побуд. от кэдэҥнээ=.

ходьой диэнтэн б
тэҥ көстүү. Хабырыыс …… көлөһүнүн харытынан илгэ-илгэ, күөйэ хааман ходьоҥноото. Н. Павлов
Ол аайы Байбал биир кэм иэнэ кэдэҥнии, ходьоҥнуу олорорго дылы. КАА АСС

I
кэдэҥнээ диэнтэн холб. туһ. [Ырыган Ыстапаан:] Билигин киһи барыта айыылаах …… ол гынан баран, айыыта суох буолан, кирдээх аһы аһаабатах, кирдээх таҥаһы таҥныбатах, кириэһинэй мааны дьон буолан кэдэҥнэһэ сылдьаҕыт. Н. Түгүнүүрэп
II
даҕ. Кэдэйэ түһэн ылар, кэдэҥниир. ☉ Выгибающийся, прогибающийся
Сиһим кэдэҥнэс. Ол да буоллар киниэхэ кыһаллыбатахтык аадьуо хаампыта буолабын. Н. Заболоцкай
Куйахам дьырдьыгыныыр, иэним кэдэҥнэс буолар, хараҕым оһох төрдүттэн арахпат. Р. Кулаковскай

дьүһ. туохт. Кэтит самыыларгын икки өттүгүнэн хамнатан, иэҕэҥнэтэн хаамп. ☉ Вилять, покачивать широкими бедрами (при ходьбе — о человеке, животном)
Куоска обургу ойон турда, Куобахтаах куулу кум-хам харбаата, Кэдэҥнии-кэдэҥнии кэлгийэн кэбистэ, «Кэһиилэнним» диэтэ, кэйбэрэҥнии турда. П. Ойуунускай
«Мунду куттаныах, балык үргүөх тууһутаҕын», — диэн баран Дьүлэй Өндүүкэ күлэ-күлэ, икки өттүнэн кэйбэрэҥнии, тэпсэҥнии турар. Н. Босиков

кэдэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. [Үрүмэччи] тумсунан сибэккигэ сыстыбыт, сиһин кэдэҥнэтэр, кынаттарын биллэр-биллибэттик даллатар даҕаны, көтөр баҕата суох. И. Сосин
Сиидэр чугуруҥнууру, дьиҥнээх дьыалаҕа сиһи кэдэҥнэтэри сөбүлээбэт. И. Никифоров

сыһ. Сир диэкиттэн; намыһах өттүттэн. ☉ Снизу
Муус кырыаны сүгэнэн дьөлүтэ охсон түһэрбитигэр, аллараттан тунаархай буруо өрө дьурулаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Дьыбар салгын Дьырылаата. Атахтарбын дьырылатан, Аллараттан Үөһэ тахсан Иэним кытта Кэдэҥнээтэ, Сүнньүм устун Сүүрэн кэлэн, Куйахабын Кум-хам тутта. Күннүк Уурастыырап
Санаатынан сүүрэр кирилиэскэ туран кэбиһэҕин, онтукаҥ эйигин үөһэттэн аллара дьылыһытар, аллараттан үөһэ дьулуһутар. М. Доҕордуурап

I
тытыгыраа диэнтэн холб. туһ. Талах иһигэр утуйбут чыычаахтар киниттэн соһуйан тирк гына көттөхтөрүнэ, …… сэбирдэх быыһынан кутуйахтар сырсан тытыгырастахтарына куттанан иэнэ кэдэҥниирэ. Далан
II
даҕ. Тытыгырыыр тыастаах. ☉ Производящий негромкий дробный стук, треск, стучащий, трещащий
Татыр-татыр атахтаах, Тарыптырып кынаттаах, Тыҥыраҕа тытыгырас, Тыбыгырыыр кытыгырас, Чубучубу чубугуруур Чобуо Чоохоон оҕочоон Хара түү хаппааҕын Хараҕар саба тардыммыт. Болот Боотур

туохт.
1. Хантан, туохтан эмэ кэл, тарҕан, тунуй (сыт туһунан). ☉ Разноситься, распространяться (о каком-л. запахе)
Ол [түүтэх от] төбөтүттэн аргыый аҕай сылаас күдэн күкээрийэр уонна никсик сыт аҥылыйан биллэр. Амма Аччыгыйа
Кинилэр дьиэҕэ киирбиттэрэ, киһи тыына хаайтарар дьаардаах сыт аҥылыйда. М. Доҕордуурап
[Булгунньах] оройугар чугаһаан истэх аайы улам бадарааннанан иһэр уонна ол бадараана сытыйбыт буорах сытынан аҥылыйар. Багдарыын Сүлбэ
△ Үчүгэй сытынан тунуй. ☉ Обдавать приятным запахом, благоухать
Охсуллубут от сыта минньигэс сытынан аҥылыйар. Эрилик Эристиин
Хайа таастаах буоруттан үүммүт жасмин, сирень сыттара киһини итирдиэх курдук аҥылыйаллара. Суорун Омоллоон
2
Үргүй, үр (тымныы салгын, тыал туһунан). Тянуть, дуть, обдавать (о холодном воздухе, ветре). Киһи куйахата дырдыргыыр, иэнэ кэдэҥниир, туох эрэ харбыах курдук сарбаҥныырга дылы буолар, уонна ханнык эрэ иин дьыбарын тымныытынан аҥылыйар. Суорун Омоллоон
Киэһэ төгүрүк остуолларын анныгар тымныынан аҥылыйа сылдьар күөх оту тэлгэппиттэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хаар түһэн намылыйар, Халлаан тымныынан аҥылыйар. С. Васильев
Томтордор диэкиттэн кыһыҥҥы тымныы тыал аҥылыйбыта. «Кыым»

I
аат. Сис тоноҕоһун икки өттө; киһи сиһин сороҕо: биилтэн хоҥхочох уҥуоҕар диэри. ☉ Продольная середина спины; нижняя часть спины (от поясницы до крестца)
[Симэхсин эмээхсин] иҥнэн умса баран түһэн, атаҕа чороҥолоон, этэрбэһин быата иэнин таһыйан саллырҕата, күрдьэҕэ мүччү ыстанан сэлэ ортотугар түстэ. П. Ойуунускай
Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Чүөчээски иэнэ начаас үлүгэр сиикэй эт буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Уолаттар оҕустары кытта хаххата суох сиргэ ардах анныгар олордулар, иэннэригэр тымныы уу, тыймыыт курдук, сүүрдэ. Бэс Дьарааһын
△ Кыыл, сүөһү сиһин уҥуоҕун тулата. ☉ Хребтовая часть тела животного
Сүөһү иэнин иҥиирэ. ПЭК СЯЯ
Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан, Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай
♦ Иэнин тарт көр иэнин хастаа
Иэҥҥин тарда иликпинэ этэ тарт! Н. Неустроев
Хаан Дьаргыстай Ытык Кыйбырдааны иэнин тардан кууһуннарбытынан, барда. ХИА КОВО
«Нохоо-оо, моһуораҕын көннөрүм, иэҥҥин тардыам ээт! Эмиэ үүтү булкуйда ээ, быһыыта!» - холумтантан тымтыгы эһэ охсон ылан өрө уунна. «ХС»
Иэнин тириитин сүл (уһул) көр иэнин хастаа. Ыстаапка илдьэн иэниҥ тириитин сүллэххэ, буруйгун этиэҥ. Эрилик Эристиин
Иэнин тириитин устан туран билиннэриллиэ, мэлдьэһэн, олбу буолума. Эрилик Эристиин. Иэнин хастаа - ээҕин этитэр, иннин ылар, кэһэйэр гына таһый. ☉ Наказать розгами, плетью кого-л. (соотв. спустить шкуру с кого-л.)
[Ыстапаан:] Бу дьон ортотугар иэҥҥин хастыы иликпинэ, ыл ити эриҥ атаҕар үҥэн көрдөс, ол кэннэ барыах! А. Софронов
Ыстараабын төлөөмөөрү ити киэбирэр, баран хатыһынан иэнин хастаабыт киһи баар ини. Күндэ. Чыпчахайынан иэнин харса суох хастаабытынан барар. Эвен фольк. Иэн иҥиирин курдук эрис - араабараа тардыалас, киирис. ☉ Состязаться в чем-л., будучи почти наравне с соперником; оказывать достойное и упорное, равное по силе сопротивление кому-л.
Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев. Иэнэ (иэнин иҥиирэ) кэдэҥниир (тымныйталыыр) - бүтэйдии дьиксинэр, саллар; тугу эмэ гыныан куттанар. ☉ Опасаться, бояться кого-чего-л.; передергиваться (от страха); не решаться на что-л. Тиийбитэ уола хайыы-үйэҕэ хамсаабат буолбут этэ
Манна эрэ Гоша ханнык куттал суоһаабытын билбитэ, иэнэ кэдэҥнээбитэ. Далан
Микиитэ оһох чанчыгар кинигэ ааҕа олорон иэнэ тымныйталыы түһэр, хотуурдаах киһи уҥуоҕа кэлэн далайан эрэрэ буолаарай диэххэ айылаах, оһох кэннинээҕи хараҥа диэки хайыһан көрөн баран бэттэх сыҕарыс гынар. Амма Аччыгыйа
Биир дьахтар тоҕо эрэ күрүө тоһоҕотун ылан тайахтанна. Тээллэриис иэнэ тымныйталаата, атахха биллэрээри, кэннин хайыста. И. Гоголев
Тойон киһи иэнэ кэдэҥнии-кэдэҥнии ойуун таҥаһын уокка симтэ. «ХС». Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> - тиэрэ баран, көхсүнэн түстэ. ☉ Упасть навзничь, растянуться
Тэбээри, охсоору гыммытым, муус чэҥҥэ таба тирэммэккэ, тас иэмминэн лас гына тиэрэ таһылла түстүм. П. Ойуунускай
Микиитэ кэлэн киниэхэ кэтиллэ биэрдэ да таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] икки кэлин атаҕынан кыайан туттубакка, тутуурун [оҕотун] кытта бэйэтэ эмиэ тас иэнинэн барда. Н. Заболоцкай
Абырҕалтан иҥнэн таас иэнинэн барбыт. Н. Босиков
Хаарты иэҥҥинэн таралый (оҕун) көр тас (таас) иэнинэн барда. Аны, иҥнэн охторуҥ, дубук хардыылаан аҥхалаакка түһэриҥ, халты тэбинэн хаарты иэҥҥинэн таралыйарыҥ - ити барыта лааҥкы ортотунан икки-үс тайах барчалаан иһэрин курдук тыас-уус буолуохтааҕа эбээт. Р. Кулаковскай
Оҕонньору үтүрүйэн кэбиспиттэрэ, хаарты иэнинэн охтон түстэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. эгин 'плечо'
II
аат.
1. Туох эмэ кэтитэ, тайаан сытар киэҥэ, киэлитэ. ☉ Ширина, широта чего-л.
Бу таҥас иэнэ төһөнүй?  Саас кэлэн, хара тыа көҕөрбүт, киэҥ толоон устатын тухары иэнэ биллибэт күөх дьэрэкээн солко таҥаһы тиирэ тардан кэбиспит курдук буолбут. Н. Неустроев
Төрөөбүт Ийэ дойдубут иэнэ кэтит, арҕаһа үрдүк, баайа-быйаҥа дэлэгэй, айылҕата кэрэ да буолар эбит. Суорун Омоллоон
Тумул хайа оройуттан алыы киэҥ иэнэ уонна ыраах нэлэйэ тэлгэнэр ньуурдара даҕаны олус бэркэ көстөр. Л. Попов
2. Туох эмэ (хол., уу, сир) ньуура. ☉ Поверхность (воды, равнины и т. п.)
Уу иэнэ килэччи тоҥон кытааппыт курдук. Амма Аччыгыйа
Уонна соччо өр бу орто дойду иэнин бааһыртым диэн санаммакка олоробун. Софр. Данилов
Киэҥ өрүс мэндээркэй, ол гынан баран хамсыы долгуйа устар иэнин одуулууллар. М. Попов
3. Туох эмэ (хол., туттар сэп) кэтит, хаптаҕай өттө. ☉ Плоская, широкая часть чего-л. (косы, кинжала)
Сааскы сандал маҥан күнүм Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсар. П. Ойуунускай
Туруору хара сыыр анныгар хойдубукка дылы бөлүөҕэн көстөр бороххой ууга үрүҥ балык өрөҕөтө, кынчаал иэнин курдук, кылбас гынаат, сүтэн хаалар. Л. Попов
Ити кэнниттэн «буускап» хотуур сырдык иэнэ күн уотугар биирдэ-иккитэ килбэс гынан ылла. Н. Заболоцкай
4. Туох эмэ сыалга анаан туттуллар дэхси, хаптаҕай сир, миэстэ. ☉ Площадь, участок земли (или место в помещении), отведенный под что-л. Сад учаастагын устата аҕыс уон алта миэтэрэ, оттон туората отут тоҕус миэтэрэ
Ити учаастак периметрин уонна иэнин булуҥ. ВНЯ М-4
Үлэ саҕаламмыта биэс күнүн устатыгар таҥастаныахтаах иэн түөрт-биэс бырыһыаныгар эрэ сиик саптарыыта ыытыллыыта аһара аҕыйах. «Кыым». Куораттарга уонна оробуочай бөһүөлэктэргэ түөрт уон аҕыс мөлүйүөн кыбадыраатынай миэтэрэттэн ордук олорор иэн туһаҕа киллэрилиннэ. «Ленин с.»
5. Киһи хараҕын далыгар баппат киэҥ сир, куйаар. ☉ Обширное пространство, простор
Төрөөбүт кыраайгыт киэҥ иэнин Эһиги [былыттар] өҥсүтэр сыаллааххыт, Сынньана түспэккэ ол иһин, Үчүгэй эһиги аналгыт. И. Гоголев
Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сылаас астан араҕан, Сылбай ууну быраҕан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
Таптыыбын Ийэ дойдум киэҥ иэнин, Таптыыбын Эриэккэс кэрэ сибэккитин. Кини Бухатыыр норуотун, Кини Бу эдэр ыччатын! С. Васильев
тюрк. ен

I 1) размер; 2) поверхность (воды, равнины и т. п.); 3) геом. поверхность; шар иэнэ поверхность шара; 4) простор; Ийэ дойдубут кэтит иэнэ широкие просторы Родины.
II 1) нижняя часть спины (от поясницы до крестца); иэнинэн түстэ он упал на спину; ийэ көлөһүнэ иэнинэн сүүрдэ он обливался потом (букв. материнский пот его заструился по спине); иэнэ кэдэҥниир его передёргивает (от страха) (букв. у него спина прогибается); иэн иҥиирэ спинное сухожилие; 2) хребет (животного).