прил. саралыыр, кэрэһи-лиир; обличительная речь саралыыр этии.

кэрэхсээ диэнтэн атын
туһ. Сир дууһанан түҥэтиллэрэ ордук кэрэхсэннэ. Амма Аччыгыйа
«Саллаат дьылҕата» …… сэрии уотун ортотунан ааспыт буойун чаҕылхай кэрэһитэ буолан кэрэхсэнэ туруо. Софр. Данилов
Бөһүөлэккэ куруук, наар Кэрэхсэнэр биир кыыс баар. Чэчир-72

аат.
1. Туох эмэ буолбутун билэр уонна ону бигэргэтэр кыахтаах киһи, туоһу. ☉ Свидетель, очевидец
Түүҥҥү быһылааҥҥа биһиги үс киһиттэн ураты кэрэһит суоҕа. Нэртэ
Охсуһууну көрбүт кэрэһиттэртэн ыйыталаһан барбыппыт. Силиэдэбэтэл, кумааҕы, харандаас ылан, бэркэ сэрэнэн хааман, илдьэ кэлбит кэрэһиттэрин батыһыннара сылдьан, быһылаан миэстэтин болҕомтолоохтук иҥэн-тоҥон үөрэттэ. Н. Борисов
2. Тугу эмэни туоһулуур, бигэргэтэр чахчы, дакаастабыл. ☉ Свидетельство, признак, предвестник чего-л.
Саха норуотугар кыталык өрүүтүн даҕаны үчүгэй бэлиэтэ, дьол-соргу, уйгу-быйаҥ, өҥ-тот кэрэһитэ, илдьитэ буолар. П. Тобуруокап
Музейдар норуот историятын, олоҕун-дьаһаҕын, культуратын кэрэһиттэрэ буолаллар. И. Федосеев
Үөрүү бэлиэтэ, дьолбут кэрэһитэ — Мичээр сири баһылыахтын. И. Эртюков

аат. Күөдэл, үрэй-сарай буолуу; туох эмэ бэрээдэгэ суох үрүтүрдүгэр өрөһөлөммүтэ. ☉ Груда обломков, развалины; хаотичное нагромождение чего-л. друг на друга
Ол кырыыстаах кыа-хаан кэмтэн Ордон хаалбыт кэрэһитэ — Арай бу кыр таас күөрэлэ. Софр. Данилов
Хопто [ыт аата] кэм да умайан кытыаста сытар титиик күөрэлигэр икки илин атаҕынан түһэн ыла-ыла үрэн аймана сылдьар эбит. «ХС»

аат.
1. Кыра сололоох, дуоһунастаах киһи улахан сололооххо, дуоһунастаахха туох эмэ туһунан тылынан биллэриитэ эбэтэр суругунан тыллабыра. ☉ Рапорт
Арааппар сымыйа буоллаҕына, сэрии киһитэ төбөтүнэн эппиэттиир. Амма Аччыгыйа
«Аттары бэлэмнээтим», — диэн Эрбантейга кини [Кэнтэй] арааппар биэрдэ. Эрилик Эристиин
Костя бөһүөлэгэр төннөн кэлэн баран, учааскаҕа бара сылдьыбытын туһунан отчуот, бэйэтин тылынан арааппар суруйа олордо. Н. Заболоцкай
2. Бэйэ ылыммыт эбэһээтэлистибэлэрэ туолуутун туһунан дакылаат, иһитиннэрии. ☉ Доклад, сообщение о выполнении взятых на себя обязательств
Биһиги инники кыайыыбыт кэрэһитэ буолан, сийиэс күннэригэр дьикти арааппар иһилиннэ. «ХС»

сыһ. Өр кэмнэр ааспыттарын кэннэ, хойутунхойут. ☉ В грядущем, в далеком будущем
Мин тоҕо эрэ, кэнэҕэһин-кэнэҕэс, икки атах бэйэтин дьолун бэйэтэ булунуо, …… күн курдук кэрэ олоҕу чэлгитиэ диэн, эрэнэ саныыбын. Суорун Омоллоон
«Саллаат дьылҕата» кэнэҕэһин-кэнэҕэс даҕаны улуу сэрии уотун ортотунан ааспыт буойун чаҕылхай кэрэһитэ буолан кэрэхсэнэ туруо. «ХС»
Кэнэҕэһин-кэнэҕэс сырдыктаах көҥүл эрэ сардаҥата Ийэ сирим үрдүнэн өрө тыган тахсыа буолуо дуо? А. Пушкин (тылб.)

1. көр дьэбэрэ 1.1. Аҥар өттүгэр икки атахтаах кыайан сылдьыбат дьэбэтэ; онно көтөр кынаттаах, сүүрэр атахтаах бииһэ барыта үөскүүр. В. Протодьяконов
   Ол саҕана күөллэр кураантан уоланнар, бадарааннара, дьэбэлэрэ тахсаннар, сүөһү уулууругар улахан кутталлаахтара. И. Федосеев
   Кута, дьэбэ хааһытыгар Тугу да аахсыбакка Күн-түүн куурбат, сытар, сыылар Кэм кэлбитэ саллаакка. А. Твардовскай (тылб.)
2. көсп. Олох эндирэ, бөрүкүтэ суох көстүүтэ; олох дьэбэрэтэ. ☉ Неприглядные явления, трясина, тина жизни
   Мин анаан Ырыа көрдүүбүн - Булабын Хоп сибин, Олох дьэбэтин, күлүгүн Кэрэһи кэпсээнин. С. Данилов
   Дьэбэҕэ тимирэ-тимирэ, Олох нэс оҕуһун сиэппитим. Р. Баҕатаайыскай
   Маннык дьоллоох олоххо олороммут, …… киэҥ айан суолуттан туораан, ынах ыырынан баран, мунан дьэбэҕэ түһэр сөп буолуо дуо? Н. Туобулаахап

1. аат.
2. Бастаан иһээччи, инники иһээччи; аан бастаан кэлээччи. ☉ Тот, кто идет впереди, в переднем ряду
   Боруукай оҕонньор бүгүһүн били мин аатырар бэриэтчиппин, Муҥур Кулгааҕы, уларсан ылан баран бөрөҕө туттаран, үс атах оҥорбута. Болот Боотур
   Көҕөн. Кустар бэриэтчиттэрэ, бастакы булт буолан, кэпсэлгэ киирэр, өрүкүнэһии бөҕө буолар. Багдарыын Сүлбэ
   Хотоҕойдоох бииһиттэн туналы маҥан туллук барахсан — бэриэтчит. «Кыым»
3. Туох эмэ буоларын, кэлэрин бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Приметы, признаки наступления чего-л.
   Үрдүк сыыр Тахсыытыгар Сүүһүнэн сыллар Аттарын туйахтара, Ынахтарын ыыраахтара Ыллыкка кубулуйан, Буору кытта булкуһан Ааспыт олохпут Кэрэһитэ, Кэлэрбит бэриэтчитэ Буолбуттар. «ХС»
4. даҕ. суолт. Бастакы, инники иһэр, бастаан иһэр (үксүгэр ыт, таба көлө туһунан). ☉ Передовой, идущий впереди (обычно о собаке или олене в упряжке)
   Дьиэтигэр төннөрдүү бэриэтчит ытын салайда, ыттарын таһыйталаан орулатта-сарылатта. Болот Боотур
   Настя кыһаммат. Кини туманнааҕар буолуох буурҕаҕа ылларара да бэриэтчит ыта Күөртэй баччааҥҥа диэри муннара илигэ. Н. Якутскай
   Оок-сиэ, сүрүн ньии! Саатар, бэриэтчит ыт кулгааҕа көстүбэт буоллаҕа. Бу буурҕа таҥнары сатыылаан, сири-дойдуну, үрүҥ тумарыгынан өрүкүттэ. Эрчимэн

туохт.
1. Туохтан эмэ төрүөттэнэн баар буол. ☉ Появиться, возникнуть в результате чего-л., происходить от чего-л.
Мундууруйа, Солууруйа, Буһаарыйа, Собооруйа, Хоспооруйа, Кистээрийэ. Бу хоһоон чабырҕах ис хоһоонун кубулдьутан этииттэн үөскүүрүн көрдөрөр. Саха фольк. Ырыа туохтан үөскүүрүй? Ырыа үөскүүр үөрүүттэн, Биитэр ааспат абаттан, Биитэр өлөр мөккүөртэн, Биитэр улуу тапталтан, Куулаттарыы муҥуттан. С. Данилов
Билигин манна Кэмпэндээйи диэн бөдөҥ оробуочай бөһүөлэк үөскээтэ. Туус собуота тутулунна. И. Данилов
Олоҥхо олох былыр үөскээбитэ. Өбүгэлэрбит урукку олорон ааспыт олохторун кэрэһитэ. Эрчимэн
2. Төрөө, ууһаа. ☉ Плодиться, размножаться
Ити дьыл куобах мэнээҕэ дохсуннук үөскээн турар этэ, эмиһэ да бэрт этэ. Эрилик Эристиин
Быйыл тыа булда, ордук тииҥ, бэркэ үөскээбит. Софр. Данилов
Үлэһит муҥутаан Мойуор биир ынахтааҕар отун салаасканан таһан аһатара. Ынаҕа үөскээн син хас да сүөһүлэммиттэр. «ХС»
3. Кимтэн, хантан эрэ төрүттээх буол, ханна эмэ олорон улаат. ☉ Происходить от кого-л., быть родом откуда-л., расти, вырастать где-л. Дьэ, бу, биэбэкэйим, мин этэр тылбын өйдүөн истэн тур эрэ! Эн биһикки биир ийэттэн-аҕаттан айыллан үөскээн төрүөбүппүт этэ. Ньургун Боотур
Биһиги оҕо эрдэхпититтэн бииргэ үөскээбит кэриэтэ доҕордуу дьон быһыытынан, үөрэ-көтө көрүстүбүт. А. Бэрияк
Оҕолор ыраах үрэх баһыгар үөскээбиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
ср. др.-тюрк., тюрк. өс ‘расти’, тув. өскэлэ ‘расти’, хак. өскир ‘вырастить, прорастить’, монг. өсгөх ‘растить, размножать’

I
1. аат.
1. Ким эмэ өбүгэтэ; ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэмутуга, удьуора, ууһа. ☉ Предок; происхождение, корни
Хайабыт да төрдүгэр суруксут буолбут удьуорбут суоҕа, эн да суруксут буоларыҥ баһа биллибэт. А. Софронов
Моисей Ефимов төрдө Дьааҥы киһитэ. Багдарыын Сүлбэ. Сахалар төрүттэрэ Омоҕой уонна Эллэй соҕурууттан бу Өлүөнэҕэ кэлэн олохсуйбуттара, ол дьон удьуордарыттан улуустар, нэһилиэктэр төрүттэрэ үөскээбиттэрэ диэн сэһэннэр бааллар. ССЛИО
2. Туох эмэ үөскүүрүгэр олох, тирэх буолар туох эмэ; туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ То, что даёт начало чему-л., источник; основа, почва для возникновения чего-л.
Алгыс үөскээбит төрдө былыргы дьон дьарыктарыттан, мифологическай өйдөрүттэн-санааларыттан, итэҕэллэриттэн ситимнээх. Саха фольк. Бэйэбиттэн ордук, ордук киэҥ өйдөөх, ыраас сүрэхтээх буолуохпун баҕарабын. Үүнэриҥ төрдө ол ээ. Амма Аччыгыйа
Прототип — айымньы геройун суруйууга төрүт буолбут киһи. ПНЕ СТ. А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев айымньылара профессиональнай тыйаатыр үөскүүрүгэр төрүтү, бөҕө олоҕу биэрбиттэрэ. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ наука уобалаһын) сүрүн, тутаах өттө. ☉ Основа, фундамент, база чего-л. (напр., какой-л. отрасли науки)
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
Ханнык баҕарар улахан, киэҥ далааһыннаах үлэни сатаан тэрийиэххэ, былаанныахха, научнай төрүккэ олоҕурбут сөптөөх методологическай базаны булуохха наада. ПДИ КК
3. Туох эмэ саҕаланар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, где берёт начало что-л., исток
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Аттаахтар, сатыылар бары туох да бэрээдэгэ суох булкуһан, күөл мууһун устун, сапка тиһиллибит оҕуруо курдук субуруһан, өлүү-алдьархай күүппүт аппатын төрдүгэр тиийэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
4. Туох эмэ саҕаланар алын өттө (хол., киһи-сүөһү этин-сиинин чааһа, үүнээйи, туттар сэп, оҥоһук киэнэ). ☉ Основание, нижняя часть чего-л. (напр., части тела человека, животного, растения, инструмента, изделия)
[Бухатыыр] сөмүйэтин төрдүгэр диэри алтан ыаҕаска батары биэрдэ: сөмүйэтэ төрдүнэн түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Сэргэ төрдүттэн, дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэтэн кийиити сиэтэн киллэрбиттэр. Саха фольк. Буолак саҕатыгар үүммүт икки үрүҥ сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
5. көсп. Туох эмэ төрүөтэ, биричиинэтэ. ☉ Основание, причина чего-л.
Олох сатамматын төрдө диэн — киһи киһиэхэ мэһэйдэһэриттэн буолар эбит быһыылаах. А. Софронов
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ, ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов. Иирсээн баар эбит Эстэрбыстар төрдө; Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүтэ; Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ!… Р. Баҕатаайыскай
6. мат. Ханнык эмэ истиэпэҥҥэ таһаарыыга атын чыыһыланы биэрэр кэриҥ. ☉ Величина, которая при возведении её в ту или иную степень даёт новое число, корень. Кыбадырааттаах тэҥнэбил төрүтэ. Элбэх-чилиэн төрүтэ
2. даҕ. суолт.
1. Үтүө дьонноох, үчүгэй силистээх-мутуктаах, удьуор. ☉ Со знатными предками в роду, унаследовавший знатные корни, потомственный, родовитый
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Кини [Алексей Лукич] төрүт көлүөнэ нуучча, Угрень киһитэ этэ. Г. Николаева (тылб.)
2. Урут-уруккуттан баар, урукку, төрүкү. ☉ Существующий с самого начала, традиционный, исконный
Эмээхситтэрбит эрэйдээхтэр! Төрөөбүт төрүт норуоппут үйэлэргэ үөдүппүт эйэҕэһин, ыалдьытымсаҕын туоһулара, урукку олох уларыйбатах үтүө лоскуйдара! Далан
Саха киһи, төрүт үгэһинэн, Ыҥырбыта буолуо ыалдьытын, Бэйэтэ, инники түҥ-таҥ түһэн, Аспыта буолуо ураһатын. И. Эртюков. Саха төрүт тылларыгар аҕыйах тыл икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитинэн бүтэр, холобур, бэрт, түөрт, кыырт, о. д. а. ПНЕ СТ
3. Туохха эмэ сүрүн, тутаах буолар. ☉ Касающийся самых основ, корней чего-л., основной, самый главный
Кулаак төрүт санаата чааһынай бас билии сүппэтигэр баҕарыы, мөккүһүү буолар. Суорун Омоллоон
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой «Тиллии» диэн арамааныгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
♦ Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр көр кулгаах. Ити киһини мөҕөн-этэн да диэн, куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр буоллаҕа. Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр — ханнык эмэ түгэҥҥэ ким эмэ соччото суох удьуора, куһаҕан кэмэлдьилээх төрүттэрин утумнаабыта биллэн-көстөн кэлэр. ☉ Даёт о себе знать чьё-л. неблагородное происхождение (в какой-л. ситуации)
Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр буоллаҕа дии. Биир ынахтаах Ырыыһай уолуттан итинтэн атын тахсыа дуо? «ХС»
Төрдүгүттэн туттар көр туттар. Ойуун төрдүттэн туттарбыт
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
Биир аймах эбэтэр биир түөлбэ ыалтан элбэх сэттэ, аҕыс, тоҕус киһи иирэн ыарыйдахтарына былыргы саха Тоҕус Уйгуур кыргыттарын төрдүттэн туттаран иирэн ыалдьаллар диэн ааттыыра үһү. ССЛИО
Төрдүгэр тиэрт (тиий) — төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) диэн курдук (көр тиэрт). Уулаах туох да быһаарыыта суох мэктиэ тылын биэрдэ уонна ол мэктиэ тылын төрдүгэр тиийэ ырытыһар суох буолла. Эрилик Эристиин
Төрдүн түөс көр түөс I. Ити да төрдүн түөһэн көрдөххө, биһигиттэн ситимнээх дьыала буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
[Бэрт Хара уонна Бөтүҥнэр] дөксө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төрдүттэн түөр көр түөр. Судаарыстыбаннай уонна административнай өттүнэн биһиги уопсастыбаны утары быһыыны төрдүттэн түөрэргэ кытаанах дьаһаллары ылаттаабыппыт уонна ылаттыы туруохпут. Л. Брежнев (тылб.)
Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх. Эттэрэппэтэр Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай
◊ Олох төрдө — ким, туох эмэ олоҕун сүрүннүүр туох эмэ. ☉ Основа чьей-л. жизни. Оттон билигин буолаары буолан, сир үллэһигин туһунан, тыа сиригэр үйэ-саас тухары үөдүйэн үөскээбит олох төрдүн уларытан тутар революционнай үлэ туһунан дакылаат оҥорон эрдэҕим… А. Бэрияк
Бурдук барахсан — киһи олоҕун төрдө, уйгу-быйаҥ акылаата, киһи аймах сайдыытын кэрэһитэ буолаахтаатаҕа дии. П. Егоров. Оһох төрдө — саха балаҕанын ортотугар турар көмүлүөк оһох кэлин хараҥа өттө. ☉ Тёмная, задняя сторона якутского камелька, стоящего в центре юрты
Оҕо маһын сүкпүтүнэн дьиэҕэ киирэн оһох төрдүгэр быраҕар. Күндэ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу чугаһыгар «күн кутуйах хаамыыта уһуур». «Ороһооспоҕо оһох төрдө сырдыыр» диэн буолар. КНЗ ОО
Өлүү чөркөчүөк төрдө көр өлүү I. Хараҕым кырыытынан өлүү чөркөчүөк төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
Өрүс төрдө көр өрүс. Ол өрүс адьас муораҕа түһэр төрдүгэр, үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов. Суол төрдө — 1) икки эбэтэр хас эмэ суол быһа охсуһар, арахсар сирдэрэ. ☉ Место пересечения дорог, перекрёсток, распутье
Ол эрээри сэрэххэ-ханныкка үрүҥнэр куорат сүрүн сирдэрин бөҕөргөтүнэн, суол төрдүлэригэр тоһуурдарын туруортаан олорбуттара. П. Филиппов; 2) ханна эмэ барар, ханнык эмэ туһаайыылаах, хайысхалаах суол саҕаланар сирэ. ☉ Место, где начинается дорога, ведущая куда-л. Уолаттар Нуотара суолун төрдүттэн, дэриэбинэ арҕаа кытыытынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Уулаах …… Дьаҕалыыр суол төрдүн диэки ньолох гынан көрөн кэбистэ. Эрилик Эристиин; 3) көсп. киһи олоҕор ханнык эмэ кэрдиис кэм саҕаланыыта. ☉ Начало какого-л. этапа, периода в чьей-л. жизни
Киһини дьахтар айыыга, куһаҕан суол төрдүгэр тэбэр. Н. Неустроев
Онон олох суолун төрдүгэр таһааран биэрбит, күндүтүк саныыр дьоннорбун, учууталларбын хайдах умнуомуй! ВВ ТТ
Төрүт дьон көр дьон. Хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев. Төрүт олохтоох — ханна эмэ урут-уруккуттан олорор киһи. ☉ Коренной житель, старожил, абориген
Европеецтар кэлиэхтэригэр диэри төрүт олохтоохтор сири оҥоруунан да, сүөһүнү иитиинэн да дьарыктаммат этилэр. КВА МГ
Төрүт өбүгэ көр өбүгэ. Кыталыктааҕы баһылаан олорбут Байбааскы кинээс төрүт өбүгэлэрин ууһаабатах, дириҥ эргитиилээх, өйдөөх киһи этэ. А. Софронов
Төрүт өбүгэ саҕаттан саха киһитэ өлбүтүн да кэннэ өтөҕүн үүтүттэн күөх буруо унаарыан баҕарара. А. Сыромятникова. Төрүт сокуон — судаарыстыба сүрүн сокуона. ☉ Основной закон государства, конституция
Биһиги саҥа Төрүт сокуоммут киһи олоҕун саамай төрдүн таарыйар гражданнар бырааптарын, көҥүллэрин лаппа кэҥэттэ. ФММ ДьКС. Сиэссийэ үлэтин ахсыс күнэ бүтүннүүтэ Саха өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун — Конституциятын бырайыагын дьүүллэһиигэ ананна. «Саха с.». Төрүттээтэр төрүт — туох эмэ саамай сүрүнэ, тирэҕэ. ☉ Основа основ чего-л.
Туохха барытыгар төрүттээтэр төрүтүнэн үлэ буолар диэн ааҕыллар. «Кыым». Төрүтү таһаар мат. — анал бэлиэ анныгар баар чыыһыла ханнык чыыһылаҕа истиэпэннэммитин, кини кэриҥин быһаар, бул. ☉ Извлекать корень
Төрүтү сөпкө таһаарбыппытын истиэпэҥҥэ үрдэтэн бэрэбиэркэлиэхпитин сөп. <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төз ‘корень, основа, сущность’, ср. кирг. төрө ‘господин (эпитет властительного богатыря)’
II
сыһ. Букатын, адьас, ончу. ☉ Вовсе, совсем, совершенно
Барбаппын диэтим да — биир тыл: төрүт, киһи курдук эрдэхпинэ, барыам суоҕа. Н. Неустроев
Бэйэҥ ураты куолаһа суох, атын дьону үтүктэн саҥарар буоллаххына, айар үлэҕэ төрүт дураһыйбатыҥ ордук. Софр. Данилов
Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, сирэйэ кубарыйан хаалтын, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай