көр кэдээл
Тогойкин …… тумултан киэҥ кэдээҥҥэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Сааскы хаар уута намыһах кэдээни, аппаны килэччи сабан, күөх өҥүнэн долгуннуран көстөрө. А. Неустроева

аат., түөлбэ.
1. Хайа кэдээлэ, куолаҕай. ☉ Падь (узкая глубокая долина, ущелье в горах); перевал. Иикээнинэн эргийэ бар
2. Туундараҕа сис үрдэл, хордоҕой. ☉ Гряда (ряд небольших гор, холмов) в тундре. Хоту диэки барбахтаабытыҥ кэннэ иикээн кэлиэҕэ

силигилээ диэнтэн дьаһ
туһ. Сибэкким дьиктилэрэ, Синньэ дьэрэкээн кэдээлбин Силигилэтэ симээн дьэргэтиҥ! Күннүк Уурастыырап
Барыта киһиттэн тутулуктаах. Баҕарыа: күөх хонуубун хара буорунан күдээритиэ, Күөх от үүммэтэх куйаарын Сиир отоннорунан силигилэтиэ. С. Гольдерова

I
бас диэнтэн хай
аата. Хас баһыы сайҕаннаҕын аайы лотуогун түгэҕэр мөчөкө көмүһү кэтэһэҕин. Н. Лугинов
II
даҕ. Олус өлгөмнүк хойуутук үүммүт (хол., от, отон, уо. д. а.). ☉ Густо, обильно выросший (напр., о траве, ягоде и т. д.; букв. черпаемый)
Баһыы отон. —Былырыын арҕаа кэдээл бүтүннүү үчүгэйдик үүммүтэ, уолбата, көҥүһүн хаастара – баһыы от этэ. Болот Боотур
Эһиил уу кэллэҕинэ, баһыы оту ылыахпыт. М. Доҕордуурап

туохт. Симэнэн, тупсан көһүн. ☉ Становиться нарядным, быть украшенным
Чуурукта маара, Киэбинкиэлитин киэргэтэр Киллэм киэҥ сир буолан киэргэйэн нэлэһийэн таҕыста. Саха фольк. Сир көҕөрө киэргэйэр, күөх оттор суугунууллар. П. Тулааһынап
Кэдээл сирдэргэ Кэйгэс уга оттор Киэргэйэн тахсыталаабыттар. А-ИМН ОЫЭБЫ
ср. п.-монг. кегере ‘наряжаться, украшаться, щеголять’, джаг. көркэй ‘делаться красивым’

кэрий диэнтэн төхт
көрүҥ. Удаҕан киэҥ-киэҥ сирдэри кэрийтэлии көтөн сайбаарыйан иһэн, эмискэччи, туора ыстанан сэгэс гынар. Амма Аччыгыйа
Сортуохап кыра дьиэтигэр саллааттара тохтообуттарын кэрийтэлии сырытта. А. Сыромятникова
Уһун кыһын устата оонньооботох толооннорун, сыһыыларын, кэдээл сис тыаларын, күөнэхтээх көлүччэлэрин, от үрэхтэрин кэрийтэлиирэ. «ХС»

аат. Сис тыа кэдээлинэн сүүрүгүрэр сыккыс уу (сайын үксүгэр быстар). ☉ Маленький ручей, речушка
Үрүйэлэр үөрдүһэн үрэх буолаллар, үрэхтэр өрүскэ түһэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күөрэ-лаҥкы түспүт сис тыа тараҕай оройуттан сэппэрээк талахтаах аабылаан үрүйэ орҕочуйан киирэр. Амма Аччыгыйа
Үрүйэ халдьаайытынан улахан баҕайы үрүҥ элэмэс куобах куула диэки сүүрэн муустаан эрэр эбит. Д. Таас

аат. Киһи харахтарын ыккардыларынан муннун кэдээлэ. ☉ Переносица
Тыллыырап …… сүрдээх улахан ободоктаах ачыкытын кэҥэриитигэр иҥиннэрдэ. Софр. Данилов. Уол кэтит кэҥэриилээх, ньимиччи туттубут эттээх уостаах сирэйэ эмискэ сүрдээх ис киирбэхтик көстүбүтэ. А. Федоров
△ Мурун үөһээ өттүн көҥдөйө. ☉ Носовая полость под переносицей
Ахтылҕаннаах алааһыҥ буруота кэҥэриигин кычыгалатар, хараххыттан уу ыгар. Л. Попов
Сүөдэр, Маайа хараҕын уутун көрөн, кэҥэриитэ аһыйар, бэлэһэ кычыгыланар, ыксыыр. Н. Якутскай
Чинарин хайдах эрэ атын баҕайытык кэҥэриитинэн хаҥсыалаан саҥарда. Эрилик Эристиин
ср. казах., каракалп. кеҥсирик ‘переносица’

1. аат., кэпс. Үчүгэй көстүүлээх баай-талым туох эмэ. ☉ Шик, великолепие
   Сиэдэрэһим бэртэрэ, сибэкким дьиктилэрэ, Синньэ дьэрэкээн кэдээлбин Силигилэтэ симээн дьэргэтиҥ! Күннүк Уурастыырап
   Өстүөкүлэттэн уонна бетонтан оҥоһуллубут небоскрёбтар, сиэдэрэй отеллар, эрэстэрээннэр …… куораттарга аныгылыы көрүҥү биэрэллэр. Ол эрээри ити сиэдэрэһи бүтүннүүтүн баай дьон эрэ туһанар кыахтаахтар. КВА МГ
   2
   даҕ. суолт., сиэдэрэй диэн курдук. «Дьэ дуу, үчүгэй сиэдэрэс массыына. Дьэ дуу, эргэ биэрээри гыммыккын дуу», — дии-дии Егор массыынаны тула эргийдэ. М. Доҕордуурап
   Сиэдэрэс олоҕу Ситэрэн испиппит. Тоҥ Суорун
   русск. щедрость

аат. Саас өрүс, күөл халааннаатаҕына эрэ ууланар муҥур аппа, кэдээл сир. ☉ Примыкающая к реке или озеру ложбина, впадина, высыхающая после половодья
[Ата] Имэҥнээх соҕустук иҥэрсийэн кэбистэ, Итии болгуонан көтөҕөлөннө, Икки көҥүһү Иэрэтинэн тэбэр гына Ииктээн күрүлэттэ. П. Ойуунускай
◊ Иэрэ быһыт - иэрэ уута түһүүтүгэр төннөн иһэр балыгы хаайарга аналлаах быһыт. ☉ Один из видов рыболовных заграждений, на котором ставится морда для ловли возвращающейся с убывающей водой рыбы. Иэрэ туута - иэрэ уута түһүүтүгэр төннөн иһэр балыгы тутарга аналлаах талаҕынан өрүллүбүт түөрт кырыылаах туу. ☉ Верша из тальника четырехгранной формы, устанавливаемая в ложбине для ловли рыбы, возвращающейся с убывающей водой.
ср. тюрк. айры 'река'