кэдэй диэнтэн субул
көстүү. [Киргил] Киҥкиниир кэтит сис Кэтэҕин диэки Кирдиэхтии көтөн Кэдэкэччийэ турда. Н. Ефремов
Кэрэхсэнэр куолас Кэҕэ кэдэкэччийэн кэллэҕэ. П. Дмитриев

сыһ. Кэрэхсэнэр курдук, сонуннук, болҕомтону тардардыы. ☉ Возбуждая большой интерес, привлекая всеобщее внимание
[Кайсын Кулиев] ырыалара-хоһоонноро …… аан дойдуга барытыгар кэрэхсэнэрдик, кэрэтик дуорайаллар. С. Данилов

түҥэт диэнтэн атын. туһ. Сүүрбэ биэскэ сатаан түҥэтиллэр
□ Сир дууһанан түҥэтиллэрэ ордук кэрэхсэннэ. Амма Аччыгыйа
Ходуһа буолан баран, хайдах эриэ-дэхси түҥэтиллиэй. Багдарыын Сүлбэ
Түҥэтиллэн турар астаах тэриэлкэни ыалдьыкка уҥа өттүнэн аҕалан бэриллэр. Дьиэ к.

даҕ. Уран, кэрэ, нарын. ☉ Изящный, красивый, точёный
[Марыыҥка] Үктэнэрдиин үчүгэй, Саҥарардыын сайаҕас, Кэпсэтэрдиин кэрэ, Туттардыын чочуонай, Хаамардыын хайҕаллаах. Саха нар. ыр. II
Чочуонай көрүҥнээх Чороон барахсан, Улаханнык кэрэхсэнэр, Уһун үйэлэргэ ананна. С. Гольдерова
Балыс харыйа бэйэтэ бу айылаах үөмэн тиийбэт үрдүк дьолго аҥардас кэрэ сэбэрэтэ, чочуллубуттуу чочуонай таһаата үктэл буолбутун билэн бөҕө буоллаҕа дии. Кустук

сыһ. Өр кэмнэр ааспыттарын кэннэ, хойутунхойут. ☉ В грядущем, в далеком будущем
Мин тоҕо эрэ, кэнэҕэһин-кэнэҕэс, икки атах бэйэтин дьолун бэйэтэ булунуо, …… күн курдук кэрэ олоҕу чэлгитиэ диэн, эрэнэ саныыбын. Суорун Омоллоон
«Саллаат дьылҕата» кэнэҕэһин-кэнэҕэс даҕаны улуу сэрии уотун ортотунан ааспыт буойун чаҕылхай кэрэһитэ буолан кэрэхсэнэ туруо. «ХС»
Кэнэҕэһин-кэнэҕэс сырдыктаах көҥүл эрэ сардаҥата Ийэ сирим үрдүнэн өрө тыган тахсыа буолуо дуо? А. Пушкин (тылб.)

I
туохт. Туох эмэ утах курдук уһун синньигэһи (хол., кылы, баттаҕы, оту) бэйэ-бэйэлэригэр чөмөхтүү холбуу тут. ☉ Складывать, собирать что-л. (напр., конский волос, волосы, траву) отдельными пучками
Нида киниэхэ, «иэс баайа» оонньоон, икки аҥыы хайытан сүүмэхтээбит баттаҕа, көхсүгэр кулунчук кутуругунуу өрө хоройо сүүрэрэ. Нэртэ. Эһиги бэйэҕит билэҕит Кэймэтиинэп оҕонньор Кэрэхсэнэр үлэтин: Сүүһүнэн кырсаны Сүүмэхтээн биэрбитин. Чаҕылҕан
II
туохт., кэпс. Аһыйбыт үүтү сиидэлээ, убаҕаһын сүүрт. ☉ Процеживать прокисшее молоко, чтобы отделить гущу. Өр турбут үүтү сүүмэхтээ

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ ыйаа. ☉ Навешивать, накидывать что-л. на что-л. Чаанньыгын оллооҥҥо ииллэ. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ ситии быалаах, сиэллээх төгүрүк туоһу уолун моонньугар иилэр. И. Гоголев
Хаҥас санныгар ыстыыктаах сааны иилэ сылдьар харабылга тиийдилэр. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ туохха эмэ иҥиннэр, хатаа. ☉ Прицеплять, прикалывать что-л. к чему-л.
Кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
♦ <Киһи> иилэн ылар (ылбат) - кэрэхсэнэр, киһи болҕомтотун тардар (кэрэхсэммэт, киһи болҕомтотун тарпат). ☉ Достойный (недостойный) внимания
Эһэлэрэ Налбыһах икки уолтан, биллэн турар, Улаханын ордорор, Оччугуйун иилэн ылбат. Күннүк Уурастыырап
Өскөтүн дьиҥнээхтик бэрэбиэркэлиир буоллар, кинилэртэн киһи иилэн ылар таныктаах устудьуона аҕыйаҕа чуолкай. Н. Лугинов
Эн албан аатыҥ дьэ үрдээтэ, кырдьаҕастар олус даа үөрдүлэр, эн бу курдук буолбатаҕыҥ буоллар, Дэдээһэп кулуба эйигин киһи диэн иилэн ылыа этэ дуо. Эрилик Эристиин
Уус тылынан, кэрэ хоһоонунан оҥоһуллубут буолан, син киһи иилэн ылар, иһиллии түһэр ырыата буола сылдьар. Эрилик Эристиин. Иилэн ылбат гына - букатын туһата суох гына, бүттэтэ суох. ☉ Совсем, совершенно, вконец (характеризует состояние предмета, пришедшего в полную негодность, ставшего бесполезным)
Таҥаһын бастыҥын Киһиттэн кистээн, Көппөххө көммүтэ, Сиргэ тэпсибитэ - Иилэн ылбат гына Ибилитэ сытыйан, Тохтон хаалбыта. А. Софронов. Иилэ хабан ыл - ким эмэ хайа-үйэ оҥорбутун, саҥарбытын өйөө, салҕаа, туһан. ☉ Поддержать, подхватить сделанное или сказанное кем-л., воспользоваться тем, что сделано другим
Бастыҥ опыты иилэ хабан ылар биһиги эбээһинэспит. Доҕоро эппитин иилэ хабан ылла.  - Кырдьык, чаҕылхай сулус! - Ларьяна эмиэ хантайда. - Эн биһикки биир сулуһу сөбүлүүр эбиппит дии, - Григорий иилэ хабан ылла. Р. Баҕатаайыскай
△ Ким эмэ саҕалаабыт ырыатын ыллаһан бар. ☉ Начать подпевать, подхватывать чье-л. пение. И. Степанов «Хайыһары» саҕалыырын кытта остуолга олорооччулар иилэ хабан ыллылар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан - 1) наһаа быдьардык, киһи кулгааҕар баппаттык (үөх, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойно (ругаться)
Улахан уолаттар Инилэрин иилэн ылбатынан Илдьи этэн Кыйдаан кэбистилэр. А. Софронов
Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни Сөдүөккэ сыбыс-сымыйанан күтүрүү-күтүрүү үөхпүтэ-мөхпүтэ. Н. Босиков; 2) содурдук, кэрээнэ суохтук (быһыылан). ☉ Распутно, развратно, нахально (вести себя, поступать)
Биирдэ ол Соловьев хаайыыга сытар дьахталларга киирэн киһи иилэн ылбатынан дьаабыламмыт. П. Филиппов
тюрк. ил

аат.
1.
кэпсээн 1 диэн курдук. Кини хара хараҕа, Кырасыабай дьүһүнэ, Кийиит дьахтар кэпсэлигэр Кэмэ суох кэрэхсэнэр. И. Чаҕылҕан
Мин бастаан суруммахтаан иһэн, кини кэпсэлигэр ылларан, бүүс-бүтүннүү истэр кулгаах олордум. ВВ ТТ
Дьэ маннык мин эйиэхэ кэпсэлим. «ХС»
2. Киһиттэн киһиэхэ бэриллэн иһэр, элбэхтик кэпсэнэр кэпсээн, сонун, сурах о. д. а. ☉ Рассказ, новость, слухи и т. д., многократно пересказываемые, передаваемые из уст в уста
Бөһүөлэк дьонун кэпсэлэ наар сааскы булка ким хайдах бэлэмнэнэн эрэрин, кэлээри турар булт хайдах буолуохтааҕын тула эргийэр. С. Тумат
Дэлэҕэ даҕаны «Ньукулаас курдук иистэнньэҥ», «Ньукулаас курдук асчыт» диэн дьиэ аайы кэпсэлгэ, холобурга сылдьыа дуо? С. Никифоров
Хайа сылга ханнык туонаттан төһө хоппо балык муҥхаҕа кэлбитин туһунан кэпсэл нэһилиэнньэҕэ киэҥник биллэр. И. Сосин
3. Былыргы олох туһунан кэпсээн, номох. ☉ Сказ, сказание, рассказ исторического содержания
Айыылар тустарынан биирдии айымньылары (кэпсэллэри, тойуктары) миф диэн ааттанар. Саха фольк. Остуоруйаны, сэһэни, Олоҥхону да кэпсэли Олус таттаран иһиллиир Оҕо остуолга кэккэлиир. И. Эртюков
Софрон Данилов Манчаары туһунан новеллаларынан суруллубут сэһэнигэр урукку кэпсэллэр үгүс өттүгэр бэркэ туһаныллан, аныгы өйгө-санааҕа хабаатыннаран таһаарыллыбыттар. СГС ӨСҮДь
4. Сахалар көрүстэхтэринэ эҕэрдэлэһэн туттар тыллара (кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит? диэн курдук — көр кэпсээн). ☉ Приветственное слово якутов при встрече (то же, что кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит?) Көхсүн этиппэхтээн, уоһун соттумахтаан баран: «Кэпсэлгит?» — диэн сөҥ куолаһынан ыйытар. Н. Якутскай
Үөрэ-көтө тиэтэлинэн Илиититтэн ылабын, Саха дьонун идэтинэн: «Кэпсэлиҥ», — диэн барабын. П. Тобуруокап
[Мэхээлэ оҕонньор:] Кэпсиэ. [Хара Наһаар:] (олорбохтоон баран). Суох, эн кэпсэлиҥ? Күндэ
◊ Кэпсэл оҥоһун (гын) — кэпсээн оҥоһун (гын) диэн курдук (көр кэпсээн)
Кинини киһи үксэ билэр. Киэн тутта кэпсэл оҥостоллор. И. Эртюков
Мин көрдөһүүбүн ылыннаххына, эн үтүө санааҥ туһунан бар дьоммор кэпсэл оҥостуом, эн күлүккэр үҥүөмсүктүөм! Г. Угаров
Ол сайдыыбытын соруйан көрө, өйдүү сатаабатахха, киһи сөҕүөҕэ, кэпсэл гыныаҕа суох курдук, барыта буолуох буолбутун, кыаллыах кыаллыбытын курдук көстөр. ЧКС ОДьКИи
Кэпсэлгэ сырыт (киир) — кэпсээҥҥэ киир (сырыт) диэн курдук (көр кэпсээн). Биһиги да киэн туттардаахпыт, кэпсэлгэ киирэр сэһэннээхпит. И. Данилов
Дьэ били кэпсэлгэ сылдьар кураанах бөстүөн хаата ньаалбаан уон тииҥҥэ турара онно. Н. Заболоцкай
Эйэҕэһин, үчүгэй эмчитин туһунан кини билиҥҥэ диэри кэпсэлгэ сылдьар. «Кыым»

I
туохт.
1. Туох эмэ оҥоһугу, массыынаны чаастарын хомуйан, холботолоон, үлэлиир, туттуллар гына аттаран оҥор. ☉ Собирать, соединять различные части изделий, механизмов, машин в одно целое, приводить в рабочее состояние
Балыыһа оттуллар систиэмэтэ алдьанан …… кылгас кэм иһигэр барытын уларытан, саҥалыы таҥнылар. Д. Бубякин
Сылайан уонна генератордарын таҥалларыгар сорох чаастара тиийбэт буолан, кини киҥэ-наара холлон олорор этэ. «ХС»
Арыыга ыһылла сытар косилканы таһааран, хас эмэ күн таҥмыттара. Ходуһа х.
△ Тугу эмэ баай, өр (хол., илими); тус-туһунан сылдьаллары туттуллуохтаах бэрээдэгинэн сааһылаан, баайталаа, силбээ (хол., баайыллыбыт муҥхаҕа кынаттарын ийэтигэр холбоо, хотоҕосторун таастыганнарын ситимигэр баайталаа). ☉ Плести (напр., рыболовную сеть); соединять по установленному порядку отдельные части чего-л. путём связывания, завязывания, зашнуровывания (напр., части невода, прикрепляя при этом крылья к мотне, грузила, поплавки к нижним и верхним бечёвкам)
Кини муҥханы сатаан таҥарынан …… бу диэки кэрэхсэммит кырдьаҕас. Н. Габышев
Биир сүүрбэччэлээх кубаҕай сирэйдээх, ыарыһах көрүҥнээх уол илим таҥа олорор. «ХС»
Л.И. Корякин салайар балыксыттарын биригээдэтэ муҥхалары өрөмүөннүүр, таҥар. «Кыым»
2. Тугу эмэ чаас-чаастартан аттаран, сааһылаан оҥор. ☉ Собирать, составлять что-л. в одно целое из отдельных частей, фрагментов
Суруйааччы кыра-кыра, лоп-бааччы этиилэринэн таҥан айымньытын сүрүн идиэйэтин ис хоһоонун кыра ааҕааччыларын өйдөрүгэр-санааларыгар тиийэр гына суруйбут. «ХС»
Эспэнээттэри таҥан оҥоруу бэйэтэ сыаллаах-соруктаах буолар. «Кыым»
П.А. Лазарев салалтатынан уу оҕуһун дьардьаматын таҥан мусуойга туруорбуттар. ВПВ ИК
Үөрэнэр кинигэни таҥан оҥорорго саха тылын үөрэтиигэ оскуолаҕа олохсуйбут үгэһи сүнньүнэн тутустубут. ПНЕ СТ
ср. др.-тюрк., тюрк. таҥ ‘завязывать, связывать, вязать’
II
тыаһы үт. т. Чараас, хатан тимир охсуллар тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при ударе по какому-л. полому металлическому предмету.
ср. туркм. таҥ ‘подражание грохоту, лязгу’

I
аат.
1. Үүнээйи ордук амтаннаах, иҥэмтэлээх симэһинэ. ☉ Жидкость, сок, содержащийся в клетках, тканях растений
Утаҕы ханнардын диэн Хоһооммор иҥэрэбин Хатыҥ уутун, буспут дьэдьэн, Сугун аалай сүмэтин. И. Гоголев
Кырдьыга, ити бэйэтин ходуһатын от сүмэтэ наһаа хата илигинэ, арыый кэмигэр соҕус оттоон ылаары Силип ыксыыр. Күннүк Уурастыырап
Сиилэстэнэр үүнээйилэр сүмэлэрэ бэрт кыратык икки-үс бырыһыан курдук эрэ тохтор. ПВА ССССБ
△ Үүнээйи сибэккитигэр баар ураты минньигэс симэһин. ☉ Сладкий сок, цветочный нектар
Лыахтар сибэкки сүмэтинэн (нектарынан) аһылыктаналлар. ББЕ З
Ыҥырыа бэрт түргэнник минньигэс сүмэ — нектар хаппахчылана сытар сирин — хоруона түгэҕин диэки талаһар. КВА Б
2. көсп. Туох эмэ саамай ордуга, уратыта, кэрэхсэнэр өттө. ☉ Самая ценная, привлекательная сторона чего-л.
Саха тыла! Саха омук тылын сүмэтэ — Кулаковскай, Ойуунускай тыллара. Далан
Платон Алексеевич бэйэтэ кыра оҕо эрдэҕиттэн норуот айымньытын дириҥ далайыгар бигэнэн үөскээбитэ, этэргэ дылы, бу айымньы саамай чулуу сүмэлэринэн утахтаммыта. Н. Заболоцкай
Манчаары ырыалара норуот баай ийэ тылын сүмэтинэн айыллыбыттар. Олус этигэн, хомоҕой тылынан. Г. Попов
♦ Сүмэ сирэй эргэр., сиилээн. — уҥуох силиитин курдук наһаа ыраас сирэй (үчүгэй сирэйинэн эр дьону иирдэр дьахтары сиилиир-хоһулуур тыл). ☉ Чистое, светлое лицо, подобное по цвету костному мозгу (о женщине, которая, используя свою привлекательность, соблазняет мужчин)
[Кулун Куллустуур — удаҕан дьахтарга:] Буо, буо! Сүмэ сирэй, Сүүдүрүүн сүһүөх Мин диэтэх киһини, …… Аҕыс атахтаах Тимир наарта сыарҕаҕа көлүйэммин, Хаҥылын сыһытаммын, Эмньигин эллээммин Илдьэ кэллим диэн киһиргээригин Илдьэ иһэҕин дуо?! ТТИГ КХКК
[Үүттүүрэп:] Эн сүмэ сирэйгэр миигин тоҕо ымсыыртыҥ? Эрилик Эристиин. Сүмэтин обор (эмп) — киһи күүһүн, сэниэтин бараа, көлөһүннээ. ☉ соотв. выжать все соки из кого-л.
Эн искэр киэбирэн олорбут Баай аймах, кинээстээх кулуба, Кыра дьон сүмэтин оборбут, Батталлаах дьоннору умнума! Эрилик Эристиин
Онно үлэһит күүс сүмэтин Обот баай оборон ылар. Олоҕу айааччы бэйэтэ Онно аччыктыыр-хоргуйар. И. Гоголев
Эһиэхэ мин иитиллибэтэҕим, Эстибит-быстыбыт сүмэтин эмпэтэҕим. С. Васильев
ср. ДТС йүү ‘сок’, бур. шэмэ ‘нектар’, монг. шим ‘сок; питательность; плодородие’
II
аат. Ынах эмиийин үүтэ. ☉ Млечные протоки в коровьих сосках. Эмиий сүмэтэ
□ Ынаҕыҥ эмиийин, үүт кэлэр сүмэтин хам тутан тардарыҥ буолуо, ол иһин иэппэттэр, — диэн баран, Аана иэдэс биэрбитэ. М. Доҕордуурап
«Эн ынахтарыҥ сүмэлэрэ чөллөркөйдөр даҕаны», – диэн Кэтириис ордугурҕаата. «ХС»
ср. бур. һүбэ ‘пура (на коже)’, монг. сүв ‘дырочка, ушко; узкое отверстие, проход, щель’, туркм. сүмелге ‘отверстие’, казах. шүмек ‘носик крана самовара’