грейдер (суол оҥоһуутугар (дэхсилииргэ, күрдьэргэ) туттуллар көлөһөлөөх массыына. Г. сүрүн чааһа — токур быһыылаах биилээх, 2,5-5,3 м кэтиттээх тиэрэр быһах.)

хаар күрдьүктуүр (хаары тохтоторго анаан хаар күрдьүктэри оҥорор тэрил. X. к. тракторга состоруллар, 2,6м кэтиттээх балаһанан хаары күрдьэр, курдьүбүт субурҕата хаар таһымыттан 2,5-3,5 төгүлгэ тиийэ үрдүк.)

аат., түөлбэ. Уһуга өнчөх өттүттэн суптугур, икки илии кэтиттээх кыра быһах. ☉ Маленький нож шириной в два пальца с концом, скошенным со стороны обуха. Эһэтэ сиэнигэр токуом бэлэхтээбит

туохт. Тириини таҥастаан сарыыта оҥор. ☉ Изготавливать ровдугу, замшу из шкуры (обычно из оленьей)
Уол ойоҕор тайах тириитин сарыылаан, түөртүү илии кэтиттээх дэлэй быаны тэлэн бэлэмниир. Саха фольк. Ийэтэ Чаара эмээхсин, бу хайа үрдүгэр ыттан, таба тириитинэн сарыы сарыылыы олорбут. В. Миронов

хаптат диэнтэн атын
туһ. [Этэрбэс] сөптөөх көрүҥүн, …… кыракый мас өтүйэнэн хаптатыллар. Хомус Уйбаан
Туос хоҥнорорго биэс милимиэтир диаметрдаах боробулуоха биир уһугун токурутан тутаах оҥоһуллар, иккис өттүн тутааҕар диэри таптайан хаптатыллар. ГПП ТО
Тиэстэни чараас гына хаптатыллар, онно бурдук таммалатан баран, биэсалта сэнтимиэтир кэтиттээх гына уһаты быһыллар. Дьиэ к.

аат. Уонча сэнтимиэтир уһуннаах, үс-хас сэнтимиэтир кэтиттээх, ортотунан икки үүттээх чараас мас, ол үүттэринэн (хайаҕастарынан) угуллубут сабы төбөлөрүн холбуу баайан баран, тардыалаан эргичиҥнэтэр оонньуур. ☉ Якутская национальная игрушка: плоская лучина (деревяшка) длиной около десяти и шириной два-три сантиметра, имеющая посередине два отверстия
Через них пропускают нитку, завязывают узлом и, подергивая ее за концы, вращают лучину вокруг оси, производя жужжащий звук. Күүгүнэйи дэбигис эргиппит уонна киһи сэргиир араас дорҕооннорун таһаарбыт оҕо хайҕанар. ВПК СОо
Иитээччи күүгүнэй оҥорон аҕалан тыаһатар. КИИ ОЧСҮөГ

аат. Бөдөҥ сэбирдэхтээх, төрдүгэр сырдыктыҥы араҕас өҥнөөх астаах оҕуруот аһа. ☉ Овощ с плотным круглым съедобным корнеплодом, репа
Турунуопуһу, эриэппэни киһи да сиир, ынах да сиир, иккиэн төбөлөрүгэр уһун синньигэс сэбирдэхтээх буолаллар. С. Маисов
Эриэппэ оргуйбут суогун саахары эбэтэр мүөтү кытта иһэҕин. «Кыым»
Урут Арассыыйаҕа хортуоска тэнийиэн иннинэ оҕуруот тутаах аһа эриэппэ этэ. ПАЕ МСТ
◊ Эриэппэ луук көр луук
Эриэппэ луугу кытта тэллэй атаҕын кырбаан туспа хобордооххо соркуойдууллар. Г. Угаров
Кус миинигэр эриэппэ луугу кыра гына кырбаан кутабыт. БББ
Эриэппэ луугу соломо курдук быһыылаан кырбаан ыһаарыллар. ДьБ. Эриэппэ үрүмэччитэ — кынатын тэниттэҕинэ түөрт уон — биэс уон милимиэтир кэтиттээх үрүҥ үрүмэччи (эриэппэни буортулааччы). ☉ Белянка репная, репница (бабочка-вредитель)
Эриэппэ үрүмэччитэ үрүҥ өҥнөөх буолар. ББЕ З

I
туохт.
1. Үтүөр, тириинэн бүрүлүн (баас туһунан этэргэ). ☉ Заживать, зажить, затянуться, гранулироваться (о ране)
Кыранаата оскуолкалара көхсүн тырыта сүүрбүтэ чэрдийэ оспуттара ала бэлиэтик килэрийэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
Тимиртэн баас ылыаҥ — Түргэнник оһуоҕа, Оттон тылтан бааһырыаҥ — Үйэҥ тухары сордуоҕа. «ХС»
2. көсп. Отунан-маһынан саба үүнэн, соччо биллибэт буол (суол, ыллык о. д. а. тустарынан). ☉ Зарастать, порастать чем-л. (травой — напр., о яме, тропинке, трещинках в скале)
Икки ыҥыыр аттаах киһи былыр үйэҕэ оспут ыллык суол омоонунан өтөххө хаамтаран дьалкытан киирдилэр. Л. Попов
Оһон хаалбыт суол омоонун сыыһа-халты үктээн, эрэй бөҕөнү көрдө. Г. Колесов
♦ Оспот баас көр баас II
Ол сыл элбэх оспот бааһы хаалларбыт сүрэх аайы. И. Гоголев
ср. телеут. ос ‘увянуть’
II
аат.
1. Этэрбэс, саппыкы, хаатыҥка сотото. ☉ Голенище
Ити улахан ытыҥ, көр, этэрбэһим оһун тобулу ыстаан кэбиспит эбит ээ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор этэрбэһин оһуттан хамсатын хостообута, табах ууруммута. И. Федосеев
2. түөлбэ. Этэрбэс сототун иннинэн үс-түөрт тарбах кэриҥэ кэтиттээх киэргэл киллэһик. ☉ Украшение-вкладыш шириной в три-четыре пальца в передней части голенища. Хоруоҥкалаах ос
□ Тоһоҕос дьэһэ иҥэһэтигэр Ойуулардаах билэлээх Остоох саарылаах Уллуҥахтаах сототун Олуйа тэбэн тирэммит. С. Зверев
ср. алт. коч, туркм. гонч ‘голенище’

I
аат., эргэр. Уһун мас уктаах, 20 — 30 см уһуннаах, 4 — 5 см кэтиттээх икки өттүнэн биилээх уһуктаах тимир төбөлөөх батары анньан өлөрөр сэриилэһэр сэп. ☉ Копьё, пика
Улуу Тыгын бүтүн саха норуотун бас билээри Олоохунанан — Бүлүүнэн, Мүрүнэн — Тааттанан өргөстөөх үҥүүтэ, саабылаан батаһа кыа хаанынан суунаҕаламмыт. П. Ойуунускай
Булчут уол баабыры хонноҕун анныгар үҥүүнэн супту түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Кини тимир оһох иннигэр икки өттүнэн биилээх үҥүүтүн буруустаан кикирийэ олорор этэ. Л. Попов
др.-тюрк. сүҥү
II
аат.
1. Таҥараттан көрдөһөн мэлииппэ ааҕыы. ☉ Моление, обращение к богу, святым, молитва
Сарсыардааҥҥы үҥүүгэ Куолакалы оҕустулар. Н. Некрасов (тылб.)
2. Кимиэхэ, туохха эмэ сүгүрүйүү. ☉ Поклонение кому-чему-л., преклонение перед кем-л. [Чааһынай бас билии] үбү эмэгэт гынан үҥүүнү, мантан да атын сидьиҥ кэмэлдьилэри үөскэтэр. Суорун Омоллоон
П. Соколова этэринэн, эһэҕэ үҥүү, кинини төрүппүт этэ диэһин, ити гынан баран, урукку өттүгэр соҕотох Сибииринэн эрэ муҥурдаммат эбит. Багдарыын Сүлбэ
Айыыларга үҥүү биир умнуллубат суолунан оһуохай буолар. ВВЕ СТИ
III
көр үҥсүү
[Ньукулай:] Тугу истиэмий, арай аҕам оҕонньор үҥүүтүнэн бүгүн кулуба кэлэр үһү. А. Софронов
Малыкаан Сиидэрэпкэ үҥүү киллэрбит үһү диэн нэһилиэккэ сип-сап саҥа тарҕана охсор. Күндэ

I
1. аат. Эллэммит, хатарыллыбыт тимир бастыҥа, ыстаал бастыҥ суорда. ☉ Калёное железо, сталь, булат
Дугуй илбис дуксуйан Дуктуруйбутунан кэлэр Отут болуо укулаатынан Омноон-домноон оҥоһуллубут [быһыйа]. П. Ойуунускай
Мастан чиргэлин-киилин биһирээбит, Тимиртэн хатан укулаатын хайҕаабыт. Күннүк Уурастыырап
Оччо хатан укулааттан оҥоһуллубут саабын, Байбал маска булгу охсон, мэлиппитим. К. Туйаарыскай
2. даҕ. суолт. Эллэммит, хатарыллыбыт тимиртэн, ыстаалтан оҥоһуллубут, уһаарыллыбыт. ☉ Закалённый, плавленый из железа, стали, стальной
Сахам сытыы быһыччата, Сахам укулаат быһаҕа. С. Данилов
Улуу бухатыыр Уҥа илиитинэн Умсары тайахтаммыт этэ Укулаат батыйаны. С. Тарасов
Хоһоон диэн масчыкка — сүгэтэ, Отчукка — укулаат хотуура, Көрбөккө — кыраҕы хараҕа, Көппөккө — мохсоҕол кыната! П. Тобуруокап
◊ Укулаат таас уостаах фольк. — олоҥхоҕо саха кыыһын эбэтэр бухатыырын дьүһүнүн (уоһун) ойуулуурга туттуллар уларыйбат эпиитэт. ☉ Один из постоянных эпитетов олонхо, описывающий красоту девушки или богатыря (букв. с губами, подобными полированному, шлифованному камню)
[Куллуруускай бухатыыр] укулаат таас уостаах, уон кириэстээх манньыаты кэккэлэччи туппут курдук сандаҥа маҥан тиистээх [эбит]. ПЭК ОНЛЯ I
Көрдөҕүнэ — дьиэтин хаҥас өттүгэр хандьытаал таас харахтаах, укулаат таас уостаах, сырдык таас сирэйдээх …… түктэри бэйэлээх үчүгэй кыыс оҕо буолан олорор. Саха фольк. Укулаат таас курдук уостаах, Чочу таас курдук муруннаах. Д. Говоров. Укулаат тимир — үс илии халыҥнаах, соччо кэтиттээх буруус тимир. ☉ Брусковое железо толщиной и шириной в три пальца
Хаҥалас хайатын Халыҥ таһаатыттан Укулаат тимири Уһааран ылбытым. С. Васильев
Ол төлөн кутаалыыр суоһугар Укулаат тимирдэр ууллаллар. Л. Попов
Мантыҥ [хотуур] ураты укулаат тимиртэн охсуллубут эбээт, ханнык да тааһынан сотон бааһырдыаҥ суоҕа. С. Сарыг-оол (тылб.)
русск. уклад ‘сталь, которой укладывают или наваривают лёза столярных и других орудий’
II
аат. Туох эмэ (хол., олох) тутула, туруга, майгыта. ☉ Состояние чего-л., образ жизни, уклад
Онон икки аҥаар тыһыынча сыл устатыгар түүрдүү тыллаах омуктар олохторун укулаата олоччу уларыйбатаҕа. Б. Павлов
Төһө да ороскуоттаах буоллар, уруккулуу укулааттаах оскуолаларын тутан олороллор. Венера
Алаас сир оҕото олорор укулаата туспа, тайҕа оҕото сыһыы оҕотуттан туттардыынхаптардыын атын. А-ИНА ДьБО