и. д. от кэккэлэһиннэр=.

даҕ., поэт. Олус сырдык, ыраас. ☉ Лучезарный, чистый (лик)
[Кырасыабай кыыһы] килбиэнмаҥан күммэр Кэккэлэһиннэрэ этэбин Килбэйээнэ дьэрэликпин. Өксөкүлээх Өлөксөй

нареч
кэккэлэһэ, кэккэлэһиннэрэ

нареч.
кэккэлэһэ

сов. 1. кого-что (переместить) сыҕарыт, хамсат; сдвинуть с места сундук сундуугу оннуттан сыҕарыт; 2. что (сблизить) тиксиһиннэр, кэккэлэһиннэр; сдвинуть два стола икки остуолу кэккэлэһиннэр; # сдвинуть брови хааскын сүллэһиннэр; его с места не сдвинешь кинини оннуттан хамсатыаҥ суоҕа, атын сиргэ ыытыаҥ суоҕа.

сыһ. Кэккэлэһиннэрэ, эрээтинэн (кэккэлээ). ☉ Рядком, в ряд, в шеренгу (расположить что-л.)
Кийиит дьахталлар Киэргэнэн-симэнэн баран Кэккэлэһэ туралларын курдук, Кэтит чэчири Кэчигирэччи астылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бэрт элбэх мэтээли кэчигирэччи иилиммит …… киһи хаһаактары хамаандалаан аҕалан туруоран баран, төттөрү-таары хаамыталыы сырытта. Амма Аччыгыйа

садырым уута көр садырыын
Сааскы садырым уутугар Күөх баттахтаах көҕөн куһум Күөгэлдьийэ олорорун курдук Күөх таас иһиттэрбитигэр Күндү-мааны уу аспытын Кэккэлэһиннэрэн-кэчигирэтэн олороммут, …… Кэнчээри ыччаттарбыт кэскиллэрин уруйдуоҕуҥ! Саха нар. ыр. II. Сыгынньах атахтаах хатыҥнар Садырым уутугар сууналлар: Килбиктик кэмчиэрэ арынар Күөх солко халааттаах курдуктар… М. Тимофеев
Билиҥҥи булууска ардах, садырым уута курулаччы кутуллар. «Кыым»

1. сыһ., поэт. Киһи хараҕар быраҕыллар сиэдэрэйдик, дьэрэкээнник, кэрэтик (киэргэн, симэн). ☉ Ярко, броско, пестро и богато (украшаться, наряжаться)
   Бу ааспыт сүүрбэ сыл устатыгар хайдах курдук кэрэ, остуоруйа, олоҥхо олоҕун олорбуппутуй — торбос соммутун устан, торҕонон-солконон аалай-чаалай таҥныбыппытый. Суорун Омоллоон
   Холбоонилбээн Хоһоонноохтоон, Аалай-чаалай Таҥнаахыйдаан Иһиэхэйиҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Хагдарыйбыт арыы тыалар Аалай-чаалай киэргэнэн Арылыйа лаглайдылар. С. Зверев
   Айылҕа барахсан Аалай-чаалай ситэн, Аҥаат-муҥаат тупсан, Кэрэ дьэрэкээн сибэккилэри Кэккэлэһиннэрбит. П. Тобуруокап
2. даҕ. суолт., поэт. Сиэдэрэй, кэрэ; күөх унаар (муҥутаан сиппит сайыҥҥы айылҕа көстүүтүн туһунан). ☉ Цветущий, процветающий (о природе)
   Элбэх алаас аалай-чаалай Сирэмигэр үктэммитим, Чаҕыл ыйдыын, уулуун таалар Чуумпутугар ыллыыр этим. И. Гоголев

туохт.
1. Ким эмэ инники кэскилин түстээ, өтө көрөн тойонноо. ☉ Предсказывать будущее, судьбу
Удаҕан битииһит буолбут оҕолору ыҥыран, барыларын кэккэлэһиннэрэ туруорда уонна биирдии түстэрин-төлкөлөрүн дьылҕалаан көрүүлэнэ турда. Болот Боотур
Кырдьаҕастар быйыл сааскыта хатааһыннаах буолан от-бурдук бөрүкүтэ суох үүнүө диэн, дьоһумсуйан олорон дьылҕалыыллар. В. Чиряев
Бэтинчэҕэ кыайбыт-хоппут атамаан Кытаахап, санаата күүһүрэн, кэлэр кэмнэргэ аатырар, үрдүк чиэстэнэр киһи буоларын дьылҕалаан көрдөҕүнэ, сүрэҕэ өрүкүйэн улаханнык долгуйан ылаттыыра. «ХС»
2. Ким эмэ инники олоҕун, кэскилин оҥор (үксүгэр куһаҕан өттүнэн). ☉ Обрекать кого-л. на тяжелую участь
Миигин киһи, икки атахтаахтар кыыллыйбыттара маннык дьылҕалаабыттара. А. Сыромятникова
Миигин бу ыалдьар тыҥам Барбат дьылҕалаата. П. Тулааһынап
Капитализм бааһынайдары ынырык батталга уонна өлүүгэ дьылҕалыыр. В. Ленин (тылб.)

аат.
1. Тугу эмэ туттарарга аналлаах уһуктаах тимир эбэтэр мас сүрүн. ☉ Гвоздь, кол
Халыҥ халҕан модьу боробуойа суон тоһоҕонон сааллыбыт. Н. Туобулаахап
Ытаһа мас тоһоҕотун …… саайдахха, иһирдьэ киирэн ытаһаланан кытаанахтык тутар. ДьХ
Өтүйэлээх, тоһоҕолоох сылдьан, сарсыарданы быһа тугу эрэ саайара, тоҥсуйара. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Күрүө, бүтэй остуолбатын маһа. ☉ Кол изгороди
Доох Ньукулай Бөтүҥ Хооһойун, бүтэй тоһоҕото тостуор диэри, төбөҕө биэрэн, куйахатын уҥуоҕуттан ыла хайа охсон кэбистэ. Эрилик Эристиин
Долгуннар күрүө тоһоҕолорун, сиэрдийэлэрин суйдаан аҕалан, кытыыга кыдьымахтыы тибиирэллэр. А. Фёдоров
Тоҕус от күрүөтэ Тутуллан бүттэ. Тоһоҕото, сигэтэ Туомугар эрэ этэ. М. Соров
3. Батары анньыллар мас (тугу эмэ баайарга, бэлиэтииргэ аналлаах). ☉ Кол, колышек для разметки чего-л.
Томторго биир кыһыл көмүс тоһоҕо саайыллан турар үһү (тааб.: аты өртүүр мас). Сиргэ тоһоҕо саайан чабырҕатар. М. Доҕордуурап
Эрэллээх дьон — Хамыыһыйалар …… биэтэк тоһоҕотун кыҥаан турдулар. В. Чиряев
4. түөлбэ. Үөрбэ. ☉ Тычина (для протыкания копны, чтобы её не разбивало ветром)
Урут олохтоохтор ходуһаларын саас …… курулууллара. Курута диэн бугул тоһоҕото, от-мас бытархайа, сылгы уонна ынах киитэ. Ону уматан кэбиһэллэрэ. «Кыым»
♦ Тоһоҕоҕо киирдэ эргэр. — оҕолоноору гынна (дьахтар туһунан — былыр саха дьахтара оҕолоноругар балаҕаҥҥа сиргэ батары анньыллыбыт аналлаах мас тоһоҕоттон тутуһара). ☉ Рожает (букв. пошла за колом — о женщине; в старину якутские женщины при родах держались за кол, специально воткнутый по этому случаю в земляной пол юрты). Тоһоҕо төбөтүгэр олорбут киһи түөлбэ. — олус чаастатык барар-кэлэр киһи. ☉ Человек, очень часто находящийся в разъездах (букв. человек, сидящий на острие кола). Тоһоҕо туурар оҕо — саамай бүтэһигинэн төрөөбүт оҕо. ☉ Ребёнок, родившийся у матери последним (букв. дитя, снимающее кол)
Оһоҕос түгэҕэ, эмиий куурдар, тоһоҕо туурар оҕо. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Тоһоҕо күрүө (бүтэй) — 1) боотулу күрүө диэн курдук (көр күрүө)
Тоһоҕо күрүө үрдүгэр Дааҕыргыыллар тураахтар. Баал Хабырыыс
Тоһоҕо күрүө быыһынан …… титииккэ тиийдэ. В. Яковлев; 2) эргэр. Чаччыынаҕа уонна атын талыллар дуоһунастаах киһиэхэ сулууспатын иһин оҕото суох өлбүт киһи хаалбыт сириттэн бэриллэр оттуур сир. ☉ Покосные угодья, которые отводились за службу старостам и другим выборным должностным лицам из земель, остающихся после смерти бездетного члена рода
[Баайдар] аналлаах өлбүгэлэрин таһынан аны укаас күрүө эбэтэр тоһоҕо күрүө диэни ылаллара. И. Аргунов. Тоһоҕо мас — күрүө баҕаната (атаҕа) буолар мас, бөкүнүк кылгас синньигэс мас (тугу эмэ туттарарга аналлаах). ☉ Кол изгороди, колышек
Лэглээрдэр балаҕаннарын ааныгар тоһоҕо маһы өйөннөрөн кэбиһэн баран, …… бары оттуу киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Эмээхситтэр арыый чэпчэкилии тоһоҕо мастары таспыттара. П. Аввакумов
Кылгас тоһоҕо мастары саайталаабакка, …… парник сындыыһыгар оҕурсу күөх ото налыйбыт. В. Короленко (тылб.). Тоһоҕо олбуор — хатыйан тутуллубут эбэтэр кэккэлэһиннэрэ туруору анньыллыбыт эркиннээх тоһоҕо соппулуот. ☉ Частокол
Настя тоҕуттубут тоһоҕо олбуор ортотунааҕы буор сыбахтаах балаҕаҥҥа киирбитэ. Эрилик Эристиин
ср. тюрк. дөкэч, дүгэч ‘столб’