Якутские буквы:

Якутский → Якутский

бэриэтчит

  1. аат.
  2. Бастаан иһээччи, инники иһээччи; аан бастаан кэлээччи. ☉ Тот, кто идет впереди, в переднем ряду
    Боруукай оҕонньор бүгүһүн били мин аатырар бэриэтчиппин, Муҥур Кулгааҕы, уларсан ылан баран бөрөҕө туттаран, үс атах оҥорбута. Болот Боотур
    Көҕөн. Кустар бэриэтчиттэрэ, бастакы булт буолан, кэпсэлгэ киирэр, өрүкүнэһии бөҕө буолар. Багдарыын Сүлбэ
    Хотоҕойдоох бииһиттэн туналы маҥан туллук барахсан — бэриэтчит. «Кыым»
  3. Туох эмэ буоларын, кэлэрин бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Приметы, признаки наступления чего-л.
    Үрдүк сыыр Тахсыытыгар Сүүһүнэн сыллар Аттарын туйахтара, Ынахтарын ыыраахтара Ыллыкка кубулуйан, Буору кытта булкуһан Ааспыт олохпут Кэрэһитэ, Кэлэрбит бэриэтчитэ Буолбуттар. «ХС»
  4. даҕ. суолт. Бастакы, инники иһэр, бастаан иһэр (үксүгэр ыт, таба көлө туһунан). ☉ Передовой, идущий впереди (обычно о собаке или олене в упряжке)
    Дьиэтигэр төннөрдүү бэриэтчит ытын салайда, ыттарын таһыйталаан орулатта-сарылатта. Болот Боотур
    Настя кыһаммат. Кини туманнааҕар буолуох буурҕаҕа ылларара да бэриэтчит ыта Күөртэй баччааҥҥа диэри муннара илигэ. Н. Якутскай
    Оок-сиэ, сүрүн ньии! Саатар, бэриэтчит ыт кулгааҕа көстүбэт буоллаҕа. Бу буурҕа таҥнары сатыылаан, сири-дойдуну, үрүҥ тумарыгынан өрүкүттэ. Эрчимэн

Еще переводы:

чөрөҥөлөт

чөрөҥөлөт (Якутский → Якутский)

чөрөҥөлөө диэнтэн дьаһ
туһ. Наарта үөһэ сытар бэриэтчит ыт дьон иһэрин билэн кулгааҕын чөрөҥөлөтөр, ыйылаамахтыыр, иччитин диэки көрүтэлиир. Н. Габышев

кыкынай

кыкынай (Якутский → Якутский)

тыаһы үт. туохт. Оргууй, муннуҥ иһигэр биир тэҥник саҥар, ыллаа. ☉ Говорить или петь тихо, про себя, под нос
Хаһан да ыллаабатах эрээри, ыллаан кыкынайбытынан барда. Р. Кулаковскай. Инники иһэр бэриэтчит табаны мииммит эбэҥки биир тэҥник ыллаан кыкынайда. ДСН Т

күндүркэй

күндүркэй (Якутский → Якутский)

туохт. Туохтан барытыттан ордон көһүн, сыаналаах буол. ☉ Быть в цене, иметь ценность, значимость
Доҕор диэн эркин, дурда-хахха курдук, өксүөннээх кэмнэргэ ордук күндүркэйэр. Н. Лугинов
Ол иһин кини [бэриэтчит ыт] булчуттарга, каюрдарга итиччэ үлүгэр муҥура суох сыаналанар, күндүркэйэр. Н. Заболоцкай
Ыраахтан кэлбит дьон түһүлгэҕэ сонун ыалдьыт буолан күндүркэйдилэр. П. Ламутскай (тылб.)

моорук

моорук (Якутский → Якутский)

моорук буол — олус кырдьан түөһэйэн, иннигин-кэннигин билбэт буол. ☉ Впадать в старческое слабоумие
Үрдүк өйөнүүлээх кириэһилэҕэ м о о р у к буолбут оҕонньор таҥнары тайахтанан олорор. Суорун Омоллоон
Кини биир моорук буола кырдьыбыт бэриэтчит ытын …… хаалларан барбыта уонна өр кэлбэтэҕэ. А. Сыромятникова
Мин үйэм уһаан, моорук буолан өлөрүм кимиэхэ наада буолуой? «ХС»
ср. тур. морук ‘старик, старый хрыч, старикан’

сэниэлээхтик

сэниэлээхтик (Якутский → Якутский)

сыһ. Күүскэ, дохсуннук (хамсан). ☉ Энергично, стремительно
Кини сэниэлээхтик тэп гына туран, алларааҥҥы пуолкаҕа умса бырахпыт эргэ соҕус халтаҥ сонун ылан кэттэ. А. Фёдоров
Бэриэтчит ыт эрэ сэниэлээхтик түспэхэлиир. Н. Габышев
Булпун доҕорбор кэпсээри сэниэлээхтик эргиллэн иһэн киһиэхэ кэтиллэ түстүм. Көрбүтүм доҕорум эбит. Т. Сметанин

уйусхан

уйусхан (Якутский → Якутский)

даҕ., поэт. Уоскулаҥы, сынньалаҥы билбэт. ☉ Беспокойный, неугомонный
Уолах тиит ортотунан тостор Уйусхан тыаллаах, Сирилэс силлиэлээх, Силэллэр хотоол чинчилээх [дойду]. П. Ойуунускай
Кини кэлбитэ Халыма эбэ хотун чымаан тыаһыгар Уйусхан силлиэ улуйа турдаҕына, Мин бэриэтчит ытым, буурҕаттан саллан, Ыйылыы сыттаҕына. С. Данилов
Сылайар диэни билбэтэх Сындааһын иҥиирдээхтэр, Уоскуйар туһун үөйбэтэх Уйусхан сүрэхтээхтэр — Биһиги бэтэрээннэрбит. А. Бродников

быдаан

быдаан (Якутский → Якутский)

ыыс (аан) быдаан — хойуу буруо, туман (хол., кыһыҥҥы улахан тымныыга). ☉ Густой дым, туман (при сильном морозе)
Тымныы ыыс — быдаанын ортотунан ыт мөлбөрүс гынан ойон киирэр. Амма Аччыгыйа
Хойуу буруо хабархай аһыы сыта дьон хараҕын аһытар, тыыннарын хаайар, тумнара сыһар. Кинилэр тула өттүлэрэ ыыс — быдаан, бүтүннүү буруо. В. Протодьяконов
△ Олус хойуу (туман, буруо тустарынан). ☉ Очень густой (о тумане, дыме)
Уоҕан уолбун — Ыыс быдаан тыыннаах, Болуо муус муруннаах, Кыаһаан муус кыламаннаах Дьыл оҕуһун Утаардаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аан быдаан туманынан бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Ыыс быдаан туман. Туркутугар олорбута, оннооҕор бэриэтчит ыт кутуруга көстүбэт. Н. Якутскай

ардай

ардай (Якутский → Якутский)

аат.
1. Туох эмэ быыһа, арыта. ☉ Незаполненная, открытая часть чего-л.
Килиэккэлэр ардайдарынан ньирэйдэр ыйытардыы чоҕул-игил көрөллөр уонна кэбинэн энньэрэҥнэһэллэр. А. Федоров. Түүн түспүт хаһыҥ, мас тротуар ардайдарыгар ирбэккэ, кырыара кылбачыйан сытара. В. Гаврильева
△ Ситэ охсуллубакка, хорутуллубакка хаалбыт сир. ☉ До конца не скошенное или не вспаханное место
Сатаатар, от күрүөтэ тутуҥ, эбэтэр тыраахтар ардайын охсуҥ. «ХС»
Биир, былырыыҥҥы ардай быһыылаах, үрдүк соҕус сир кэлбитигэр, суха дириҥник ылла. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. ара ‘межа’
2. Аппа, хапчаан. ☉ Овраг, ущелье. Ол кэннитэн убаҕас мастаах тыа ардайыттан улахан бэриэтчит табаны мииммит киһи тахсан кэллэ. ДСН Т
◊ Ардай аһыы — сиэмэх, адьырҕа кыыл сытыы тииһэ. ☉ Острые клыки хищного зверя
Алаа Моҕус хамсаабат буолбут. [Бөрө] дьэ иҥиир тараһатын ардай аһыытынан тоҕо тардан кээһэр. Саха фольк. Күтүр улахан күөрт бөрө, чохчойо түһээт, төбөтүн үөһэ ньолотон, ардай аһыытын ырдьатан улуйда. В. Протодьяконов. Сомуоһуна аҥаар муннугар от өрөһөлөнө сытарыттан, ардай аһыыларын ардьаппытынан, эһэ тахсан кэлбит. И. Бочкарев. Ардай аһыылаахтар (анаҕастаахтар) — сиэмэх, адьырҕа кыыллар. ☉ Хищные звери
Маннык хараҥаҕа ардай аһыылаахтар, дэгиэ тыҥырахтаахтар кэлэр-барар тиҥсирийэр кэмнэрэ. Н. Якутскай
Ардай аһыылаахтар, бадаҕа, Ас тахсыаҕын таайдахтара. С. Данилов
Дьэ ити кэмҥэ [тымныы, аас-туор күннэргэ] ардай анаҕастаахтар үөр табаны булбуттара. Р. Кулаковскай