побуд. от кэбирин=.

и. д. от кэбирин= сожаление, раскаяние.

даҕ., фольк. Олус, сүүнэ улахан. ☉ Огромный (о шаманском бубне)
Аҕыс уон атастарым, Тоҕус уон доҕотторум, Буура булаайахтаныахпыттан ылата, Дьүөрбэ дүҥүрдэниэхпиттэн ылата Кэннибэр кэбири [мэһэйи, куһаҕаны] оҥорботоххут. Саха фольк. Түөлбэ күөл саҕа дьүөрбэ дүҥүрдээх. ПЭК СЯЯ
Үргэл тойон кыыһа - Дьүөрбэ дүҥүрдээх Дьүөгэтэ буолбут. П. Ойуунускай

I
1. аат.
1. Киһи көҕүс өттө, оттон туох эмэ илин өттүгэр утарыта, кэтэх өттө, кыыл, сүөһү кутурук өттө. ☉ Зад, задняя часть, задняя сторона кого-чего-л.
Борокуот диэкиттэн биир мотуор оҥочо, кэлин өттө чохчойон баран, күөх ууну көҥү ытыйан, биэрэк диэки барар. Эрилик Эристиин
«Чэ, киир, киирэ оҕус!» — диэн оҕолор Сеняны кэнниттэн иһирдьэ диэки үтүрүйдүлэр. Н. Лугинов
Икки бэкир хара саллааттар, аптамааттарын туора кыбынан, дьиэ илин, кэлин өттүгэр турунан кэбиспиттэрэ. Суорун Омоллоон
Иннин диэки, кэннин диэки Эрбии барар-кэлэр икки! И. Чаҕылҕан
2. көсп. Буолан ааспыт, урукку кэм. ☉ Прошедшее, прошлое (время)
Иннигэр хараҥа буруйдаах, Кэннигэр халыҥ аньыылаах, Кырыыстаах Гитлер ыта Кыыһы муннукка ыкпыта. Күннүк Уурастыырап. Иннилэригэр даҕаны, кэннилэригэр даҕаны туох да кэскил бэлиэтэммэтэх хараҥа бандьыыттар буолаллар… Күндэ
3. харыс. т. (тард. ф-гар тут-лар). Киһи-сүөһү тахсан киирэр сирэ. ☉ Зад, задница
Микиитэ кэннин көм этэ бүтэйдии ньүөлүйэн барда. Амма Аччыгыйа
Биһиги былыргылыы, сүөһү кэннин кэтиир дьон, аны дьон буолуохпут дуо. Суорун Омоллоон
[Ыалдьыбыт сылгы] өлөрүгэр муннуттан-айаҕыттан хааннаах күүгэн, кэнниттэн хара өҥнөөх хаан тахсаллар. НПИ ССЫа
2. даҕ. суолт.
1. Туох эмэ көҕүс, кэтэх диэки өттүгэр баар. ☉ Задний, находящийся сзади
Ынахтара муннунан буугунаан орулаан, хараҕа суох иччитин диэки көрөн кэбиһэн баран, кэлин туйаҕынан татыр-татыр тэбиэлэнэн, өлөн барбыта. Эрилик Эристиин
«Кэлин сиэпкин көрүн эрэ», — оҕонньор сүбэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Ат] сүүрэн быыппаһынна, икки кэлин атаҕынан икки бороҥ куобах саҥа сири логлу тэбинэн, кутуруга сыыйыллан эрэ хаалла. Суорун Омоллоон
Чаачар оҕонньор — сыарҕа хамсаабытыгар өйдөнөн, кэлин биттэхтэн тутуста. Софр. Данилов
2. көсп. Тиһэх, бүтэһик. ☉ Последний
Киһи кэлин тылларын ыарырҕата, хайдах эрэ бөтөн хаала-хаала эттэ. В. Протодьяконов
Бу дойдуга кэлин сылларга тайах биллэрдик элбээтэ ээ. С. Никифоров
3. сыһ. суолт. Төһө эрэ кэм кэнниттэн, хойут. ☉ Спустя некоторое время, потом, позже
Кэлин кэтэхтэн үөрэнэн Москватааҕы финансовай институту бүтэрбитим. В. Протодьяконов
Кыргыттар кэлин ыанньыксыт идэтин син үчүгэйдик баһылаабыттара. И. Данилов
♦ Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! көр илин I
Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, Кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ! Ньургун Боотур. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕыҥ кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Кэлин сирэй — киһиэхэ сирэйигэр үчүгэй, ньымааттаһар сыһыаннаах, оттон суоҕугар үөҕэр, кини туһунан куһаҕаны кэпсиир идэлээх киһи. ☉ Человек, который в глаза льстит, а за глаза ругает, двуличный, двуликий (букв. заднее лицо). Кэннигэр туттума — кистээмэ, саһыарыма, көҥөнүмэ. ☉ Не прятать, не скрывать, не утаивать
Тугу кыайарбынсатыырбын кэннибэр туттуом суоҕа. Эрилик Эристиин. Кэннигэр хаалыа — өлбүтүн кэннэ хаалыа, ордуо. ☉ Останется после смерти что-л. Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П
Ойуунускай. Кэннибэр хаалар кэриэн ыччакка Кэскиллээх кэс тылы кэбиһэр Кэп суорун кэмим Кэллэҕэ даҕаны буолуо. С. Зверев
Киһим эрэ кэннибэр хааллын, баҕар, бэйэм бүгүн да умса түһүүм — дьыалата суох. Суорун Омоллоон. Кэннинэн ааны астар — кими эмэ үүрэн, батан таһаар. ☉ Выгонять, выдворять, выпроваживать кого-л. (букв. заставлять (его) открывать дверь задом)
Оо, бука киһини кэннинэн ааны астараргыт баар ээ. Н. Апросимов. Кэннинэн кэхтибэт, иннинэн чугуйбат — туох да буолтун иһин төннүбэт, төттөрү түспэт. ☉ Ни за что не отступает, не идет на попятную
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
Кэннинэн кэхтибэт, иннинэн чугуйбат саха диэн норуот баара фашистарга биллэр. Амма Аччыгыйа. Кэнниттэн доруоптаа — буолар буолан бүппүтүн кэннэ тугу эмэ гына, оҥоро сатаа. ☉ соотв. после драки кулаками махать
— Туруорсар [бу оскуолаҕа үлэлии хааларын туһунан] туруорсууҥ дьэ олоххо киирэр буолбат дуо? Баҕарар баҕаҥ туолар дии — Күлүү гыммыкка дылы, кэнниттэн кэлэн доруоптаама, доҕор. Р. Кулаковскай. Кэннэ кэтинчэ (кээнчэ) да буоллун — билиҥҥитэ эрэ үчүгэй буолан баран, кэлиҥҥитэ хайдах да буоллун. ☉ соотв. после нас хоть потоп; была не была; будь что будет; а там хоть трава не расти
[Күлүк:] Биһиги киһи кэнникитигэр кыһанааччыбыт суох. Бэйэбитигэр эрэ үчүгэй буоллун. Уонна кэннэ кэтинчэ да буоллун. А. Софронов
Петя баччааҥҥа диэри сатаан харбаабатыттан бэйэтигэр абатыйа санаата, буоллар буоллун! Кэннэ кээнчэ да буоллун! Уонна кини туох баар күүһүнэн ууга ыстанна. И. Данилов
Кэннэ уһаабыт (ырааппыт), иннэ кылгаабыт (чугаһаабыт) — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I). Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Күнүҥ-дьылыҥ ааҕыллан, кэннин уһаан, инниҥ кылгаан, хоруоптанарыҥ чугаһаабыт. Суорун Омоллоон
Ол биһиги, кэннибит ырааппыт, иннибит чугаһаабыт, сырыыны-айаны кыайбат буолбут дьон, төһө бэйэлээҕи бултуохпутун этээхтээтэххиний. Р. Кулаковскай
◊ Кэлин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна кэннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно: а, о, ы, у. ☉ Задние гласные (в якутском языке: а, о, ы, у)
Сахалыы тыл аһаҕас дорҕоонноро наар илин эбэтэр наар кэлин буолаллар. КИИ СТ-2
Ордук кичэйэн илин уонна кэлин, киэҥ уонна кыараҕас аһаҕас дорҕооннору үөрэнээччилэр билэллэрин ситиһиэххэ. ПНЕ СТ. Кэлин кэбиһэр — көхсүнэн кэккэлээн түһэр араас ойуулаах, быһыылаах үрүҥ көмүс субурҕалартан турар дьахтар киэргэлэ. ☉ Женское серебряное наспинное украшение в виде длинных ажурных цепей в несколько рядов
Хабарҕа симэҕэр Хантаччы астарбыт, Кэлин кэбиһэргэ Кэдэрчи таттарбыт. С. Васильев. Кэлин уһугар (тиһэҕэр) — бүтэһигэр, түмүккэ. ☉ В конце, в конце концов
Кэлин уһугар бырда быстар, олус диэн утатар, аччыктыыр. Суорун Омоллоон
Уохтарын-тыыннарын таһаарсан, Орун-оннугар син быһаарсан, Кэлин тиһэҕэр эдэр ыччаттар Кимнээҕэр иллээх тарҕастылар. С. Руфов
Атыны тугу да гынар сир суох буолан, Киппирийээн кэлин уһугар отоһут эмээхсини аҕала барбыта. Д. Таас
ср. др.-тюрк., тюрк. кэйин, кейин ‘затем, после, позже’
II
аат дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын ханнык эмэ түгэн эбэтэр көстүү кэнниттэн буоларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, указывает на момент или явление, после которого совершается действие (после)
Барбыппыт, дьэ, ырыа ындыыланан Иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ, онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал. Эллэй
Баар резервэлэри мантан кэлин толору туһаннахха, былааннаах от сэттэ уон бырыһыанын эрэ ылар кыахтаахтар. «Кыым»
2. Ситим тыл суолтатыгар бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ В значении союза присоединяет придаточное предложение времени к главному (после того как). Били уол, эмээхсин мөҕүөҕүттэн кэлин, сылдьа илик. Кус көҥүллэниэҕиттэн кэлин, кини дьиэтигэр хоно илик

I
1. аат.
1. Ким-туох эмэ сирэй диэки өттө, туох эмэ инники чааһа, өттө; ким-туох эмэ сирэйин хоту хайысхата, туһаайыыта. ☉ Перед (передняя часть чего-л.); передняя, лицевая сторона
Кинигэ иннэ тырыттыбыт.  Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Атаҕын халаачыктыы ууран куорап иннигэр олорон иһэн казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
2. Ким-туох эмэ сирэйин туһаайыытынан баар туох эмэ. ☉ Находящийся впереди на некотором расстоянии от когочего-л.. Инним үчүгэйдик көстөр. Тыа иннэ барыта бадараан
3. Туох эмэ бэйэтэ дьаалатынан баран, устан иһэр хайысхата. ☉ Движение вперед
Туох барыта иннин диэки барар чаҕыл тэтиминэн. П. Тобуруокап
Олох иннин диэки устара. Д. Таас
Табаарыстар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кэлэр, буолуохтаах кэм, кэнэҕэски. ☉ Будущее, будущность
Эдэр дьон буоллаххыт дии, онон иннигитигэр дьол-соргу күүтэр дьоно буоллаххыт. Эрилик Эристиин
Иннибитигэр маннааҕар күүстээх үлэ - быһыт оҥоһуута турар. М. Доҕордуурап
Эдэр саас иннэ уһун, Оҕо саас ундьура кэтит. С. Зверев
2. даҕ. суолт. Туох эмэ сирэй диэки өттүгэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний, лицевой (о стороне)
Дьэ онтон ыла сылгы сүөһү үөһэ суох буолбут, ынах сүөһү илин тииһэ суох буолбут. Саха фольк. Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
♦ Бэйэ <эрэ> иннин көрүнэр - бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Заботиться, думать только о себе, преследовать только собственные интересы
Түүл алыбыгар бэриммэтэҕин, түһээн да соҕотох бэйэтин иннин көрүммэтэҕин астына санаата. Амма Аччыгыйа
Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов
Билигин, мин санаабар, сорох дьон бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр курдуктар. Г. Колесов. Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! алгыс. - айан дьонун алҕаан этии: айаҥҥытыгар мэһэй, моһол суох буоллун! ☉ Благословение путникам: чтобы на вашем пути не было помех! Счастливого пути! Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕын кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтума, саалаахтаан самныма! Ньургун Боотур. Илин былдьас - 1) спорт. күрэхтэһиигэ кими эмэ куотарга, ким эмэ иннигэр түһэргэ дьулус. ☉ Стремиться быть первым, опередить кого-л. в соревновании
Кинилэр спорт уон көрүҥэр илин былдьастылар. «Кыым»
Биһиги харса суох барабыт, илин былдьаһабыт. Н. Тарабукин (тылб.); 2) кимниин эмэ аат-суол былдьас, бэрт былдьас, кимтэн эмэ ордо сатаа. ☉ Соперничать с кем-л. в славе, известности, стараться превзойти, затмить кого-л.
Илин былдьасыһан, Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
Баай баайы кытта төһө да илин былдьаспытын иннигэр, кылаассабай интэриэстэрэ биир. Бэс Дьарааһын. Иннигин быһа этинимэ - үксүгэр киһиргээн, чабыланан чахчы буолара биллибэт тугу эмэ саҥарар киһини «аны маннык саҥарыма, этимэ» диэн буойан, сэрэтэн этии (былыргы саха өйдөбүлүнэн тыл иччилээх: онон мээнэ, буолара биллибэти саҥардаххына төттөрүтүн оҥорон кэбиһиэн сөп). ☉ Не сглазь, не загадывай на будущее (по якутскому поверью, человеческая речь имеет собственного духа, к-рый может отвернуться от человека или сделать обратное ожидаемому, если вслух рассуждать о будущем, строить далеко идущие планы)
Сол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев. Иннигит (иннибит) диэки! - сирэйгит (сирэйбит) хоту барыҥ (барыаҕыҥ) диэн хамаанда, бирикээс. ☉ Вперед! (команда, приказ)
«Иннигит диэки!» - диир эн эрчим хамаандаҥ Абара сатараан дьиэһийиэ, Эн өрө күөрэппит өрөгөй знамяҥ Үрдүктэн үрдүккэ тэлээриэ. Эллэй. Иннигитин илиннээн эргэр. - эһиги тускутугар кыһанан; эһиги инникигитин быһааран. ☉ Делать что-л. в интересах кого-л. в ущерб своим собственным
Мин саллар сааһым тухары бу эрэ эмээхсин иннин илиннээн хаалаары гынным. Ньургун Боотур
Эһиги иннигитин илиннээн, эһигини аһатаары сордонор буолбаппын дуо? Л. Габышев
Оо, Дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин Эн тыыҥҥын тыыннанан, Эн илиҥҥин илиннээн Өлөрсөөлөрсө Өлбөккө үүнүөм! Баал Хабырыыс
Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. «Дарыбыан тылынан да, охсуһуутунан да урааҥхайы иннигэр түһэрбэтэх илэ дэриэтинньик», - диир Хаҥхата. «ХС». Иннигэр уктуо - ким эмэ өлбүтүн кэннэ кини өлүө. ☉ Умирать вслед за кем-л., пропустить кого-л. вперед себя (в смерти)
[Күлүк:] Арай сарсын эриҥ өлөн хааллын, оччоҕо эн талбыккынан сылдьыаҥ суоҕа дуо? [Кэтириис:] Миигин иннигэр уктаа ини. А. Софронов. Иннин биэрбэт - туох да модьуйууга, кыһарыйыыга бэриммэт, кыайтарбат, хотторбот. ☉ Не поддается на уговоры, не сдается, не уступает никому ни в чем
«Кимиэхэ да иннигин Биэримэ; Кырдьыбыккын!» - дииллэрин истимэ. С. Данилов
«Кэрэмэс, - ытын кэтэҕиттэн имэрийдэ,- табыллыбатыбыт ээ. Дьэ аны аппытын хайдах эргитэбит? Аны иннин биэрэрин аата суох». Р. Кулаковскай
Өһөгөйдөөх өстөөхтөргө иннин биэрбэтэх комсомолец, учуутал Г.Н. Васильев өлүүгэ уун-утары туран охтубута. «ХС». Иннин былдьаппыт - күүһэсэниэтэ эстэн, кыаҕын ылларбыт. ☉ Терять силу, способность сопротивляться чему-л.; морально покоряться, подчиняться кому-л. [Ат] тыҥата кыараан, тыынара кылгаан, иннин былдьатан илистэн иһэр эбит. П. Ойуунускай. Иннин быс - ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын урут түһэн соруйан мэһэйдээ, атахтаа. ☉ Преднамеренно препятствовать кому-л. в осуществлении чего-л.
Хара саҥнаах, хас сыл кэтээтэ! Биир кэм иннилэрин бы-һа сылдьар. А. Сыромятникова. Иннин быһа хаампат - наһаа ытыктыыр, куттанар, толлор. ☉ Уважать, почитать, бояться кого-л.; сильно робеть перед кем-л. (букв. не сметь переходить дорогу перед кем-л.)
Былыр мин да хаһан эрэ кийиит буола сылдьыбытым, мин тойонноох, хотуннаах этим, онно тылларын утары саҥарыахтааҕар иннилэрин да быһа хаампат этим. А. Софронов
Кинилэр иннилэрин ким да быһа хаампат. Бэс Дьарааһын
Хайа эрэ алаас түгэҕэр олорор, төҥүргэстэрин уонна үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрин кытта кэпсэтиһэр курдук буолуо дуо? «ХС». Иннин көрүнэр (хайынар) - туох буолуохтааҕын билэр, кэнэҕэскитин өйдүүр (киһи). ☉ Предусмотрительный, дальновидный (человек)
Туох алдьархайай! Икки атах өйдөннө ини, үөрэхтэннэ ини хайдах иннин сатаан көрүммэт? И. Гоголев
Дьиибэ, санаабатах баҕайы, киһи иннин көрүнэрэ буоллар, өрүү өлүө суох этэ, таҥара айдаҕа. А. Сыромятникова. Иннин тымтыктанан (тымтык уматынан) көрбөт - кэлэр өттүгэр туох буолуон эрдэттэн билбэт, таайбат. ☉ Не прозревает, не может предугадать, предвидеть свое будущее
Иннин, тымтык уматынан, Эрдэтинэн көрбүт суох. Күннүк Уурастыырап
Киһи иннин тымтыктанан көрбөтүн курдук, оҕо да иннин уоттанан көрбүт суох. Ити кыыс, баҕар киһи буолуо... Д. Токоосоп
Тыый, ол мэник кыыс оҕо баҕайы хойут маннык буолуо диэн хантан тымтыктанан көрөөхтүөҕэй даҕаны. «ХС». Иннин ыл - кыай, хот, баһый; киһи тылын истэр оҥор, өрөлөспөт, мөккүспэт гын. ☉ Сломить кого-л.; заставить кого-л. признать себя побежденным
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. Күннүк Уурастыырап
Балбаараны кытта хайа да бэйэлээх дьахтар этиһэн иннин ылбатах киһилэрэ. И. Никифоров
Нина, кырдьык дуо диэбиттии, соһуйан, уолу одууласта, онтон хайдах да утарылаһан иннин ылыа суоҕун өйдөөтө. «ХС». Иннинэн буолан - улгумнук ылынан, сөбүлэнэн; өһөспөккө, көнө сүнньүнэн. ☉ Послушно, с готовностью (делать что-л.). «Чэ, мэ, бу суругу кыладыапсыкка илдьэн көрдөр. Көрдүөн булан биэриэ. Бу кэннэ манна кэлэ сылдьыма, - сымнаҕас соҕустук саҥарда. - Хайа ол киһиҥ иннинэн буолан көрдүө үһү дуо?» А. Софронов
Дьоммун-сэргэбин кытта иннибинэн буолан, үлэлэстэрбин диэхтиибин. А. Федоров. Кини ийэлээх эрэ аҕатыгар иннинэн буолан таҥыннартарар... «ХС»
Иннинэн сирэйдээх - икки атах (атахтаах) диэн курдук. Иннинэн сирэйдээх Орто дойду урсунуттан Ордорбокко олохсуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, солото-сокуона суох буолбат. П. Ойуунускай. Иннэ-кэннэ биллибэт - чуолкайа туга-ханныга, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт. ☉ Неопределенный, неясный, неизвестный
Эчи иннилэрэ-кэннилэрэ биллибэт дьон, ханарытан этэллэр оҥоробун. Болот Боотур. Иннэ-кэннэ суох киһи - туох да аймаҕа, оҕото-уруута суох киһи, аймахтарыттан соҕотоҕун эрэ хаалбыт киһи. ☉ Безродный, одинокий человек, бобыль
Хайдах эн туох даҕаны иннэ-кэннэ суох киһи курдук алыс кырыыгын, хайа былыргы төрүт хааммыт биир сурахтааҕа. МНН. Иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> - кырдьыбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Состариться, приблизиться к концу жизни (о стариках)
Биһиги көлүөнэ иннибит чугаһаан иһэр. Софр. Данилов
Устан иһэр сыллар баттааһыннарыттан Дуугун бэйэтэ кырдьан, иннэ чугаһаан, кэннэ ыраатан, омуһаҕа сиҥнэн иһэр. М. Доҕордуурап
Уһунукиэҥи санаабакка олорбуккун. Онтуҥ дьэ билбитиҥ, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан бүтэрэ бу ыган кэлбит. Н. Лугинов
Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуйуом (чугуруйуом) суоҕа! көр кэлин. Этэн баран кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуруйуом суоҕа! Ньургун Боотур
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
◊ Илин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна иннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно (саха тылыгар: и, э, ү, ө). ☉ Гласный звук переднего ряда (в якутском языке: и, э, ү, ө).
II
1. аат. Күн тахсар өттө, туһаайыыта. ☉ Восток (часть горизонта, где восходит солнце)
Кырдьаҕас бааһынай оҕонньор Чампарыын Саарга киирэн эппит: «Эн оҕоҕор сөптөөх дьахтар баар буолуохтаах мантан тус илин». Саха фольк. Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн хоту, соҕуруу, арҕаа, илин …… тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Бөһүөлэктэн тахсан тус илин диэки көс кэриҥэ сири бардаххына, сүөһү пиэрмэтигэр тиийэҕин. Н. Заболоцкай
2
даҕ. суолт. Күн тахсар өттүнээҕи. Восточный. Илин улуустар Иитимньилэрин тэрийбит Таатта хатын диэн баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Илин тумулга кини солооһуна сылтан сылга кэҥээн нэлэйэн иһэрэ. Амма Аччыгыйа
Марба олорбохтоон баран, тахсан илин өтөх диэки элэҥнии турда. Күндэ