ Кляча. Аҕам ата кырдьан, улук көлө буолбут. Улук уу — уһуктубакка кытаанахтык утуйар уу. ☉ Крепкий сон
   Айдааны уутун быыһынан истэ, тулуйа сатаан баран, уһугар улук уута көтөн, Дуксуу үөхсэ-үөхсэ олоро биэрдэ. В. Миронов
   Биһиги, улук уу баһыйан, ити көрү-нары ситэ көрбөккө эрэ ырыа-тойук ньиргиэригэр бигэтэн, утуйан барбыппыт. Д. Таас
   Устунан хаһан да утуйбатах улук уутунан утуйбут. Н. Абыйчанин
   ср. др.-тюрк. улух ‘потрёпанный, старый’, алт. улук ‘тягостный, неприятный’