туохт. Кыыл тириитин кэдэрээнинэн, этиригинэн субалаа, кыһыахтаа. ☉ Мездрить кожу, счищать с неё мездру железным скобелем
Ааныс, ороҥҥо олорон, кырыылаах маска тардан этириктээн, таба тыһын имитэн таҥастыыр. «ХС»

аат., түөлбэ. Таба тириитин таҥастыыр тиистээх кыһыах курдук тимир. ☉ Круглый зубчатый железный скребок на деревянной ручке для выделки оленьей шкуры
Имитиигэ туттар тэрил арааһынайа да элбэх. Холобур, талкы арааһа баар: кыһыах, үрүөх, чүчүм, соҥоһоон, кэдэрээн, сүлүгэс диэннэр. АЕЕ ӨӨ
Көмүүлэргэ тириини таҥастыыр сэптэр — чүчэннэр, соҥоһооннор уонна кэдэрээннэр көстүбүттэрэ. ЭБЭДьА

аат. Тирии субатын кыһыйарга аналлаах кэдэгэр быһыылаах мас уктаах тимир тэрил. ☉ Скребок выгнутой формы с деревянной рукояткой для снятия мездры со шкуры
Тирии таҥастыыр араас тэрил: үрбэ, кыһыах, кэдэрээн, тиистээх чохооччу, сүлбэ быһаҕа. Хомус Уйбаан

туохт.
1. Кэдэрээнинэн тириини имит, таҥастаа. ☉ Мять, выделывать кожу с помощью скребка
[Тириини] кэдэрээннээн сымнатан баран, сыа арыытынан, сүөгэй арыытынан оҕунуохтууллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. кэпс. Улаханнык кэһэт (дэҥҥэ тутлар). ☉ Серьезно наказать, проучить кого-л.
Мин эмиэ дьадаҥы олох кэдэрээннээбит киһитэбин. М. Доҕордуурап
«Эмиэ дьиибэтин үөнэ тэһитэ кэйдэ. Сискин кэдэрээннээтэҕим буоллун», — Өксүөнтэй сүүрү ылан охсордуу туттубутугар, Куочай тэскилээн биэрдэ. «Чолбон»

даҕ.
1. Ып-ыраас, сыпсырдык (үксүгэр халлаан, уу туһунан). ☉ Сверкающий чистотой и блеском (обычно о небосводе, водной глади и др.)
Иэйэхситтээх илин халлаан Иирэр эбир-дьаҕыл иҥэйэтин Аллараа алаархай таһаатыгар Айыыһыт хотуну анаабыттар. П. Ойуунускай
Иннибэр көстөр, арай, Биир кэм алаархай, Биир тэҥ сып-сырдык, Өҥө суох арылык. Л. Попов
Алаархай уутугар Андылар түһэллэр, Кэдэрээн тыатыгар Кэҕэлэр этэллэр. С. Тимофеев
2. Киэҥ, сырдык, сымнаҕас; элэккэй (харах туһунан). ☉ Широкий, светлый и мягкий (обычно о глазах)
Кукушкин кэнники тахсан, ааҥҥа тохтуу түһэн, киэҥ алаархай харахтарынан чыпчылыс гына көрөн иһэн, эмиэ кимиэхэ да кыһамматах, үҥкүүгэ эрэ бас бэриммит курдук туттар. И. Федосеев
Көр эрэ …… ити алаархай хараҕынан имэрийэн эрэрдии, эйэҕэстик унаарыччы көрбүт кыыс оҕо кэрэтин... Л. Габышев

аат., эргэр.
1. Тирии ис субатын кыһыйарга аналлаах токур тимир, кэдэрээн. ☉ Железный дугообразный скобель (для обработки кожи)
Бөдөҥ тоҥуулаах рашпиль эбэтэр этирик тимир суох буоллаҕына оҥоһуллуохтаах муос ньуурун бытархай тиистээх быһах эрбиинэн ааллахха, оллура-боллура көнүөн сөп. ПСН УТС
2. кэпс. Таҥаһы аалан сууйарга аналлаах, долгун-долгун курдук быһыылаах тимиртэн оҥоһуллубут тэрил. ☉ Стиральная доска
Татыгыр курдук Тамыйах ыстааннаахтар, Этирик курдук Эмчиирэ этэрбэстээхтэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көрүөххэ сүрүн ньии: тураах атах, Сигэ бордообут ыстаан иитэ, Көтөҕө үүммүт чохоҕор кэтэх, Этириктээх икки илиитэ. Таллан Бүрэ
3. көсп., кэпс. Уустугурдуу (ханнык эмэ дьыаланы); эрэй, кыһалҕа. ☉ Затруднение, осложнение; трудности, сложности
Үгүс-элбэх этиригэ суох, уруккуттан сөбүлүүр идэтинэн үтүмэхситтиэн санаталыыр. Н. Борисов
[Табаары] Алаҕар, Мугудай нэһилиэгин олохтоохторо бэрт эрэйинэн, үгүс этиригинэн Дьокуускайтан көлөнөн тиэйэн аҕалаллара. «ХС»
♦ Этирик түөстээ, иҥиир тараһа- лаа — иҥиир тараһалаа, этирик түөстээ диэн курдук (көр иҥиир)
Үлэ миигин үйэм тухары бу айылаах гынна… Иҥиир тараһалаата, этирик түөстээтэ, кылгас сонноото. Суорун Омоллоон
Бар дьону Этирик түөстээн, иҥиир тараһалаан, Байар-тайар бардам судаарыстыбалар. М. ТимофеевТерёшкин
ср. хак. изрек, алт. эдрек ‘кожемялка’

I
аат.
1. Буорга үүнээйи силиһирэн бөҕөтүппүт үрдүкү араҥата. ☉ Верхний слой почвы, дерн
Күөх кырыска сибэкки арааһа итии күн сыралҕаныттан өссө киэркэйэн, чаҕылыйан көстөрө. М. Попов
Кырдал сирбит Кырса ирбит. Дьуон Дьаҥылы
Күөх кырыска Күндүл сырдыкка Күүлэйдиир кэмнэри саныыбын. «ХС»
2. Туох эмэ үөһээ өттө, үөһээ араҥата, кырыыта, ньуура. ☉ Наружная сторона, наружная поверхность чего-л.
Тыы уу кырсынан, халтарыйардыы, чэпчэкитик дьулуруйан истэ. Н. Лугинов
Саһыллар хаар кырсын ойуулаан иһэннэр, тохтооннор, иһирик быыһыгар саһаллар. С. Васильев
Сир кырса халыҥ хаар өлгөм сиигинэн утахтанан, күн уотун сылааһыттан ирэн, күөх от, көрөн турдахха, көҕөрө үүнэн тахсарга дылы. «ХС»
3. Сүөһү тириитин түү төрүттэрдээх тас араҥата. ☉ Верхний слой шкуры животного с корнями волос
Тириини дүлүҥҥэ өҥүнэн саба быраҕан, түүтүн кэдэрээнинэн эбэтэр эргэ хотуур биитинэн бэркэ сэрэнэн, тирии кырсын эчэппэккэ кыһыйыллар. АНП ССХТ
[Тириини] эмиэ уунан ибиирэ-ибиирэ аҥаар атаххынан үктээн, биир илиигинэн тутан туран, соҥоһоон тимиринэн уҥа илиигинэн сэрэнэн биир тэҥник кырсын наһаа бытархай, чааста гына тоһутуллар. АЕЕ ӨҮОБ
Түү чиргэл тириигэ тилэри киирэн сылдьааччыта төрдө, кырса диэн ааттанар. АЕЕ ӨҮОБ
♦ Кырсын сиэн баран, өҥөр киирдэ — бастаан кыраттан саҕалаан баран, кэнники туох эмэ улаханы да, албас көмөтүнэн, кимтэн эмэ албаҕалаан ыл. ☉ Выманивать у своей жертвы сначала мелочь, а потом постепенно и что-л. крупное (о плутах). Ити киһиттэн сэрэн, кырсын сиэн баран, өҥөр киирэр идэ-лээх
◊ Кырыс тарт — кырыстан, кырыһынан бүрүлүн. ☉ Покрыться дерном. Кырыс тастаах — чараас буолан баран, бүрүйэ тас сыалаах сүөһү этэ. ☉ Сплошь покрытый тонким слоем жира (о говядине)
Кырыс тастаах ынах. ПЭК СЯЯ
тюрк. кыртыш
II
аат., түөлбэ.
1. Сордоҥ оҕото. ☉ Молодь щуки. Туубар хас да кырыс киирбит
2. Дьарҕаа оҕото. ☉ Мелкий хариус. Бу улуус дьоно дьарҕаа оҕотун кырыс диэн ааттыыллар

аат.
1. Ол-бу кытаанаҕы (хол., иҥиири, тириини) дэлби сынньан сымнатарга туттуллар мас молотуок. ☉ Деревянная колотушка для размягчения чего-л. твёрдого (напр., сухожилий, шкуры)
Имитиигэ туттар тэрил арааһынайа да элбэх. Холобур, талкы арааһа баар: кыһыах, үрүөх, чүчүм, соҥоһоон, кэдэрээн, сүллүгэс диэннэр. «ХС»
Хаппыт иҥиири сүллүгэһинэн сынньан, таҕаан атаҕар тардан имитэн баран, тус-туспа түрбэлээн уураллар. АЕЕ ӨҮОБ
2. Дьиэ тутуутугар эркин буолар бэрэбинэни сыапка олордон, саайан ыпсарарга аналлаах, инчэҕэй ыарахан мастан оҥоһуллубут баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, обычно из сырой древесины, в форме бутыля, применяемая для плотной пригонки брёвен при возведении дома
Ууруллубут эркини ыпсаран, улахан, үөл сүллүгэһинэн саайан биллиргэтэллэр. Д. Таас
Эмискэ буурҕа лүҥсүйдэ. Мас сүллүгэһинэн охсордуу тордох эркинигэр саалынна. С. Дадаскинов
Тыраахтарынан эбэтэр көлөнөн тэбистэрэн баран, сиилэс дьааматын кытыыларын уонна муннуктарын сүллүгэһинэн эмиэ симэн бэриллиэхтээх. САС
3
көр сүрдьүгэс. Бурхалей …… сабыллан турар икки аллараа сүллүгэһи үрдүнэн ыстанан, Ахмет таһыгар тиийбитэ. Эрилик Эристиин
Дьөгүөр тиэргэни эргийэ сүүрбүт остоолбо сүллүгэһигэр тиийэн, …… мичээрдии-мичээрдии, оҕолорго эйэҕэстик сапсыйда. П. Аввакумов
Сылгыһыт, атын ыҥыырын төргүүтүттэн чохороон сүгэтин ылан күрүөтүн сүллүгэстэрин ытаһатын төлүтэ саайталаата. В. Протодьяконов
4. фольк. Охсуһууга саайарга аналлаах мас баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, используемая как боевое оружие
Сүүнэ улахан сүллүгэһи сүгэн Аҥаа Моҥус көөһөкөстөөн киирэр. И. Гоголев
Убайдара [Мэник Мэнигийэйээни] дэлби мөҕөн баран, сарсыҥҥытыгар сүллүгэс оҥорон биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Хаалдьыгар хаан моонньохтоох Хара кырыыҥкай батаһын Таҥнары тайахтанан даадаҥнаата, Сүүс бууттаах Сүгэ сүллүгэһин өрө уунан далбаатаата [Улуу Моҕойдоон]. С. Васильев
◊ Сүллүгэс күрүө — сүрдьүгэс кү- рүө диэн курдук (көр сүрдьүгэс)
Бааһыналар, даллар, оттоох күрүөлэр, тэлгэһэлэр, бука бары, ыҥырыа уйатыныы, үстүү мастаах сүллүгэс күрүөнэн бүтэйдэммиттэр. И. Никифоров
Ордук тарҕаммыттарынан хатыйыы, сүллүгэс күрүө, сылбах уонна сигэ бүтэй буолаллар. ПАЕ ОС. Чомпо сүллүгэс фольк. — болтоҕор төбөлөөх, кылгас уктаах, былыр кыргыһыыга туттуллар мас тэрил. ☉ Короткая палка с утолщением на конце, служившая в старину боевым оружием
Кыһыл көмүс куйаҕын кэттэ, умайа олорор күндү таас сулустаах, уот садаҕа моҕой ойуулаах бэргэһэтин кэттэ, чомпо сүллүгэһин тоҥоноҕор иилиннэ, саабылаан батаһын таҥнары тайахтанна. П. Ойуунускай
Чомпо сүллүгэстэринэн оройдорун үүтүн устун орулаһа-орулаһа ойбонноспутунан бардылар. Тоҥ Суорун. Тэҥн. сүрдьүгэс