ук I диэнтэн бэй
туһ. Сеня Мишаны үтүктэн кэтэһиннэрэн, иҥиэттибитэ буолла. Илиитин сиэбигэр уктан түөһүн мөтөттө. Н. Лугинов
Таҥнан бүтэллэрин кытта саалаах дьон, иннилэригэр уктан, үүрэн таһаартаан бардылар. Эрилик Эристиин
Маша суругу ылан уолугар угунна. М. Доҕордуурап

аҕын диэнтэн дьаһ
туһ. [Манчаары:] Аан дойдугутугар Аал уоту оттор, Алаһа дьиэни арыйар, Аҕа аатын аҕыннарар Айылгы курдук дьон буолаарыҥ. А. Софронов
Кыстык сирбит барахсан Көһүтүннэрэ күлгэйдэҕэ, Аҕыннара налыйдаҕа, Кэтэһиннэрэ дэлэйдэҕэ... С. Зверев
Лаврентий Николаевич күүстээх тапталын таайа санаатар да, эрэммэтэх эбэтэр аахайбатах Маня бэйэтинэн кэлэн эмиэ аҕыннаран, санатан кэбистэ. Н. Габышев

көһүт диэнтэн дьаһ
туһ. Хас мунньах аайы олус да көһүтүннэрэр буолбут суруксут. Н. Якутскай
[Кыстык сирбит барахсан] Угуйбуттуу унааран, Көһүтүннэрэ күөгэйдэҕэ, Аҕыннара налыйдаҕа, Кэтэһиннэрэ дэлэйдэҕэ... С. Зверев
[Суруйааччы] кэпсээнин ааҕааччы интэриэһин тута көбүтэр, салгыы туох буолар эбит диэн көһүтүннэрэр түбэлтэттэн саҕалыыр. «ХС»

сыһ. Өр буолан баран, өр кэтэһиннэрэн баран. ☉ Спустя много времени, после долгого ожидания, наконец-то
Кыыс кэмниэ-кэнэҕэс дьиэҕэ төннөн киирбитэ, Аана чуумпурбут этэ. М. Доҕордуурап
Киэһии-киэһээ, кэмниэ-кэнэҕэс Талкы оҕонньор отуттан таҕыста. Күндэ
«Айаннаан иһэҕин даа?» — диэтэ кини кэмниэ-кэнэҕэс, аат аҕай харата. Н. Заболоцкай

аат., эргэр. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинээҕи ыраахтааҕылаах кэмҥэ ханнык эмэ уокурук полициятын салайааччыта. ☉ В царской России: начальник уездной полиции, исправник
Сотору ыспыраанньык дуу, сэтээтэл дуу буолуоҥ буоллаҕа. Н. Неустроев
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраанньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай

аат.
1. Киһи үтүөтүн тугунан эмэ төлөөһүн; ким эмэ туох эмэ оҥоһуутугар утары хардыы. ☉ Встречное действие, обусловленное чужим действием или ситуацией, ответ, отплата
Үстүү мүнүүтэ буола-буола үөһэ тыынаҕын, хардата суох таптал туһунан хоһоон ааҕаҕын. Н. Лугинов
Дьон да хардата, утары уунара суох буолбаттара, илии тутуурдаах ыыталлара: сорох Мэчикээҥҥэ сиикэй арыы симэрэ. С. Маисов. Хардабыт — таһаарыылаах үлэнэн, производствоны хаҥатыынан буолуохтаах. «Саха с.»
2. Ыйытыыга, сурукка эппиэт, хоруй. ☉ Ответ на вопрос, на письмо
Кэһии ыытыллыбыта ыраатта да, хантан да харда кэлэн биэрбэтэҕэ. И. Федосеев
Биир оннук сурукка: «Эн суруккар харда оптуорунньукка бэриллиэ». П. Филиппов
Сурук хардата өр кэтэһиннэрбэтэҕэ, Чаҕылга военкоматтан бэбиэскэ тиийэн кэлбитэ. С. Никифоров

1. сыһ. Кыҥнары, хайа эмэ өттүгэр иҥнэйэ. ☉ Наклонно, набок
   Миша соруйан кэтэһиннэрэн төбөтүн иҥнэри туттан олорбохтоото. Н. Лугинов
   Эргэ алтан чаанньык иҥнэри түһэн сытар. Амма Аччыгыйа
   «Байбал! Ыалыҥ, Кууһума оҕото Киргиэлэй суруксут хотуна өлөн хаалла дуо?»- диэн күтүөт оҕонньору иҥнэри тардан ылан, кулгааҕар хаһыытаата. Эрилик Эристиин
   Чаһыны аннынан улахан хара суот иҥнэри ыйаммыт. Н. Габышев
2. даҕ. суолт. Иҥнэйбит, иҥнэйэ түспүт. ☉ Наклонный, косой
   Сүрдээх кыараҕас, иҥнэри сиргэ Роман Семенов Кыстыктаах сайылыга тэллэх баттаһа тураллар. Амма Аччыгыйа
   Иҥнэри кырыысаттан ирэн, таммах түһэрэ. Күннүк Уурастыырап
   Кыараҕас иҥнэри түннүгүнэн, Кырыалаах мууһу симиктик өтөн, Ийэм эрэйдээх оронун сырдаппаккын. С. Васильев
   Иҥнэри сурааһыннар ахсааннара кэрискэ ахсаан суолтата суолталаах быһыылаахтар: маҥнайгы, иккис, үһүс. Багдарыын Сүлбэ
   ♦ Иҥнэри көр фольк. - охтуохха диэри, өлүөххэ-сүтүөххэ диэри (оннук ынырыктык, күүстээхтик) көр (былыргы сахалар киһи хараҕа уоттаах, онон өлөрүөн-өһөрүөн сөп диэн өйдүүллэрэ). ☉ Посмотреть дурным глазом, сглазить, приносить несчастья (в старину у якутов считалось, что глаза обладают магической силой, способной убить, уничтожить человека - букв. опрокинуть взором)
   Ыарахан тыыннаах, Ыар санаалаах Ытык ыалбыт ыаматын Инньэ-манньа диэтэххэ - Иҥнэри көрөн, Иэстии сылдьыахтара. П. Ойуунускай
   Ытыллар халлаан кыыһа Ытык Иэрэҕэй удаҕан Иирээннээх Эҥсэли Кулахай эҥээриттэн Икки илбистээх хараҕынан Иэччэхпинэн иҥнэри көрүөхтүн! П. Ойуунускай. Иҥнэри хаамп (үктээ, тэбис) фольк. - күүскүнэн күөнтээн харса-хабыра суох алдьат, самнар. ☉ Оказывать разрушительное воздействие на судьбу, жизнь грубым вмешательством
   Түгэх дойду түөкүттэрэ, Ньүкэн Буурай удьуордара Икки атахтааҕы, Иннинэн сирэйдээҕи Иҥнэри хаампыттар. П. Ойуунускай
   Кыыстаах уолларым олохторун иҥнэри үктээбиттэр - бу оҕонньордоох эмээхсин. А. Софронов
   Иирээннээхтэри иҥнэри тэпсэн, Уодаһыннаахтары умсары дапсыйан, Сарбаҥ тарбахтаахтары салыннарар, Куодаһыннаах өйдөөхтөрү чугутар. С. Зверев

туохт.
1. Сурах буолан иһилин, тарҕан (туох эмэ сонун, кэпсээн туһунан). ☉ Распространяться из уст в уста, разноситься как молва
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраабынньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Егор Егоров эмиэ [Донбасс] эргин баар, үчүгэйдик олорор, алгыс курдук үлэлиир сураҕырар. С. Федотов
Артыалы, холкуоһу тэрийиигэ Атыттары ыҥырар сураҕырдылар. С. Васильев
2. Тугунан эмэ билин-көһүн, аатыр. ☉ Стать известным, прославиться, прослыть кем-чем-л.
Мырдыс ойуун бүтүн улуус үрдүнэн сураҕырар ойуун. А. Бэрияк
Биригээдэ өр-өтөр буолбакка туйгун үлэтинэн, дьиссипилиинэтинэн сураҕырбыта. И. Данилов
Ой-бэс өр үйэлэргэ тулаайахсыйан уонна «абааһылаах» уҥуохтарынан сураҕыран турбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Коля кинини көрөн баран: «Били сураҕырар сидьиҥ киһилэрэ ити буоллаҕа», — дии санаабыта. Эрилик Эристиин
♦ (Аҥаардастыы аатыр) соҕотохтуу сураҕыр — дьону эрэ барытын баһыйа, тэҥнээҕэ суох буола аатыр, сураҕыр. ☉ Выделяться, отличаться от других особой известностью, славой
Арҕаа эҥээргэ баайынан, атамаанынан аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар. Саха фольк. Бичик Сэмэн аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар баҕата тулутумуна Манчаарыны көрсө Бордоҥ улууһугар бара сылдьарга быһаарынар. Н. Якутскай
1933 сылтан Дьокуускайга да, чугастааҕы да оройуоннарга тустан чиэппэр күүстээх Бычырдаан соҕотохтуу сураҕырбыта. Хапсаҕай. Суон сураҕыр — киэҥник, дарбааннаахтык аатыр, билин. ☉ Иметь громкую славу, приобретать широкую известность
Хайҕал, таптал наҕараадата Хас да сылларга аҕыраабата. Суолгун буллуҥ, баараҕадыйдыҥ, Сойууска тиийэ суон сураҕырдыҥ! Болот Боотур
«Дьэ, ол кэннэ албан аатыр, суон сураҕыр, уһун эрэйдээх!» — диэн Баай Бүөтүр үөҕэн киирэн барда. В. Чиряев

туохт.
1. Туохха да тиэтэйбэккэ, аралдьыйбакка уонна түбүгүрбэккэ бытааннык, холкутук хамнан (хол., хомун, айаннаа, аһаа-сиэ). ☉ Двигаться очень медленно, без суеты, спокойно; быть медлительным
Эмээхсин дьиэтин диэки сэниэтэ суохтук хааман айгыста турда. М. Доҕордуурап
«Чэ, чэ, ээх айгыстыма. Һай-һай», — диэн Витя тиэтэттэ. Ынах онно ымыттыбата, хонуу отун ахсарбатахтык «тур-тар» тардан көрдө, онтон дьэ аргыый хааман айгыһынна. Н. Заболоцкай
Аа-дьуо таҥнан айгыһынна, Оргууй ахан оҥостон нусхайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Онтон-мантан тардыллан, бүтэн биэрбэккэ, уһаа-тэний, барыах буоллар барыма. ☉ Мешкать, медлить, задерживаться, долго собираться
Бүөтүр от тиэйэ барыахтааҕа да, кини киһи айгыстан, онтун-мантын булумуна, хачымахтанан баран, дьэ тэринэн аттаммыта. Н. Якутскай
2. Улаатымсыйан, дархаһыйан, соруйан күүттэрэрдии бытаар. ☉ Быть медлительным, церемонным; демонстративно мешкать, медлить, заставлять ждать себя
Атыыһыт, өр соҕус көһүттэрэн баран, утуйар хоһуттан айгыстан тахсар. Н. Якутскай
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраанньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
3. Төттөрү-таары элбэхтик кэл-бар, тиэһин (үксүгэр элбэх киһи кэлиитинбарыытын, былыргы обуос, көтөл айанын этэргэ). ☉ Часто ходить, ездить (обычно толпой или громоздким обозом)
Атахтаах айгыстыбыт, тиҥилэхтээх тибилийбит. П. Ойуунускай
Тимир иҥэһэлээхтэр тиэстибиттэр, алтан иҥэһэлээхтэр айгыстыбыттар — омук-омуктан, улуус-улуустан бары мустубуттар. Саха фольк. Хас да сыл сырдык эрэллээх бу дьиэҕэ айгыстан тиэстибитэ. Н. Габышев
Адаар эт тиэйиилээх, Арыы-сүөгэй кэлгиэлээх, Айгыстар сүүнэ обуоһу Аллаҥҥа анаатылар. С. Васильев
4. Киэҥ сиринэн тайаан сириэдийэн, ньир-бааччы, дьоһуннук олохсуй. ☉ Обосноваться солидно, крепко; иметь крепкое хозяйство, пускать глубокие корни
[Сынаҕы баай] бүгүн мин суон сурахпын сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Быр курдук, маанытык, дьиҥ куораттыы айгыстан ахан олорор ыал эбит. Н. Габышев
△ Оҥостон, аҥнанбохтон тугу эрэ оҥор. ☉ Заниматься каким-л. солидным делом; делать что-л. предварительно подготовившись
Мин сир солоон айгыстыбатах киһибин. М. Доҕордуурап
Аан-дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов
Мин эмиэ дьахтар буолан, оҕо төрөтөн сылдьыбытым, бу эн курдук айгыстыбат этим. Эрилик Эристиин
5. Дьоһуннук, дэлэгэйдик нэлэһий (улуу өрүстэр, күөллэр, алаастар, аартыктар тустарынан). ☉ Раскинуться, простираться широко (о больших водоемах, трактовых дорогах)
Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра-айдаара, айгыста турар эбит. Ньургун Боотур
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Күн ыраас уутун сүүрүккэ биэрэн Айгыста сытар эбэбит Лена. И. Чаҕылҕан
Оһуор-дьарҕаа ойуу сапта Айгысталлар, ону тэлгэнэ, Аҥаат-муҥаат алаастар. И. Эртюков
6. Дьоһуннанан, оҥостон, сорунан айаннаа, кэл-бар. ☉ Серьезно подготовившись, ехать, идти куда-л. с какой-л. целью
«Эмиэ хайа тойоммут айгыстан, аарыгыран кэллэҕэй?» — дии-дии Андриан түннүгүнэн көөртө, Никифоров кинээс уолунуун кэлбиттэр. М. Доҕордуурап
Туора улуус биллэр баайа үөрэхтээх уолунуун айгыстан кэлэннэр көмүһү ыйыттардылар. И. Гоголев
Күһүн от үлэтэ бүппүтүн кэннэ, бото болдьох туолан, Төҥкө уолунаан Таакалаахха иккиһин айгыстан кэлэллэр. Р. Кулаковскай

I
туохт. эб.
1. Этиллэр предмеккэ сэнээн-кэлэйэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает уничижительное, презрительное отношение говорящего к предмету речи
Ийэм буола-буола. Бөрүкү ийэлээх буолан. Амма Аччыгыйа
Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ. П. Ойуунускай
«Ынахтар да буолан, киһи саатыах сүөһүлэрэ», — ыанньыксыт кыыс саҥарар. «ХС»
Кини эмиэ улахан аҕай буолан! Софр. Данилов
2. Саҥарааччы атын киһи саҥатын хатылаан туран, сөбүлэспэт, утарсар, кыыһырар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие, возражение, негодование говорящего (с повторением чужих слов и выражений)
«Кырасыабай» буолан!.. Мин саҕалар бааллар ини... Амма Аччыгыйа
«Харчыта» буолан! Оҕолоргор ордорон биэрдэҕиҥ дии... Амма Аччыгыйа
[Дмитриев:] Доппуруос буолан, эмиэ атын идэтин булан. Бассабыыга чахчы буоллун да, бүтэртээн иһиэххэ буоллаҕа дии! С. Ефремов
3. Сэмэлээн, сиилэһэн, сүөлүргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, насмешку говорящего
Ытаан суккураан эрэргэ дылы буолан! Софр. Данилов
Тоҕо муодатай, тууһумсах табаҕа дылы буолан! Н. Заболоцкай
«Чуумпу кытыл» буолан, тугун муодатай. Атын аныгылыы ааты хайдах булбатах бэйэҕитий? С. Ефремов
4. Хомойуу, тууллайыы дэгэттээх баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает желание с оттенком недовольства, огорчения и негодования
Тохтообот буолан бу ардах. П. Тобуруокап
Биир эмэ балык хаппат буолан, тугун кыһыытай. «ХС»
«Оо, бу испиискэни ууга сытыйбат да гына оҥорбот буоланнар», — диэн баран, Чүөчээски турбахтыы түстэ. Суорун Омоллоон
5. Хайааһыны тас көстүүгэ эрэ, кубулунан оҥорууну көрдөрөр. ☉ Выражает кажущееся, притворное совершение действия
Кирисээн утуйбута буолан сыппыта. Д. Таас
Мин киниэхэ уруурҕаспыта буолан уулуннум. Н. Якутскай
Миша соруйан кэтэһиннэрэн, саҥата суох толкуйдаатаҕа буолан, төбөтүн иҥнэри туттан олорбохтоото. Н. Лугинов
△ Хайааһыны барбах, аатыгар эрэ, көрүнньүк оҥорууну көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок совершения действия для вида и без особого результата
Оҕонньор дьиэ таһыгар ону-маны үлэлээбитэ буолан, си-дьүгээр олорбот этэ. Д. Таас
Онуоха эн барыаҥ буоллаҕа, өһөстөҕө буолан. Саха фольк. Ол үбү-харчыны булаары, Куйуурдаах оҕонньор биһикки үс сайын тухары, сирэйбитин хоруотанан, таллан куоҕас буоллаҕа буолан, хахаахтыы-хахаахтыы, ууга умсаммыт, көрдүү сатаан кээспиппит. Н. Павлов
II
туохт. ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения (и). Ваня, Коля, Сеня буолан от оҕустулар
□ Даарыйа эмээхсин, Микиитэ, Өлөксөй буоланнар күнүс балаҕаҥҥа үһүөйэҕин хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Уйбаныап, Дьөгүөрэп буолаҥҥыт бааһырбыт аттары чугас ыалларга илдьэ охсуҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кырысаан, Кынаачай буоланнар «Кыым» хаһыаты ааҕаллар, Өкүүчэ, Өлөөнчүк буоланнар «Үөрэх ыҥырыытын» ыллыыллар. Күннүк Уурастыырап
2. Төрүөт салаа этиилэри эбэтэр төрүөт суолталаах араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения оборотов или придаточных предложений причины (из-за, из-за того что, потому что)
Ньукулай Тогойкин баар буолан, кинилэр баччааҥҥа диэри тулустулар. Амма Аччыгыйа
Онно киһи суох буолан, Ньамахтайы начаалынньык оҥорбутум. Эрилик Эристиин
Киэҥ сиринэн кэрийбит, киһисүөһү ортотунан сылдьыбыт буолан, араас адьынакка ыллартарарым. «ХС»
Кини бу алааһын, өтөҕүн олус таптаабыта бэрт буолан, онно сынньалаҥнык олорон, бу Манчаары курдук үчүгэй оҕону иитэн, улаатыннаран, үчүгэй киһи оҥорорго улахан баҕалаах этэ. МНН