сыһ. Оттомо суохтук, мээнэ-мээнэ. ☉ Несерьезно, беспечно
Буркун тугу да өйдөөбөтөхтүү туттубутун көрөн, дьиэлээх хаһаайын дьалаарыччы күллэ. И. Гоголев

даҕ. Бииргэ төрөөбүт дьоннуу сыһыаннаах, чугас, уруулуу. ☉ Родные, связанные братскими узами. Убайдыы-бырааттыы уолаттар тугу этиэхтэрин билбэккэ, оҕонньор диэки өйдөөбөтөхтүү көрүтэлииллэр. Эвен фольк.

сыһ. Мээнэнэн, өйдөөбөтөхтүү (көр). ☉ Бессмыленно, пустыми глазами (смотреть)
Чаллаччы көрөн баран турар. Н. Габышев
Сааппат хараххын чаллаччы көрөн баран, чыпчылыйбаккын дуу, илиэһээй?! М. Шолохов (тылб.)

сыһ. Муннугунан хаҥсыйардыы. ☉ Гнусаво
Киргиэлэй көхсүн иһигэр ынчыктаата уонна тыла айаҕар баппатах курдук, тугу эрэ хоҥсуотук кыҥынайда. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин, тугу да өйдөөбөтөхтүү, ардаҕыран олордо. Кинээс хараҕа үөстэннэ, хоҥсуотук көбүөлээтэ. И. Гоголев

сыһ. Ууламмыт хараххынан, өйдөөбөтөхтүү (көр — хол., холуочук киһини этэргэ). ☉ Влажными, водянистыми глазами, бессмысленным взглядом (смотреть — напр., о пьяном человеке)
Дырааһай Ылдьаа тугу да булан хоруйдаабакка, айаҕын аппытынан чалбаччы көрөн турда. Н. Якутскай
Хараҕын чалбаччы көрбүт. В. Гаврильева
Сонно тута Чоомуут арыгыттан бөлөнүйбүт мэйиитигэр холуочук Сорокобуой [киһи аата] чэйдээх чааскыны икки ытыһынан бобо тутан, нэтээги курдук чэчэгэйинэн чалбаччы көрүтэлии олороро көтөн түспүтэ. Күрүлгэн

туохт., көсп.
1. Сылаас сиргэ өр туран эбэтэр ардахха, сииккэ ылларан түүнүгүр, дьүдьэй, хараар (хол., үрүҥ ас, от туһунан). ☉ Покрываться плесенью, портиться, чернеть от долгого хранения в тепле или под дождем, в сырости (напр., о молочных продуктах, сене)
Бу арыы, өр туран, ардаҕырбыт. СГФ СКТ
[Сүөдэр от кэбиһэригэр бугулларын] сытыйбыт, ардаҕырбыт өттүн киинин тула уурталаата. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Ситэ утуйбакка эбэтэр сынньаммакка сылайбыт-элэйбит көрүҥнэн, саппаҕыр. ☉ Принять утомленный, усталый вид от недосыпания, неполноценного отдыха и других причин. Сэмэн уутун хаммакка бэркэ ардаҕыран олорор
□ Күөх көппө арай арбы-сарбы ардаҕырар, Күн көрүн, үтүөтүн билбэккэ матар. АХС
Эмээхсин, тугу да өйдөөбөтөхтүү, ардаҕыран олордо. Кинээс хараҕа уоттанна, хоҥсуотук көбүөлээтэ. Тулхадыйбат д.

сыһ.
1. Бэрээдэгэ суох, күөрэ-лаҥкы, өрө-таҥнары. ☉ Беспорядочно, хаотично, вверх дном
Түөрт улахан бааҥка оҕурсу кэнсиэрбэтэ түҥ-таҥ угуллубут сиэккэтин уҥа илиитигэр тэйгэччи туппут. Н. Габышев
Оонньуу кэмигэр түҥ-таҥ түспүт олох мастары туруортуур тыастара тиһигирээтэ. Эрилик Эристиин
△ Туора-маары (көр). ☉ Криво-косо (смотреть)
Быйыл Климентий Сергеевич Саахарап оскуолаҕа учууталлаан түҥ-таҥ көрө сылдьар эбит. П. Аввакумов
2. Үтүөлүү-анньыалыы былаастаан, охторо сыһа-сыһа. ☉ Так, чтобы уронить, сбить с ног (толкать, трясти)
Мааҕын миигин түҥ-таҥ илгиэлээбитиҥ олус этэ. П. Ойуунускай
Оҕонньору түҥтаҥ анньан икки саллаат таһаараллар. С. Ефремов
3. көсп. Киһи өйдөөбөт гына (хол., саҥар); өйдөөбөтөх курдук, өйдөөбөтөхтүү (хол., көр). ☉ Несвязно, бестолково, невпопад (напр., говорить); непонимающе (напр., смотреть)
Оҕонньор нууччалыы түҥ-таҥ да буоллар билэр эбит. Амма Аччыгыйа
Түксү, уурай, эмээхсиэн, Түҥ-таҥ туойдуҥ, сөп буолла! Күннүк Уурастыырап
Байбааскылаах түҥ-таҥ таҥнан булумахтаһаллар. А. Фёдоров
♦ Түҥ-таҥ түс — ыксалынан тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. в спешке
Түҥ-таҥ түһэн дьиэлэрин хомуммута буоллулар. Амма Аччыгыйа. Түҥ-таҥ эрдэр (туойар, тыллаһар) — 1) мээнэмээнэ саҥар, буолары-буолбаты мээрилээ. ☉ Говорить что попало, что взбредёт на ум
Сэргэчээн …… кэнникинэн түҥ-таҥ туойан барда. Болот Боотур; 2) өй-мэй буолар кэмҥэр ону-маны тыллас (улаханнык ыалдьа сытан). ☉ Бредить, говорить несвязно (находясь в болезненном состоянии). Бэргээбит кэмигэр түҥтаҥ туойар буолан хаалла

сыһ.
1. Көнө ньалҕаархай ньуурдаах гына; килэрийэн, килэйэн көстөр буола. ☉ Так, чтобы иметь ровную, гладкую поверхность; до блеска, до лоска
Уу иэнэ килэрчи тоҥон, кытааппыт курдук. Амма Аччыгыйа
Биир тымныы түүн …… уубут килэрчи тоҥон хаалбыта. Н. Якутскай
Үрэхтэр бастара килэрчи тоҥнулар. П. Ламутскай (тылб.)
2. көсп., кэпс. Олох, тамты. ☉ Совсем, полностью
[Мөрүөн оҕонньор] махталбаһыыба биэрэрин килэрчи умнан кэбистэ. Д. Таас
Ньиэгирдэр килэрчи кулуттуу балаһыанньалаахтара. В. Ленин (тылб.)
△ Бүтүннүү, төрдүттэн. ☉ Полностью, до самого основания, наголо
Киэҥ унаар хочо, хочо Килэрчи оттоммут. Эллэй
[Дмитрий Николаевич] килэрчи бириэйдэммит сэҥийэтин …… имэриммэхтээн ылаттыыр. Р. Баҕатаайыскай
Ньукулай Макаарап баттаҕа килэрчи кыргыллыбыт. ИИФ УС
3. көсп., кэпс. Мэлдьи. ☉ Постоянно
Эһиги, көрдөххүтүнэ, артыыс килэрчи бырааһынньык курдук олороро буолуо дии саныыгыт. «Кыым»
♦ <Мээнэнэн> килэрчи көр — иччитэ суоҕунан, тугу да өйдөөбөтөхтүү көр. ☉ Смотреть пустым, бессмысленным взглядом
Сэллик атыыһыт, мээнэнэн килэрчи көрө-көрө, …… силлээн унаарытар. Н. Лугинов
Бааса маҥнай ханна баарын билбэккэ, …… мээнэнэн килэрчи көрөн сытта. П. Чуукаар
Иирбит киһи дьиэгэнийбит, килэрчи көрбүт хараҕа субу баар буола түстэ. К. Симонов (тылб.)
◊ Килэрчи анньан — халҕаһалыы тоҕо солоон. ☉ Толпой, гурьбой, сплошной массой (двигаться)
Биэйэнньиэр куормалаах, кыһыл хаалтыстаах оҕолор килэрчи анньан иһэллэр. С. Федотов
Чоху бөҕө килэрчи анньан тимир суолу туораан эрэрэ. БК БК. Килэрчи көр — 1) чыпчылыйбакка, киэҥник көр. ☉ Смотреть широко раскрытыми глазами, не мигая
[Киһи] хараҕын килэрчи көрөн олорон боллурҕаата. Амма Аччыгыйа
Килэрчи көрбүт киһи саҥарда. Эрилик Эристиин
△ Хараххын муҥунан көр (куттанан, соһуйан). ☉ Вытаращить глаза (от испуга, от неожиданности)
Оҕонньор килэрчи көрбүтүнэн ууга …… мэлийэн хаалла. Болот Боотур
[Кэтириис хараҕын килэрчи көрөн баран:] Мин кэргэним даа?! С. Ефремов
Халҕан ис өттүттэн биир куттаммыт харах килэрчи көрөн турар. Л. Толстой (тылб.)
△ Кылардаан үрүҥүнэн көр. ☉ Скосив глаза, выставить белки
Хараҕын кылара бэргээбиккэ дылы буолла, үрүҥ өҥүргэһинэн эбии килэрчи көрдө. «ХС»; 2) хараххын симимэ, олох утуйума. ☉ Не сомкнуть глаз, не спать
[Маайыка:] утуйбакка, килэрчи көрөн сытан-сытан баран, утуйбута. А. Софронов
[Уйбаан] биирдэ да хараҕын быһа симпэккэ килэрчи көрөн сытта. Р. Кулаковскай; 3) көсп. Тугунан эмэ килэйэн көһүн. ☉ Блестеть, светиться (о гладкой поверхности чего-л.)
Дьиэ таас түннүктэринэн килэрчи көрөн кэбиһэр. М. Доҕордуурап
Истиэнэ куруутун үөл-дьүөл испиэскэнэн эрэ килэрчи көрөр. С. Федотов
Чалбах уулара түүнүн мууһунан килэрчи көрөр буоллулар. КН ПБ