I частица 1) вопр. употр. при переспрашивании, уточнении вопроса: туох даа ? что (ты) говоришь?; ханнык даа ? какой, говоришь?; бараллар даа ? говоришь, они уходят?; 2) выражает удивление, испуг: улаханнык ыалдьыбыт даа ? ты сказал, он серьёзно болен?; 3) усил. выражает мольбу, восхищение, негодование, нетерпение и т. п.: өлөрүмэ даа ! о, не убивай!; кэрэтин даа ! как красиво!; кэл даа ! ну иди же!
II модальное сл. выражает 1) подтверждение, согласие да; даа , даа , киир да, да, заходи; даа , бипиги кыайыахпыт ! да, мы победим!; 2) вопрос, требующий подтверждения да; чахчы оннук , даа ? (это) действительно так, да?; 3) неожиданное воспоминание о чём-л. да, кстати, вот ещё; даа , өссө харчыта ыытар үһүгүн да, ещё велели вам выслать денег; 4) размышления говорящего по поводу чего-л. да, так; даа , бипиги да кырдьан эрэбит да, и мы начинаем стареть.

1) бросать, кидать, швырять; метать; уокка аста кэбис = бросить в огонь пищу (традиция идёт от древнего обряда задабривания духа огня); отто кэбис = сметать стог сёна; 2) бросать, оставлять что-л.; дьиэҕэ кэбис = оставить что-л. дома; табаҕы кэбис = бросить курить; 3) выбрасывать, выкидывать; киэр кэбис = выбросить; 4) перен. разг. выделять, оставлять что-л. для кого-л.; табаххыттан кэбиһээр оставь мне немного табаку; 5) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и служит для образования законченного вида: сиэн кэбис = съесть (до конца); ыйыстан кэбис = проглотить (целиком); 6) в знач. межд. брось, оставь; нельзя; кэбис , тыытыма ! нельзя, не трогай!; кэбис-кэбис , инньэ диэмэ ! брось, брось, не говори так! # тылла кэбис = замолвить слово; хараххын кэбис = подглядывать, следить.

ono. Croak!; даа гын= v. to croak

v. to throw, toss, pitch, cast; =ан кэбис= conv. to do something completely, thoroughly

I
сыһыан т.
1. Бигэргэтэр эппиэти, көннөрү эбэтэр күүскэ бигэргэтиини, ардыгар, эмоциональнай биитэр түмүктүүр, толкуйдуур дэгэттээх көрдөрөр (оннук, чахчы оннук). ☉ Выражает подтверждение, утверждение, иногда с оттенком размышления, вывода или эмоционального отношения (да)
Даа, даа, киниттэн, суос-соҕотох киниттэн! Софр. Данилов
Даа, кыайан быһаарыллыбакка турар проблема элбэх! В. Яковлев
Даа! Чахчы талааннаах киһи этэ. Г. Угаров
Хаһан эрэ мин төрөөбүт Волгабынан эмиэ болуотунан эрэ усталлара, даа, оннук этэ. П. Филиппов
Даа, мин манна үлэлиибин. «ХС»
- Байбаас уола Сүөдэркэ диэн этэ дуо? - Даа, даа... Федор Стручков. «ХС»
Даа, чахчы кыһыл көмүс эбит. «ХС»
2. кэпс. Ыйытыыга, көрдөһүүгэ көҥүллээһини, сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает разрешение, согласие при ответе на вопрос или реакции на просьбу собеседника. Даа, ыл. Даа, киириҥ. - Киинэҕэ барабын дуо? - Даа. - Итини аахпытыҥ дуо? - Даа
3. Тугу эмэ эмискэ өйдөөн кэлиини көрдөрөр (өстүбэһи, арба). ☉ Выражает неожиданное воспоминание о чем-л. (да, кстати)
Даа, өссө харчыта ыытар үһүгүн. Даа, кулуба, миэхэ билиэттэ аҕал эрэ. Барыах-кэлиэх санаа киирдэ. Н. Неустроев
Даа, Оленьканы кытта көрсүһэн баран барыахха баар эбит. Амма Аччыгыйа
4. Бигэргэтэр эппиэти көрдүүр дьаныһан ыйытыыны бэлиэтиир (ээ?). ☉ Выражает настойчивый вопрос
Эн эмиэ билбэтэҕиҥ, даа? Кырдьыккын эт, сымыйа биэдэмэс, даа? «ХС»
5. Саҥарааччы толкуйга түһүүтүн, эргитэ санаан баран түмүктүүр хабааннаахтык этиитин көрдөрөр. ☉ Выражает раздумье говорящего с оттенком заключения
Даа... Хобдох түмүккэ кэлбит киһи эбиккин. Софр. Данилов
Даа, дьэ дьыала итинник. Г. Угаров
Даа, оҕо саас ырата уонна олох, ардыгар, бэйэбэйэлэригэр маарыннаспат да буолар эбиттэр. «ХС»
II
эб.
1. Истэн баран хос ыйытыыны үксүгэр дьиктиргээһин, соһуйуу, сөбүлээбэт, кыыһырар, үөрэр уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр (икки эбэтэр хас да киһи кэпсэтиитигэр тут-лар). ☉ Выражает вопрос при переспрашивании, часто с оттенком удивления, неодобрения, негодования, радости и т. п. (употр. в диалоге)
«Мундербекпын даа? Абдуркулла өллө даа?» - диэн оҕонньордоох эмээхсин сарылаһа хааллылар. Эрилик Эристиин
«Куораттыыбын даа?!»- Сүөдэр Хомуоһап кыламмытынан, төлөпүөн туруупкатын Хабырыыс илиититтэн мүччү тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Холбоһор буоллубут даа?! Дьиэбит хаппахчылаах буолар даа?! Т. Сметанин
2. Туохтуур соруйар киэбин кытта саҥарааччы көрдөһөн соруйуутун, көрдөһүүлээх бопсуутун, көрдөһүүтүн, ааттаһыытын көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в форме повелительного наклонения, выражает повеление с просьбой, запрещение с просьбой, просьбу, мольбу говорящего
Саҥастарым, туруҥ даа, Саргыгытын тутаахтааҥ! Эллэй
Лука, кэлэ оҕус даа! Амма Аччыгыйа
Тыый! Аҕаа! Ыалдьыма даа! Өргөй! С. Данилов
Кинигэ тылынан саҥарыма даа! Т. Сметанин
3. Саҥарааччы этиллэр предмеккэ, кэпсэтэр киһитигэр сөбүлээбэт сыһыанын, сэмэлиир, сирэр, сөбүлээбэт, сэниир уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное отношение говорящего к предмету речи, собеседнику с оттенками укора, осуждения, неодобрения, пренебрежения и т. п. Аата эттэххин даа! Үөрэх даҕаны, эмп даҕаны хос тутааһын буоллахтара дии. П. Ойуунускай
«Оо, киирбэккин даа!» - Охоноос саҥа аллайа түстэ. Амма Аччыгыйа
Бай, доҕор, эттэххин даа! Софр. Данилов
Оокком дьүһүнүн даа! «ХС»
4. Саҥарааччы араас ис туругун (аһыныытын-аһыйыытын, абаккатын-уордайыытын, муҥнаныытын-муҥатыйыытын, куттаныытын-куойуутун, баҕарыытын-ымсыырыытын, сөҕүүтүнүөрүүтүн уо. д. а.) иэйиилээхтик күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление внутреннего психологического состояния говорящего (жалость и сожаление, негодование и гнев, сетование и жалобу, желание и душевную тягу, восхищение и радость и т. п.)
Хаарыан баайбыт хааллаҕын даа! Төннүөҕүҥ! Саха фольк. Ии, оҕобун даа, оҕобун! Суорун Омоллоон
Оо, итэҕэс аналламмыт абатын даа, суорума соруктаммыт сорун даа! Софр. Данилов
Сүрүн даа, иччитэх сир үрдэ, Күөх мастар хоҥкуйа куурбуттар. И. Эртюков
Уой, уой, куттаннахпын даа! С. Ефремов

I
1. туохт.
1. Оттоммут оту биир сиргэ мунньан улахан чиҥ чөмөхтө оҥор. ☉ Стоговать сено
Бардар бараммат киэҥ ходуһаҕа өлгөм оту оттооннор, кэбиһэн үллэтэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
[Ханньалба:] Үрэххэ от кэбиһэ киирэбин, атырдьах уларса кэллим. П. Ойуунускай
Кур оту кэбиһэн эрэрдии Ахсынньы тымныыта сырылыыр. Эрилик Эристиин
2. фольк. Бырах, элит. ☉ Бросать, кидать, метать что-л. Халыҥ хаһанан харчы кэбиһэр, суон саалынан мохсуо кэбиһэр (өс хоһ.)
Бии дьон кэлэллэрин, олбуор аһан, тэһиин тутан, олбох кэбиһэн, тоһуйдулар. ПЭК ОНЛЯ VI
Муостаах хара саһыл бэргэһэни кырыытынан кэбиспит. Ньургун Боотур
3. Бараргар бэйэҕин кытта ылыма, хааллар. ☉ Оставить, покинуть, бросить кого-что-л.
Аҕам оҕотоо, тоҕо, тоҕо көһүппэтиҥ, тоҕо миигин соҕотохтуу кэбистиҥ? Суорун Омоллоон
[Царевнаны] Онно, тыаҕа кэбистим, тууйа-бобо кэлгийдим. А. Пушкин (тылб.)
Эн ийэҥ үлэлии бардаҕына эйигин миэхэ кэбиһэн барара. Г. Николаева (тылб.)
△ Тугу эмэ гынаргын хааллар, бырах. ☉ Бросать, оставлять (привычку)
Табахпын кэбистим.  Эн эрэн миигин, итэҕэй миигин, Истиҥнээх санаабын этэрбин: Кэлэйэн булбут «кэдэрги киҥмин» Кэбиһиэм диэммин, тыл биэрэбин. Күннүк Уурастыырап
△ үрд. Кэннигэр хааллар (кэс тылы, кэриэһи). ☉ Оставить после себя (завещание)
Санаарҕаамаҥ: кэбиспит кэриэскит Сата тыалга ыстарбата. Эллэй
Ол киэһэ Тиийбитим, Тиит Маһым, Эйиэхэ Кэс тылбын кэбиһэ. П. Тобуруокап
4. Кэмин иннинэ итэҕэс оҕону төрөт (кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Выкидывать (плод); рожать недоношенного (детеныша — о животных)
Аһаах оттон биэлэр кулун кэбиһиэхтэрэ. Л. Габышев
Оҕо кэбиспит кырса аһаабат. АВЛ ГСФ
Дьүүкэрбит табалар үксүгэр тугут кэбиһэллэр, Оҕолоро хойуккааҥҥа диэри мөлтөх, аһаах уонна ыарыыга ылларымтыа буолаллар. ВВ ЫСЫ
5. Тугу эмэ таай, билгэлээ. ☉ Гадать (на картах), раскладывать (карты); предсказывать что-л. Төһө дьоллоох сир эбитий, Түөрэхтэ кэбиһэн, билиэххэ. Суорун Омоллоон
Дьиэлээх Кулуутап, куһаҕан таҥастаах киһи, талах олох маска олорон сэрэбиэй кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
6. Кимиэхэ-туохха эмэ анаан биэр, бэрис. ☉ Выделить кому-л. что-л., поделиться чем-л.
Бу да сырыыга айыы таҥара аһынар ини, баай Байанай тугу эмэ кэбиһиэ. Болот Боотур
Эбэ муҥхатыгар өр сылтан сылдьыспыт оҕонньоттор: «Эбэбит быйыл даҕаны өлүү кэбиһэн, өттүк харалаан ыытар ини», — диэн бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар ботугураһаллар. «Кыым»
7. түөлбэ. Көөнньөр (чэйи). ☉ Заваривать (чай)
Охоноон ойон туран көлөнү туора тардан, чаанньыгын кытыыга таһааран баран, чэй кэбистэ. «ХС»
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһыарыынан бүтэр сыһыат туохтуурга сыстан хайааһын бүтэһиктээхтик оҥоһуллубутун, түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола означает законченность действия
Сиэн кэбис. Бүтэрэн кэбис. Олорон кэбис.  Эдэр киһи таһыттан киирэр айаҕы хатаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Бобров! Билсэн кэбиһиҥ! Амма Аччыгыйа
Үчүгэйдик өйдөөн кэбис. С. Ефремов
◊ Илин-кэлин кэбиһэр көр илин-кэлин
Үрүҥ көмүс бастыҥа, Илин-кэлин кэбиһэр, Халадаайдаах былааччыйа, Хаарыс харсыат кэппиттэр. С. Данилов
Илин-кэлин кэбиһэрэ айгыраан Иэйэхсит хотун илэ кэлбитэ. С. Тарасов
Сото кэбис көр сото. Өлөксөй уол эрбэҕин айаҕар уган баран, сото кэбиһэн, эмээхсини одуулаһан турда. Амма Аччыгыйа
Дыргыччы өтүүктээх бүрүүкэлээх атаҕын үрдүктүк сото кэбиһэн, оргууй биэтэҥнэтэ олордо. Н. Лугинов. Хараххын кэбис — көр, көрө сырыт. ☉ Поглядывать, бросать взгляд
Көр, ол-бу диэки көрөн, харахтара килбэчиҥнэс, ол ыккардыгар, кини диэки харахтарын кэбиһэн ааһаллар. «ХС»
др.-тюрк. кемиш
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы аккаастанарын, сөбүлэспэтин көрдөрөр. ☉ Выражает отказ, несогласие говорящего (нет)
Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума. Амма Аччыгыйа
Кэбис, эн ас. Н. Заболоцкай. Кэбис, уурайабын. А. Федоров
2. Ханнык эмэ хайааһыны бопсууну, тохтотууну, этиллибит санааны утарыыны, мэлдьэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает возражение говорящего, отрицание им чего-л., имеет запретительное значение (нет, что ты)
Кэбис, муодалаама. Суорун Омоллоон
Кэбиһиҥ, доҕоттоор, эбэбитин Талбабытын ити курдук куһаҕаннык санаамаҥ. Амма Аччыгыйа
Сымыйа! Кэбис! Уоруйахтар буолбатахтар. Эллэй

туттул. сыһ. холб. Саҥарааччы эйэҕэс көрдөһүүтүн, ааттаһыытын көрдөрөр. ☉ Выражает вежливую просьбу, мольбу говорящего не совершать действие (пожалуйста, не надо)
Кэбис даа, оонньуургун бэйдиэ ыһан кээһимээрий.  Кэбис даа, биэбэкээм, ытаахтаама даа! Амма Аччыгыйа

саҥа алл., сыһыан холб. Кэпсэтиигэ хос ыйытыы форматынан абаран-сатаран, кыыһыран-уордайан сыһыаннаһары көрдөрөр. ☉ В диалоге в форме повторного вопроса, выражая крайнюю степень возмущения, имеет следующие значения что ты сказал? (что-что?!, что-о?)
«Туох даа?!» — Сыллай сирэйэ-хараҕа бүтүннүү түрүтэ тыытан барда. Амма Аччыгыйа
Туох даа? Өссө мин уолум сириксэннээх дии! Көр эрэ маны! И. Гоголев
Туох даа? Эйиэхэ уон суукка өссө кыра эбит! Букатын өйдөммөтөххүн! И. Семёнов

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлэспэт, сөбүлээбэккэ утары этэр эмоциональнай сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное несогласие, возражение говорящего с неодобрением (соотв. ну и, что ты, скажите еще)
— Аата эттэххин, — Нина күлэ түһэр. — Мин саҕа кийииттэрдээх инилэр. Далан
— Мин өллөхпүнэ, ким да эйигин соруйуо, моһуоктуо суоҕа! — Аата эттэххин, мин ол туохпунуй? «ХС»
Аата эттэххин даа! Киһи киһиттэн үөрэммэккэ кыылтан үөрэниэ дуо! «ХС»

саҥа алл. Соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление
Бай-даа, оҕом Сүөдэр кэллэ дуо? Н. Якутскай
Бай-даа!!! Көр-ньии!!! Балай маҥаас, Маҥай-саҥай аллаах, Уот Уһутаакы Уһун сордоох. П. Ойуунускай

саҥа алл. Долгуйан, кыыһыран бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное утверждение говорящего (да-да)
Мин Сергей Петровиһы таптыыр эбиппин. Даа-даа, Аласовы! Софр. Данилов
Даа-даа! Утуйа сыттаҕына уоран аҕаллым. Уоран! «ХС»

сыһ., кэпс. Ситэ уһукта илик курдук, тугу да үчүгэйдик өйдүү охсубат курдук. ☉ Будто спросонья, словно отупев, ничего не понимая, не соображая
Уол сытыы кылаана сыппаан, мөлтөөн дүө-даа сырытта. Р. Баҕатаайыскай
Биһиги курдук дьоҕус өйдөөх дьоннор түҥ-таҥ баран, дүө-даа буолан хаалбыппыт. Г. Колесов

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кэ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: кэбис-кэтит, кэбис-кэдэгэр. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся на кэ-: кэбис-кэтит ‘преширокий’, кэбис-кэдэгэр ‘слишком, сильно изогнутый’
Мэхээлэ, тииһиҥуоһуҥ кэбис-кэмэ сылдьар эбит дии. Э. Соколов

туттул. сыһ. холб.
1. Саҥарааччы утарсан, сөбүлэспэтин, аккаастыырын көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, несогласие, отказ говорящего (нет-нет)
Кэбис-кэбис! Сөдүөччүйэ! Кыһыл көмүстээҕим да буоллар, эйигиттэн харыстыам суох этэ. Амма Аччыгыйа
Кэбис-кэбис, сүрэ бэрт. М. Ефимов
Кэбис-кэбис, оҕолоор, Катяны бырадабыаһыттан устуохха. В. Ойуурускай
2. Саҥарааччы бопсорун көрдөрөр. ☉ Выражает запрет говорящего (нетнет)
Кэбис-кэбис, инньэ диэмэ. П. Ойуунускай. Кэбис-кэбис, үлэлээҥ! А. Федоров