кылыгыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Маарыйа тимир иилэҕэс быалаах элбэх күлүүс тылын тутан кылыгыратан, Өлөксөйдүүн тахсаллар. А. Софронов
Уолаттар хас да бытыылканы остуолга кэчигирэтэн кэбиһэллэр. Петро ыстакааннарга кутуталаан кылыгыратар. ИКДь
Кыргыттар сирэй-сирэйдэрин көрсөллөр, сиэптэриттэн бытархайдарын хомуйан кылыгыраталлар. «ХС»

сыһ. Биир тэҥник кэчигирэтэн, кэккэлэтэ (элбэх биир уустаахтар тустарынан). ☉ Ровным рядом, в одну линию (о множестве однородных предметов)
Кини тэбис-тэҥ ыраас тиистэрэ, ириис курупатын кэккэлэччи уурбут курдук, кэчигирэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Биһиги бары кэккэлэччи туран баран, сыаптаан иннибит диэки бардыбыт. И. Данилов
Биһиги кылгас соҕус быһыт оҥордубут уонна быыстала суох кэккэлэччи туһах иитэн кэбистибит. Н. Заболоцкай

туохт., кэпс. Тугу эмэ кэпсээ, сэһэргээ (үчүгэйдик билэр, чугас киһиэхэ туһаайан этиллэр). ☉ Рассказывай, расскажи что-л. (ф. обращения к хорошо знакомому, близкому человеку)
[Ситиикэп:] Кэпсээннээҥ, туох сонун баар? Н. Түгүнүүрэп
Кини тымныытык, аат харата «кэпсээ» диэбэт, хайаатар да «кэпсээннээн кэбис» диэхтээх, өссө арыт: «Кэпсээннээн кэчигирэтэн кэбис! Кэпсээҥҥин ыс-тох!» — диэҕэ. «ХС»

садырым уута көр садырыын
Сааскы садырым уутугар Күөх баттахтаах көҕөн куһум Күөгэлдьийэ олорорун курдук Күөх таас иһиттэрбитигэр Күндү-мааны уу аспытын Кэккэлэһиннэрэн-кэчигирэтэн олороммут, …… Кэнчээри ыччаттарбыт кэскиллэрин уруйдуоҕуҥ! Саха нар. ыр. II. Сыгынньах атахтаах хатыҥнар Садырым уутугар сууналлар: Килбиктик кэмчиэрэ арынар Күөх солко халааттаах курдуктар… М. Тимофеев
Билиҥҥи булууска ардах, садырым уута курулаччы кутуллар. «Кыым»

туохт.
1. Быһан, кэрдэн, оҥон олуктары, кэрдиистэри оҥор. ☉ Делать зарубки, насечки, засечки на чем-л.
Күһүҥҥү улахан эмис балыгы иһин ылан, уҥуоҕун ылҕаан баран кэрдиистээн, аргыга ыйаан күн уотугар хатараллара, буруоҕа ыһаараллара. Далан
2. Туруору быһан, оҥон ойуулаа, киэргэт. ☉ Украшать что-л. якутским национальным орнаментом в виде вертикально выбитых геометрических рисунков
Бэһинэн эҥин-эҥинник сарбынньахтаан, кэрдиистээн оҥоһуллубут таҥара олоҕун түөрт-биэс сиринэн чүмэчи уота быһыта сиэбит. Эрилик Эристиин
Санаа кэрэҕэ дьулуурун Тула ойуунан кэрдиистээн, Эйигин, күндү чороонум, кэрэмэс хаалларбыт Айыы Сээн. П. Тулааһынап
3. көсп. Тугу эмэ кирилиэс, үктэл курдук оҥор. ☉ Делать, выстраивать что-л. лесенкой, ступеньками
Аны хоһооннорун дуомун кирилиэстии кэрдибиттэр, кэрэниистээн, кэрдиистээн, кэккэлэтэн, кэчигирэтэн түһэрбиттэр. С. Тимофеев

I
сыһ. Лычыгыраан иһиллэр курдук; лычыгыраан, лычыгыратан. ☉ Скрежеща, лязгая, щёлкая (напр., зубами); тонко и звонко (смеяться). Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу, Үөгүлүү түһэн баран, Үс төгүл өрө чиччигинээн Тыыллан дыгдас гына түстэ, Лычыгыраччы хабырынна, Лыһыгыраччы тыылынна. П. Ойуунускай
Наум өйүгэр чэҥэриччи көрбүт саһархай харахтаах, кугас баттахтаах кыыс …… лычыгыраччы күлэрэ субу иһиллэргэ дылы буолла. А. Фёдоров
Дора ис-иһиттэн кыдьыгырбыт курдук, лычыгыраччы к ү ллэ. А. Бродников
II
сыһ. Лычыгыраан көстөр курдук, тэбис-тэҥник ыга кэчигирээн, кэчигирэтэн. ☉ Ровным плотным рядом (располагаться — напр., о бусинках на нитке). Солко сапка бөдөҥ оҕуруону лычыгыраччы тиспит

I
хачыр курдук — 1) олус кытааппыт, хаппыт. ☉ Ставший жёстким, грубым на ощупь, загрубелый
Бурхалей …… туран, ситэ таҥныбакка, хачыр курдук хатан хаалбыт таҥастарын көтөхпүтүнэн, …… хотон диэки [барда]. Эрилик Эристиин
Уҥа диэкиттэн биир хачыр курдук сарыы арбаҕастаах оҕонньор харбыалаһан [кэллэ]. «ХС»; 2) олус элбэх. ☉ Очень много, большое количество чего-л.. Хачыр курдук харчылаах буол
□ Төһө да ньылбы тэбинэр миэстэлэрдээҕин иһин, [суол] кэм хачыр курдук таас быыстарайдаах. А. Бродников
II
аат., түөлбэ. Хачымаас. ☉ Качемас
Сайын хаһааммыт хачырыҥ, хаҕырыҥ бүтэр. ВС ХД
Дьахталлар …… хачыр астаан күн уотугар хатара дьиэ үрдүнээҕи тылбыыга ыйаталаан кэчигирэтэллэр. Нэртэ

туохт.
1. эргэр. Тугу эмэ (хол., ылсыыны-бэрсиини) сурукка тиһэн, бэлиэтэнэн ис. ☉ Составлять опись, письменный перечень, реестр чего-л. (напр., прихода-расхода)
Дьэ, тукаам, Куостаа, мин иэстээх-күүстээх, дайыымпалаах дьоммун барытын эридьиэстээ. Суорун Омоллоон
Онно биир балык атыыһытыгар ылсыытынбэрсиитин эридьиэстиир суруксут аатыран сылдьыбыта. Софр. Данилов
Эдэр учуутал Власов атыыһыт эргиэнигэр, суругун эридьиэстииригэр элбэҕи туһалыыр. Ойуку
Бүөтүр …… төһө булду туттарбытын кыбартаалынан эридьиэстээн болокунуотугар тиһэн иһэр. ДӨАҮөКТ
2. кэпс. Тугу эмэ ырытан, сааһылаан биэр. ☉ Разбирать, рассматривать, систематизировать что-л. Аркадий институт тиһэх сонунун эридьиэстээн, суруйан кэчигирэппит. Н. Лугинов
Хаһыат маҥнайгы салаатыгар үлэ түмүгүн эридьиэстиир уонна соруктары туруорар сыаллаах ыстатыйа киирбит. Багдарыын Сүлбэ

1. 1. сим I диэнтэн хай. аата. Сиилэһи симиини былассаакка ортотуттан саҕаланыахтаах. «ХС»
      Сиилэс маассатын сахсархайдык симииттэн үүнээйилэр быыстарыгар элбэх салгын баар буоллаҕына оһоҕос палочкалара үгүстүк үөскүүллэр. САС
2. Өлөрүллүбүт сүөһү иһин бэйэтин ханныгар симэн тоҥоруллубута. ☉ Внутренности забитой скотины, набитые в рубец и замороженные в таком виде
   «Арай иһиттэн ордорон, бэрситэлиэх бэйэм буоллаҕа, ол кэриэтэ симиим аччыгый буоллун», — дии саныы олордо. А. Софронов
3. даҕ. суолт. Ыга хааламмыт, симиллибит. ☉ Плотно набитый
   Холбуйата бүтүннүү симии арыы быһыылаах. Суорун Омоллоон
   Хаҥас диэки ойуур саҕатыгар симии титиик, чардааттаах киһи уҥуоҕун саҕа буолан, харааран көстөр. М. Доҕордуурап
   Индеецтэр симии буор эркиннээх, соломо сабыылаах дьиэлэргэ олороллор. КВА МГ
   ◊ Симии олбуор — суолахтаах баҕаналар икки ардыларыгар сонос мастары сытыары симэн оҥорбут соппулуот. ☉ Забор из жердей, горизонтально уложенных между столбами с жёлобом
   [Миронов] баланыысса симии олбуорун иһигэр киирдэ. М. Доҕордуурап
   Оҕонньор …… мончууктарын бөҕө-таҕа симии олбуору кыйа …… кэчигирэтэн кэбистэ. Н. Босиков
   Кытыыга симии олбуор дуома баарыгар сыыллан тахсыбытым. «ЭК». Симии оһох — мас киэпкэ туойунан симэн оҥоһуллубут көмүлүөк оһох. ☉ Глинобитный камелёк (сделанный путём заливки глины в деревянную форму)
   Балаҕаҥҥа сылаас уоттаах симии оһох уонна кэрэ кэпсээннээх Даарыйа эмээхсин саамай наадалаахтар, кинилэрэ суох сатаммат. Амма Аччыгыйа
   Симии оһох сүрэҕэлдьээбит курдук таһыргыы умайар. И. Гоголев
   Симии оһоҕу саҥа сыбаан тигинэччи оттубуттара. «ХС»

1. көт I диэнтэн дьаһ. туһ. Тыал ордук күүһүрбүт. Бөһүөлэк ыалын дьиэтин үрдүн хаарын көтүтэн күдээритэр. Н. Якутскай
   Кэлбит кус-хаас көччөхтөрүн көтүтэн айаҥҥа хомуммуттара ыраатта. П. Филиппов
2. Бурдугу отуттан, сыыһыттан ыраастаа. ☉ Веять (зерно)
   Мааһа сыспыт бурдугун сүөкээн көтүтэр, онтон сыыһын итигэстиир. Күндэ
   Оҕонньор кылаатыттан уон түүтэҕи сүгэн аҕалбытын куоластаан, хатаран, кэлиилээн, көтүтэн бэлэмнээбитэ. Болот Боотур
   «Бачча киэһэ хайдах бурдуктарын көтүтэр бэйэлэрэй?» — диэн испэр дьиктиргээбитим. Н. Якутскай
3. Ап-хомуһун күүһүнэн атын сиртэн тугу эмэ ыл, аҕал (биллэрбэккэ). ☉ Силой волшебства с расстояния похитить, умыкнуть что-л. (незаметно для окружающих)
   Аптаах дьон көтүтэн ылбыт табахтарыттан тарпаттар, астарыттан аһаабаттар. Оччоҕо хомуһуннара суох буолар. Далан
   Ким сарыытын, ким табатын тириитин, ким этэрбэһин көтүппүтүн [кэпсээнин] айдаана буолан эрэр эбит. А. Софронов
   [Дуня:] Оо, кыахтааҕым буоллар, сибилигин ол бандьыыттар хаайыыларыттан Мэхээспин быыһаан, көтүтэн аҕалыам этэ. С. Ефремов
   △ кэпс. Сүтэр, мэлит, былдьат (көрдөрбүтүнэн эбэтэр тута). ☉ Терять кого-что-л., лишаться кого-чего-л. (обычно явно, на глазах)
   Балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
   [Лоокуут:] Күҥҥэ тэҥнээх күндү чыычаахпын, Көрбүтүнэн туран көтүттүм, Күүппэтэх өттүбэр түбэстим! Суорун Омоллоон
4. -а сыһыат туохтууру кытта хайааһын түргэнник, эрчимнээхтик буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а обозначает моментальность и энергичность действия
   Бэрт сотору отуу уотун тула үтэһэлээх балыктары кэчигирэтэ охсон, икки өттүн сырайбахтаан таһаара көтүттүлэр. Амма Аччыгыйа
   ♦ Көччөх гынан көтүппүт — кыра оҕо эрдэхтэн иитэн атаҕар туруорбут, киһи гыммыт. ☉ Взрастить, взлелеять кого-л. с младенческих лет, поставить на ноги, вывести в люди
   Кини миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс-ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.). Кутун (кутунсүрүн) көтүт — эмискэ куттаан, соһутан эбэтэр абынан-хомуһунан киһини олус долгут, самнар. ☉ Нагонять страху на кого-л., запугивать, подавлять кого-л. с помощью шаманских заклинаний
   Оруос Баай кутун-сүрүн көтүттэххэ, Оруос Баай кутун-сүрүн өлөрдөххө — Отчутмасчыт олоҕо тупсуо этэ, Отчут-масчыт дьоло улаатыах этэ. П. Ойуунускай. Күдэҥҥэ (күдэн гынан) көтүт — сир үрдүттэн суох гын, тугу да хаалларбакка букатыннаахтык эс, сүтэр. ☉ Уничтожить кого-что-л. без остатка
   Ааҥнаан киирбит Адьырҕа өстөөҕү көҥүл сирбит үрдүттэн Көлбөрүтэн үүрүөҕүҥ, Күдэҥҥэ көтүтүөҕүҥ! Нор. ырыаһ. Күдэн гынан көтүттүбүт, Сиик гынан Симэлиттибит! Суорун Омоллоон
   Бөлөх өстөөх уоту аһар туочукаларын булара — олору биһиги артиллериябыт күдэҥҥэ көтүтэрэ. ИИФ УС
   Хантан эмэ кэлэн кыыспын ылан, баайбын күдэҥҥэ көтүтэн ыскайдыахтара. ҮҮА. Күллэри (күллүү, күл гынан) көтүт — суола-ииһэ, онно да суох гына эс, букатыннаахтык уонна харса суох быс, суох гын. ☉ соотв. сровнять с землей
   Күн сирин күүһэ күүстээх Көҥүл дойду аармыйата [өстөөҕү] Күл гынан көтүттэ, Көмөр курдук үлтүрүттэ. Нор. ырыаһ. [Кырыктаах омуктар Кыра ыалларын] Күллэрэстии-күллэрэстии Күн сирин Көрдөөх олоҕуттан Күллэри көтүтэн Күөрэтэлээн кээстэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ити сидьиҥ өлүүнү эһэрбит, күллүү көтүтэрбит, түөрт баҕанатын чороторбут буоллар. Күндэ. Күн сириттэн көтүт — тыыныгар тур, суох гын, өлөр. ☉ соотв. сжить со свету
   Сааһын тухары хамначчыт оҥостон баран, аны күн сириттэн көтүттэҕэ. М. Доҕордуурап. Салгыҥҥа көтүт — тугу эрэ үлтү тэптэрэн, дэлби тэптэрэн суох оҥор, урусхаллаа. ☉ Уничтожить что-л. взрывом, взорвать
   Мин билэрбинэн, уон аҕыс тимир суол эшелонун салгыҥҥа көтүппүппүт. ССХУо. Уйулҕатын көтүт — олус долгут, ыксат, куттаа. ☉ Выбить кого-л. из колеи (пугая, заставляя сильно волноваться)
   Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
   От-мас барыта кууһан ылыах курдук барыйан-сарыйан турара уол уйулҕатын көтүтэрэ. И. Никифоров
   «Кэбис, эрэйдээҕи, уйулҕатын көтүтүмүөх», — Соня миигин күөрэгэй көппүт сириттэн тэйитэ хаамтарда. П. Аввакумов. Уутун көтүт — ким эмэ утуйан истэҕинэ уйгуурт. ☉ Растревожить, развеять, расстроить чей-л. сон
   Хоонньугар «оһоҕос түгэҕинээҕи» кыра кыыһа — түөртээх Сэрбэкэ этэ умайан, мөхсөн, ынчыктаан уутун көтүттэ. Болот Боотур
   Дьэллик булда кини уутун көтүтэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
   Саҥа кэлбит мороду Сааһыт уутун көтүтэн, Чуумпу түүҥҥэ айдааран Кэпсиир уолбат уйгубун. П. Тулааһынап
   ◊ Бурдук көтүтэр (массыына) — бурдугу оттон, сыыстан ыраастыыр массыына. ☉ Веялка
   Суон эриэхэбэй мас анныгар бурдук көтүтэр эргэ массыына хаарбаҕа баар. Н. Якутскай
   Оҕонньор …… сэппэрээтэр курдук чэпчэкитик үлэлиир эмиэ бэйэтэ оҥорбут бурдук көтүтэрин көрдөртөөбүтэ. Б. Лунин (тылб.)