сметы доходов и расходов

вертикальный дисбаланс

1. 1) недостаток, изъян; үлэ итэҕэстэрин туорат = устранить недостатки в работе; 2) недостача; ревизия итэҕэһи арыйбыт ревизия обнаружила недостачу; 2. 1) меньше, менее; недо=; итэҕэс ыл = недобрать; итэҕэс ыйаа = недовесить; былааны итэҕэс толоруу недовыполнение плана; 2) перен. хуже; ниже; атыттартан итэҕэс үһү-бүт дуо ? мы хуже других, что ли? # итэҕэс оҕо недоносок.

частно-публичное партнерство

I и. д. от кэс = 1) переход по воде; 2) нарушение; сокуону кэһии нарушение закона.
II гостинец, маленький подарок # хоонньоһор кэһии уст. часть калыма, отдаваемая женихом (в тот его приезд, когда он разделяет с невестой ложе с позволения её родителей); кыыс кэһиитэ уст. часть приданого, приносимого невестой; түҥүр-ходоҕой кэһиитэ уст. подарок сватам от жениха.

последствие нарушений и недостатков

ассоциации и союзы муниципальных образований

местные налоги и сборы

бюджетирование, ориентированное на результат

правила землепользования и застройки

управление государственной и муниципальнай собственностью

потребители товаров и услуг

I 1) частн. п. от уон; уонна ыл берите десять (не больше и не меньше из множества предметов); 2) десять раз; уонна ыттыбыт мы выстрелили десять раз.
II 1. союз 1) соед. и, да; мин уонна кини я и он; үчүгэй уонна куһаҕан хорошо и плохо; 2) присоед. да и, и к тому же; ол эдэр саас алҕаһа буолуон сөп, уонна умнуллубута ыраатта то, возможно, было ошибкой молодости, да и забыто давно; кини үөрүйэх булчут буоллаҕа дии, хайа уонна саата үчүгэйэ бэрт он ведь опытный охотник, и к тому же у него замечательное ружьё; 2. в роли модального сл. 1) а ещё; уонна учуутал ээ а ещё учитель; 2) конечно; миигин этэҕин дуо? — Уонна! про меня говоришь? — Конечно! (про кого же ещё)) # уонна баран после всего этого; уонна баран булан ыл! после всего этого (попробуй) разберись.

федеральные нсьюги и сборы

I стельная; кэс ынах стельная корова.
II кэс тыл заветное слово; кэриэс кэс тыл завещание; кэһиллибэт кэс тыл нерушимое святое слово.

1) идти по воде; идти по заболоченному месту; ууну кэс = идти вброд; 2) нарушать, попирать; бэрээдэги кэс = нарушить порядок.

1) очищать, соскабливать (накипь, нагар со стенок сосуда); 2) откалывать лёд (слабыми ударами пешни, ножа).

десять; уонтан тахса свыше десяти; биэс уон саас пятьдесят лет; уон икки киһи двенадцать человек; кыыһым уона моей дочке десять лет; уонум мне десять (лет).

ситим сыһыан холб.
1. Этэр санааны уруккуну кытта тэҥнии тутан, сибээстээн туран эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли путем сопоставления, соотнесения ее с предыдущим контекстом (и после этого, после всего этого)
Дьэ уонна, дьону итэҕэй. С. Ефремов
Кини билигин үлэһит. Дьэ уонна, уруккутун курдук, күн ортотугар диэри утуйа сытыа дуо? А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы этэр санаатын урут этиллибиккэ туох эмэ хос санаалаах холбуурун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному, указывая на то, что она содержит дополнительную информацию (и к тому же)
Дьэ уонна, муҥ саатар, собуот тутуллуо диэн, итэҕэйэ да санаабаттар. А. Сыромятникова
Дьэ уонна, босхо харчыны ама сирбэт ини. «ХС»
3. Этэр санааны уруккуга бэлиэтээн, чорботон холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному с выделением, подчеркиванием того, о чем говорится (ну еще и, кроме того)
Дьэ уонна эйиэхэ туох сонун баар? И. Гоголев
Дьэ уонна кимнээххиний? С. Ефремов
Ардыгар, хаар түһэн биир кэм үллүктүүрүн манаһар. Дьэ уонна, бу курдук утуйбатах түүннэригэр, ыйдаҥаны кытта астыныар диэри сэһэргэһэр. В. Иванов
4. Хайааһын буолан иһэр бэрээдэгин бэлиэтээһин дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Указывает на последовательность действий, о которых говорится в высказывании, с оттенком подчеркивания (и потом)
Оттон улахан оҕолор таһырдьа тахсан тоҥон хаалбатыннар диэн, ааны таһыттан баттатан кэбиһэрбит. Дьэ уонна хотоммутугар үлэлии сылдьаммыт, олбуксолбук ойон тахсаммыт, дьиэбитин таһыттан көрө охсон киирэрбит. В. Иванов
Дьэ уонна, сымыйарҕаабыккыт бу баар, илэ хараххытынан көрөн итэҕэйиҥ диэн буолара дуу? Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Эмоциональнай быһа бааччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное категорическое утверждение с оттенком заключения, вывода (и вот после всего этого пойди (разберись, докажи и т. д.))
Барса балтараа эрэ буолбакка, биэс-алта мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дьэ уонна баран, бырайыагы уларыппаппыт, уруккутунан хаалларабыт дии сырыт! В. Яковлев
Дьэ уонна баран, эн аахса сырыт. «ХС»

1. аат.
2. Ким, туох эмэ омсото, кыаллыбатах өттө, туолбакка хаалбыта. ☉ Недостаток, изъян, отрицательная черта кого-чего-л.
   Дьон итэҕэстэрин эрэ аҥаардастыы бэлиэтии үөрэнэн, үтүө өттүлэрин өйдөөн көрбөт буола охсубут. Амма Аччыгыйа
   Дьокуускай итэҕэһэ онтон билиҥҥэ диэри биир: киниэхэ күөх, от-мас суох. Суорун Омоллоон
   Үлэ итэҕэстэрин арыйаллар уонна олору туоратар суоллары ыйаллар. Софр. Данилов
   Ситиһиилэри сэргэ итэҕэстэр эмиэ бааллар. «Кыым»
3. Эрэбиисийэ түмүгэр көстүбүт малсал, үп-харчы ороскуоттаммыт сууматыгар сөп түбэспэтэ, тиийбэтэ. ☉ Отсутствие нужного количества денег, имущества, обнаруженное в ходе проверки, недостача
   Эрэбиисийэ итэҕэһи арыйбыт.  Хайдах да гыммытын иһин, алта ат түүлээҕиттэн итэҕэһи ылбаппын, оччоҕо дьыаланы дьыала оҥоробун. Саха фольк. Биир бириэмэҕэ Айаан маҕаһыыныгар улахан итэҕэс көстөн, уол хаайыыга түбэспитэ. Н. Габышев
   Подотчеппар итэҕэс суох. Дьэ үчүгэй. М. Попов
   △ Туох эмэ тиийбэтэ. ☉ Неполное количество чего-л., недостаток
   Мин холкуос мантан ылбыт массыыналарын итэҕэһин ыла киирбитим. А. Софронов
   Сопхуос буолбутун кэннэ оннооҕор ортоку үлэһит икки-үс мөһөөхтөн итэҕэһи өлөрбөт. Далан
4. даҕ. суолт. Ситэтэ суох, толорута суох. ☉ Недостаточный; неполный
   Итиннэ итэҕэс биинтэлэр нууччалыы ааттара киирбитэ буолуо. А. Софронов
   Кулут-тойот саарыстыбатыгар төрөөммүн, итэҕэс өйдөөх иринньэх бөлүһүөк буоллаҕым, онон билэрим аҕыйах, көрөрүм элбэх буоллаҕа. П. Ойуунускай
   Төһө да барытын сиэри таһынан сытыырхаттар, киниэнэ куруутун оруннаах буолааччы. Баҕар, кини итинэн бэйэтин ханнык эрэ итэҕэс өттүн сапта сатыыра буолаарай? Н. Лугинов
5. сыһ. суолт.
6. Тиийбэт гына, ситэтэ суох. ☉ Недостаточно; меньше, менее
   Итэҕэс ойдо быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Тойонуом, сэттэ буукка холоон ыллаҕыҥ дии, сэттэ бууттан итэҕэс тахсыа суоҕа. Күндэ
   Ынах баһыгар иккилии сүүс кыраам үүтү итэҕэс ыабыт буолан таҕыстылар. В. Яковлев
7. көсп. Куһаҕаннык, ситэтэ суох. ☉ Хуже
   Итиччэ дьон эйигиттэн итэҕэс оттуохтара үһү дуо? А. Софронов
   Нараҕаннаах Ньургуһуну бэйэлэрин оҕолоруттан итэҕэс санаабаттар этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Мин эйигиттэн итэҕэс үһүбүн дуо? Күннүк Уурастыырап
   Ыал аатын ыллахпына, буруо таһаардахпына, дьонтон итэҕэс олорботорбун үчүгэй этэ. М. Доҕордуурап
8. Кэпсиирэ суолтатыгар туттулуннаҕына: «өссө итинтикэтэ тиийбэт, мантыката тиийбэт» диэн суолталанар. ☉ Употребляясь в качестве сказуемого, приобретает экспрессивное значение: «этого еще не хватало»
   Ыраас үппүн сиэн бараҥҥын, аны дьыалаҕа түбэһиннэрэриҥ итэҕэс дуо? Н. Неустроев
   Аны бэйэҥ аатын Алдьанара итэҕэс буолан Айгыстан олороҕун дуо?! П. Ойуунускай
   Аны бандыыттар буулдьаларын ыстааммытыгар хомуйан ыларбыт итэҕэс эбит. Амма Аччыгыйа
   Аны эйигин атаҕастыыра итэҕэс эбит дии. В. Протодьяконов
   ♦ Киһи ахсаана итэҕэһин ситэрэ кэлэ сылдьар киһи көр киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа)
   Ити барбах киһи ахсаана итэҕэһин ситэрэ кэлэ сылдьар киһи. Н. Заболоцкай
   Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) көр киһи I. Киһи итэҕэһин толоро сылдьар <киһи> көр киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа). Туохтан саҕаламмытын чопчу билбэтэрбин даҕаны, оскуолатааҕы сылларбыттан бэйэбин куруутун киһи итэҕэһин толоро сылдьар курдук сананабын. Н. Лугинов
   ◊ Итэҕэс оҕо - тоҕус ыйын толору сиппэккэ төрөөбүт оҕо. ☉ Недоношенный ребенок, недоносок.

I
аат.
1. Кимиэхэ эмэ анаан аҕалыллар эбэтэр ыытыллар дьоҕус бэлэх (былыр үксүгэр ас буолара). ☉ Привозимый или присылаемый кому-л. небольшой подарок, гостинец (в старину обычно продукты, пища)
Хата, аныгы сырыыгар табахта кэһиигин аҕалаар, мин собо ууруом. Н. Неустроев
Аҕалбыт кэһиитин хоонньуттан таһааран, кыыһыгар ууммута. Эллэй
Биир баахыла кэһиини үөрэ-көтө үллэстэн сиир дьиэтин кэргэнин ахтыбыта. Амма Аччыгыйа
△ Ким эмэ кэлэригэр анаан хаһааныллар ас. ☉ Специальные припасы (обычно лакомые продукты, пища) к приезду кого-л., гостинец
Эрдэ тиийэр дьон кэһиигитин уураарыҥ. Н. Заболоцкай
Эбэҥ, бука, эйиэхэ кэһиитин тугу эрэ уурбута буолуо. Н. Тарабукин (тылб.)
2. эргэр. Кэргэн кэпсэтэр эр киһи кыыс халыымын суотугар биэрэр аһа (идэһэ сүөһүнэн). ☉ Мясо, привозимое женихом в счет калыма родителям невесты (убоина)
[Уйбаан:] Чэ түөрт мөһөөк, биэс биэдэрэ арыгы, үс кэһии буоллун. [Байбал:] Чэ, оттон эһиги тылгытын быһа гыныам дуо, буоллун даҕаны, ол эрээри кэһиитэ түөрт буоллун. А. Софронов
Кыыс халыыма даҕаны баһаам этэ: биэс мөһөөк харчы, биэс кэһии, биэс биэдэрэ арыгы. Күннүк Уурастыырап
♦ Кэрэ кэһиитэ <улаан уйгута> — кымыһы хоһуйан, киэргэтэн этии. ☉ Формульное название кумыса (букв. гостинец белой кобылы, изобилие светло-серой кобылы)
Оонньуур уочарат, Көрүлүүр көлүөнэ Улаан уйгута, Кэрэ кэһиитэ Саамал кымыс! Саха фольк. Кэрэ биэбит, кэһиитэ Кэҥсэйбити дьэгдьиттин. Күннүк Уурастыырап. Кэтит (уһун) кэһии фольк. — үөһэттэн бэриллибит уйгу, быйаҥ, баай-тот. ☉ Изобилие, благодать, богатство, ниспосланные свыше
[Бу аан ийэ дойдум] Уйгу-быйаҥ үктэллэммит эбит, Кэтит кэһии тэллэхтэммит эбит. Саха фольк. Көй бараан олохпун, Кэтит кэһиибин Өҥөйөн көрөн, Өрүһүйэн абыраа! П. Ойуунускай
Унаар түптэ олоҕурдун, Уйгу быйаҥ үктэллэннин, Кэтит кэһии кэскиллэннин! С. Васильев
◊ Ат кэһиитэ — кэргэн кэпсэтэр эр киһи халыымҥа биэрэр убаһата. ☉ Жеребенок, передаваемый женихом родителям невесты в счет калыма. Биһирэм кэһии — кыыс төрөппүттэригэр биһирэмнээн бэриллэр сүөһү. ☉ Особый подарок (часть калыма) в виде нескольких голов скота, преподносимый женихом лично родителям невесты. Иһит кэһиитэ — сүөһүнэн бэриллэр халыым. ☉ Калым в виде скота. Көрдүүр кэһии — кыыс сүктэригэр төрөппүттэрин сөбүлэҥнэрин ылар атыыта. ☉ Часть выкупа для получения согласия родителей невесты на отъезд дочери в дом жениха. Күтүөт кэһиитэ — кэргэн ылар кыыһыгар ыалдьыттыыр иһин кыыс төрөппүттэригэр биир эмэ кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок жениха за право посещать невесту в доме ее родителей (обычно состоит из одной-двух мелких скотин). Кыыс кэһиитэ — сүктэр кыыс этинэн, дьэҥкир арыынан аҕалар бэлэҕэ. ☉ Подарок невесты в виде мяса и топленого масла. Оҕо оннугар көрөр кэһии — кыыс сүктэн барарыгар бэриллэр халыым сорҕото. ☉ Часть калыма, вносимая при отъезде невесты в дом жениха. Сыарҕа кэһиитэ — кыыс төрөппүттэригэр күтүөт сылдьыбытын кэнниттэн ыытыллар эт. ☉ Мясо, отправляемое родителям невесты после посещения женихом их дома. Таҥара кэһиитэ — сүктэр кыыс килиэби, арыгыны таҥара мөссүөнүн кытта күтүөт дьиэтигэр аҕалар кэһиитэ. ☉ Водка и хлеб, привозимые невестой в дом жениха вместе с иконой. Төргүү кэһиитэ — халыым элбэх өттүн биэрэргэ эбии кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок мелкой скотиной в дополнение к основной части калыма. Түҥүр (ходоҕой) кэһиитэ — күтүөт аймахтарга (кыыс эр дьонугар) кэһиитэ. ☉ Подарки сватам и сватьям со стороны жениха. Улаҕа хаалар кэһии — сүөһүнү өлөрөн, этин буһаран дьоҥҥосэргэҕэ аһатар ас. ☉ Подарок вареным мясом для угощения гостей. Уокка кэбиһэр кэһии — арыынан уонна буспут этинэн бэриллэр бэлэх. ☉ Подарок маслом и вареным мясом. Хоҥнорор кэһии — сүөһүнү өлөрөн түҥүрдэргэ, ходоҕойдорго түҥэтэн бэлэх биэрии. ☉ Мясо забитой скотины, раздариваемое сватьям. Хоонньоһор кэһии — күтүөт буолар киһи ойоҕун бастаан хоонньоһоругар кыыс дьонугар илдьэр халыымын сороҕо (сүөһүнэн, эбэтэр этинэн). ☉ Плата (часть калыма) за право жениха разделить ложе с невестой.
ср. монг. гийчин ‘гость’, гийчлэх ‘угощать, потчевать’, кирг. кешик ‘гостинец’
II
кэс I диэнтэн хай
аата. Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Айылҕа сокуонун тоҕо кэһии кутталлааҕа чахчы диэн иккиэн биир түмүккэ кэлэбит. Хорсуттар с. Ходуһаҕа киирэр-тахсар ааннар сабыллыбаттарыттан ходуһаны сылгы үөрэ, ынах сүөһү илдьи кэһиитэ тахсар. «Кыым»

I
сыһ. Уон төгүл. ☉ Десять раз
Дьахтар оронуттан туран уотун оттуор диэри санаата уонна уларыйар сурахтааҕа. Н. Заболоцкай
Кыра оҕолор күҥҥэ уонна охсуспуттара, уонна иллэспиттэрэ биллибэккэ хаалар. Дьүөгэ Ааныстыырап
II
1. ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин, холбуу этии иһигэр судургу этиилэри холбуурга туттуллар тыл. ☉ Союзное слово, связывающее однородные члены в простом предложении и части сложносочинённого предложения (и)
Оҕонньор …… уокка арыы бытархайын уонна биир кымаах табаҕы бырахта. Амма Аччыгыйа
Соҕуруу кыра эниэ халдьаайы анныгар тэлиэгэ тыаһа дарбыйар уонна, улам чугаһаан, кинилэр диэки кэлэн иһэр. Эрилик Эристиин
Оҕолор саас хаар алдьаныытыгар уонна сайын аччыктыыр эрэ кыһайдаҕына дьиэлэригэр кэлэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Алҕаспын бырастыы гын уонна ити туһунан умун. С. Ефремов
2. Этиигэ туох эмэ санаа хос этиллэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения целого предложения, в котором содержится дополнительное сообщение (да и, к тому же)
Ыалдьыы буолбатах, кырдьыы миигин ордук кыайда быһыылаах. Уонна бу бэйэтэ да муҥнаах атах! Амма Аччыгыйа
Бэйэм солом суох. Уонна, кырдьыга, сүрэҕэлдьиибин даҕаны. Софр. Данилов
Уонна биһи курдук ол кырдьаҕастар Арбана, айаҕалана сылдьыбаттар. С. Данилов
[Саввин:] Били Николаев уолу анаатым. Хорсун уол уонна сырыыга да тулуурдаах. С. Ефремов
2. сыһыан т. Саҥарааччы инники этиллибиккэ сөпсөспөккө үгэргиир, сиилиир сыһыанын көрдөрөр (өссө, өссө эбиитин). ☉ Употребляется для присоединения части предложения, в которой выражается несоответствие с оттенком иронии, осуждения, укоризны (ещё, а ещё). Уонна учуутал ээ
□ Устудьуоҥкаҕа уонна туох сонун кэлиэй. С. Ефремов
Булчут уонна баартыйата суох. Софр. Данилов
Төһө да тоҥсуй, төһө да иэй-куой, таптал уоһуннаҕына ол аан уонна аһыллыбат. Г. Угаров
ср. тув., хак. соонда ‘затем, потом, после’

ситим. сыһыан холб. Саҥарааччы инники этиллибиккэ «өссө ити кэннэ» диэн суолталаах утарар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительные отношения, присоединяя субъективное высказывание мысли к предыдущей (после всего этого). Уонна баран булан ыл!
□ Боккуойу да син биир мин курдук муҥнаабытыҥ буолбат дуо, уонна баран. А. Софронов
Эйигиттэн ханнык да тыйыс киһи тахсыа суох, уонна баран алмаас үлэтин кыайыаҥ дуо! А. Фёдоров

төһө ахс. аат.
1. 80 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны көрдөрөр. ☉ Восемьдесят. Аҕыс уон солкуобай. Аҕыс уон бугулу туруорбуттар
□ Аҕыс уон сэбирдэхтэн тиһиллэн оҥоһуллубут кинигэтин арыйар. Н. Якутскай
Бассабыык Серго аатынан холкуос Аҕыс уон ыалын Аарыма ууһа Арастаал диэммин. Эллэй
2. 80 сааһы көрдөрөр. ☉ Обозначает возраст — 80 лет (в притяж. ф.). Оҕонньор быйыл аҕыс уона
□ «Оттон мин аҕыс уоммун туолуохпар диэри өлбүгэм суох», — диэн чоҥкуйа кырыарбыт курдук маҥан баттахтаах Оллоон саҥа аллайда. М. Доҕордуурап
Онтон алта уоммун ааһан, Сэттэ уоммун ситэн, Аҕыс уоммун аҥаардастаан олордохпуна [ыччат дьон сааҕынаһар этилэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биһи аҕыс уоннаах аар кырдьаҕаспыт Сергей Зверев айылҕаттан тойуксут. Л. Попов
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн туттуллар, «үгүс, элбэх» диэн суолталаах. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределенного множества
Дьобуруопа диэн Тоҕус уон үйэ тухары туругурбут, Аҕыс уон үйэ тухары аатырбыт, Сэттэ уон үйэ тухары силигилээбит сир аххан баар эбит ини сэгэрдээр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕыс уон үрэх араллааннаан айгыстан, Айдааран-айманан киирэн, Аан ийэ дойду буолан, Аатырбыт-аарыгырбыт эбит. Ньургун Боотур
Тастыҥ дойду түөкүнүн Таас иэнинэн ыытаарыҥ, Аҕыс уон албастарын Арыйталыыр буолаарыҥ. С. Зверев

аат. Туох эмэ сиппэтэх, кыайан быһаарыллыбатах, сатаан дьаһаллыбатах өттө (үксүн үлэҕэхамнаска). ☉ Недостаток, пробел, упущение в чем-л.
Бэйэм алҕаспын уонна үлэбэр таһаартаабыт бары итэҕэспинбыһаҕаспын толору билинэбин. В. Яковлев
Пиэрмэҕэ туох итэҕэс-быһаҕас баарын киниэхэ кистээбэккэ кэпсииллэр. С. Никифоров
Кэмпириэнсийэ үлэҕэ сорох итэҕэстэр-быһаҕастар баалларын арыйда. «Ленин с.». Биһиги үлэбитигэр итэҕэс-быһаҕас суох буолбатах. «Кыым»
△ Киһи омсолоох өттө, куһаҕан хаачыстыбата. ☉ Слабая, отрицательная сторона, порок (человека)
Орто дойдуга төрөөбүт итэҕэһэ-быһаҕаһа суох буолбат. Далан
Итэҕэстээх-быһаҕастаах да киһиэхэ ханнык эрэ үчүгэй өрүт син биир баар. У. Нуолур

I
туохт.
1. Уу, хаар, бадараан, силбик устун хаамп, сырыт. ☉ Идти (ходить, бродить) по воде, болоту, росе, снегу
Хонноҕун анныгар диэри кэһэн баран, Дьөгүөрдээн харбаата. Амма Аччыгыйа
Тыа-хонуу сиигин илдьи кэһэн, мин бултаан мэлийбит киһи буолан, дьиэбэр тиийбитим. Далан
Ыттар күнү быһа хойуу хаары кэһэн, аат эрэ харата аалыҥнаһаллар. Н. Габышев
△ Сэбирдэх, кумах, муох устун хаамп, сырыт. ☉ Ходить, бродить по опавшим листьям, песку, мху
Хараҥа тыа уҥуоруттан Хаһыҥ түспүт муоҕун кэһэн, Улардары соһутан Кырдьар саас иһэр, иһэр. И. Гоголев
△ Оттоох, сэппэрээктээх сиринэн бар, сырыт. ☉ Ходить, бродить по траве, кустарникам
Сииктээх оту илби кэһэн, Сэмэн Сэмэнэбис Танялыын Бадаайаптар дьиэлэрин диэкиттэн хаамсан иһэллэр. Л. Попов
Эрбэһини тыастаахтык кэстэхтэринэ бэйэлэрин тыастарыттан бэйэлэрэ сиргэ хаптас гына түһэллэр. Эрилик Эристиин
Куурбут оту Курдурҕаччы кэһэн Улаатынар Охоноон «Отуулаахтан» кэллэ. С. Васильев
2. Ыараханнык тирэнэн алдьат (сири, буору). ☉ Оставлять глубокий след, повреждать (землю, целину)
Ириэнэх буору Иэччэхтэригэр диэри Ибили кэстилэр. П. Ойуунускай
Оҕустар сири илдьи кэстилэр, тоҕута тирэннилэр. Далан
Суол сиэрдийэ тэллэҕин тиэхиньикэ илдьи кэһэр. С. Данилов
3. Суола-ииһэ суох сиринэн сатыы уһуннук эрэйдэнэн бар, сырыт (үксүгэр биир күдьүс тыанан, хонуунан). ☉ Долго ходить, бродить по бездорожью (напр., по лесу, полю)
Күн аҥаара тыаны кэһэн баран кини Кириилэби дьэ булбута. Амма Аччыгыйа
Кымыс салгынын истим дуоһуйа, Кэстим сыһыытын Күнү тоһуйа. И. Артамонов
△ Харса суох, иҥнибэккэ суолу-ииһи араарбакка хаамп. ☉ Идти напролом, не разбирая дороги
Арамааныҥ ол тоҕо кэһэн иһэр дии! Амма Аччыгыйа
Кырдьаҕас куораты өстөөх кирдээх уллуҥаҕа кэспэтин иһин, ыччаттар, куорат олохтоохторо саа тутан харабылга тураллара. А. Сыромятникова
4. кэпс. Туһахха иҥнибэккэ, киирбэккэ, эһэн, субуйан үрдүнэн бар (булт туһунан). ☉ Пройдя по силкам, разрядить их, распутав или обойдя петлю (о дичи)
Бэһис туһаҕы куруппааскы кэһэн кэбиһэн баран, ааһан бэспэҥнии турбут. Амма Аччыгыйа
5. Уунан, бадараанынан сылдьан илит, сытыт (атах таҥаһын туһунан). ☉ Сильно промочить (обувь) при ходьбе по грязи, воде
Уу, бу дьаабал, бу орой мэник, этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кэбиспит. Н. Тарабукин (тылб.)
6. көсп., кэпс. Дэлби сот, марайдаа, үрүт-үрдүгэр бачах курдук суруй (хол., суруллубуту көннөрөн). ☉ Оставить широкий, размашистый, обильный след своих действий (напр., на полях в тексте)
Хаһыаппытын бадьах курдук буолуор диэри илдьи кэһэн кээспит. С. Федотов
Кини «Кыһыл десаны» тылбаастаабыт тэтэрээттэрин бастакы сирэйин кыһыл харандаас илдьи кэспит. Н. Габышев
7. көсп. Талбыккынан тут, алдьаткээһэт, өлөр-өһөр. ☉ Беспрепятственно, напропалую разорять, разбивать, разрушать кого-что-л.
Эбээннэр эрэйдээхтэри кур түү курдук тоҕо хаамаллар, үлтү кэһэллэр. Саха фольк. Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан дойдугутун Тордуйалаах уу курдук Тоҕо кэһиэҕим. Алаһа дьиэлэри, аал уоттары Атахпынан кэһиэм, аамайдыы оонньуом. П. Ойуунускай
Сэрии сибиниэс адаҕата, тордуйалаах уу кэриэтэ, тоҕо кэһэн барбыта. Р. Баҕатаайыскай
Эн кинини харыстаама, тоҕо кэһэн сырыт. Амма Аччыгыйа
8. Сокуоннайа суох кыраныыссаны туораа. ☉ Нарушать границу, переходить границу незаконно
Манан хаста да кыраныыссаны кэһэ сылдьыбыттара. Н. Якутскай
Кинилэр [Япония милитаристара] сотору-сотору Монголия кыраныыссатын кэһэллэрэ. И. Федосеев
9. көсп. Ылыллыбыт, бигэргэтиллибит былааны, олохсуйбут бэрээдэги алдьат, эбэтэр аахсыма. ☉ Нарушать принятый план, установленный порядок чего-л.
Генпламмытын санаатахпыт аайы кэһэбит. Н. Лугинов
Коля сынньалаҥын кэстибит буолан баран, ол оннугар кэскиллээх саҥа үлэни оҥордубут. М. Доҕордуурап
Уочараты кэһэн квартира ыла охсоору тииһэллэр. «ХС»
△ Туох эрэ уопсай туругун, дьүөрэлэһиитин, бэйэтигэр сөп түбэсиһиитин алдьат, мэһэйдээ, буортулаа. ☉ Нарушать взаимосвязь, гармонию, закономерность чего-л. [Саҥа дьиэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
В битэмиин бөлөҕө тиийбэт буоллаҕына, түүнү кырааскалыыр бэссэстибэ — пигмент үөскүүрүн кэһэр. БЗИ СА
10. көсп. Үгэһи, сокуону, бэриллибит тылы толорбокко төттөрүтүн оҥор. ☉ Нарушать обычаи, законы, данное слово, делать наперекор
[Хаҥыллай:] Нохоо, сиэри кэһэн сэһэн ортотугар Нөҥүө түһүмэ! И. Гоголев
Павел Николаевич Шастин …… эһэлээх аҕатын үтүө үгэстэрин кэспэтэҕэ. И. Федосеев
Эн суолгуттан туораабатым, Эн ытык тылгын кэспэтим. П. Тулааһынап
11. Көҥүлгүнэн, хаарчаҕа суох аһаа-сиэ, айбардаа. ☉ Делать что-л. беспрепятственно; потреблять что-л. без ограничений
Оттон мин эрэйэ суох Эти баҕас мэтиргэтэбин, Кэнсиэрбэни кэһэ сылдьабын. С. Тимофеев
Уйгу быйаҥы Уллуктарынан кэһэн Уобалыы оонньоон, Уойарга бардылар. Эрилик Эристиин
♦ Кэтит суолун (суолгун) кэспит, уһун суолун (суолгун) оймообут, айыым <буруйум> суох — эйигин мэһэйдэспит, туорайдаспыт буруйум суох (улууга, күүстээххэ сүгүрүйэн көрдөһөн-ааттаһан этэр олук сорҕото). ☉ Часть ритуальной формулы-мольбы, обращенной к великим и грозным: я не имею греха, вины в том, что когда-л. препятствовал, сопротивлялся вашим деяниям
[Бакыыһа кинээс:] Баһылай! Эйигин уһун суолгун оймообут, кэтит суолгун кэспит айыым суох. Эрилик Эристиин. Сору сототунан кэспит — олус эрэйи-муҥу көрбүт, сордоммут (хоһуйан күүһүрдэн этэр олук). ☉ Перенес большие лишения, невзгоды (экспрессивная речевая формула)
Ама мин курдук …… Сор бөҕөнү сототунан кэспит, Эрэй бөҕө эгэлгэтигэр иҥнибит Иннинэн сирэй-дээх, Икки атахтаах баар буолуо дуо. А. Софронов
Муҥу муннунан тыыран, сору сототунан кэһэн, үс сылын дьэ толордо. Д. Апросимов
др.-тюрк. кеч, кез, хак. кис, кирг., алт. кэч
II
даҕ. Төрөөбүт, ыанар (ынах, биэ, таба). ☉ Отелившаяся, дойная (корова, кобыла, важенка)
Кытарах биэлэрин ыыталаан баран, кэс биэлэрин иһэр идэлээхтэр. Эрилик Эристиин
Кэс табабыт үүтүнэн килбиэннээх ньуургун сууйбуппутун кириргээбэккин. Эвен фольк. Кэс ынах төрөөтөҕүн маҥнайгы үс ыйыгар саамай үүттүйэр кэмэ. ФЕИ ГЫа
△ Туҥуй буолбакка, хасыһын да төрөөбүт, ыанар (ынах). ☉ Отелившаяся не впервые (не первотелка), дойная (корова)
Настаа туҥуй бургунастарын кэс ынахтаахтартан хаалсыбакка ыан олорбут. ВМП УСС
ср. др.-тюрк. кенч ‘детеныш животных’, гаг., тур. тенч ‘молодой’
III
кэс андаҕар — кэһиллибэт кытаанах андаҕар. ☉ Нерушимая, твердая клятва
Куба тула чуоҕуһан Кэс андаҕар биэрэллэр Күөх сулус, күп-күөх халлаан Мэлдьи баар буолуо диэннэр. И. Гоголев. Кэс санаа — баҕарар баҕа, истиҥ санаа. ☉ Заветное желание
Кэлэр кэм туһунан кэс санаам Мэлдьитин сүрэхпин минньитэр. Р. Баҕатаайыскай
Саха сирин оробуочай кылааһын туһунан аман өс тыллар, кэс санаалар этиллэллэр. С. Зверев. Кэс сурук — былыргы литературнай өйдөбүнньүк биир көрүҥэ. ☉ Одна из разновидностей литературного памятника (в виде эпитафий, наскальных писем и др.)
Орхон-Енисей VI–VIII үйэтээҕи өйдөбүнньүк кэс суруктарга эмиэ киирсэллэр. ВГМ НСПТ
Эпиграф — былыргы гректэргэ өйдөбүнньүк кэс суруктары ити курдук ааттыыллара. ВГМ НСПТ. Кэс тыл — кырдьаҕас киһи эдэрдэргэ кэскили барҕалыыр кичэллээх истиҥ санаатын, үтүө сүбэтин этиитэ; кэриэс тыл; дьоһуннаах дириҥ ис хоһоонноох тыл. ☉ Напутственное заветное слово старого человека, обращение к молодым
Кэриэс, кэс тыл. Кэһиллибэт кэс тыл.  Эмээхсин эрэйдээх Экэллэн олорон, Уолугар кэскиллээх Кэс тылын кэпсээбит. А. Бэрияк
Ийэ диэн тылтан тахсыбыттар Бары ытык кэс тыллар: Сир ийэ, Ийэ дойду, Ыал ийэтэ. И. Федосеев

аат. Хантан эрэ аҕалыллар, ыытыллар ол-бу араас кыра бэлэх. ☉ Мелкие подарки, гостинцы, привозимые или присылаемые кому-л. откуда-л. Манньатын-сулуутун, кэһиитинтутуутун, атын да ороскуотун кэрэйиэ суохтааххын. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Иһит кэһиэҕин ыраастаа. ☉ Счищать накипь с котла
Тыл кэчэс солуурун кэһиибин, Тыл күөрэс гынарын көһүтэн. А. Николаев
«Нокоо, үөрэҕин иһэн баран утуй», — диэтэ ийэтэ эмээхсин, хаҥас диэки күөс кэһии олорон эрэ. «Чолбон»
△ Хамсаны кыһый, ыраастаа. ☉ Чистить курительную трубку от нагара
Хаста даҕаны, куолутугар, Хамсатын кэһээн табахтаата. С. Васильев
2. Мууһу кыралаа; мууһу тула кыратык охсуолаан ойбону кэҥэт. ☉ Колоть лед; скалывать лед по краю, расширяя прорубь
[Мууһу] туспа кэһиир уонна ол кэһэммит сиргэ сөп түбэһэр гына туутун угар. «Кыым»
3. көсп., кэпс. Арахсыбакка бул, сойуолаа, үөх, хаһыс. ☉ Неотступно преследовать, постоянно ругать кого-л., придираться к кому-л.
Кэпсэппит эрэ ыалын Кэһээн сиир ааттаммыта. С. Васильев
Эбэбин балта сылайбат-элэйбэт тылынан эрбээбитэ, кэһээбитэ. М. Горькай (тылб.)
ср. др.-тюрк. кеч ‘делить, резать; отрезать’, др.-тюрк. кез ‘нагар от молока’

аат. Туох эмэ алдьатыылаах көстүү, сыыһа быһыы туохха эмэ сабыдыала, куһаҕаҥҥа тэбиитэ. ☉ Влияние, последствие чего-л. сокрушительного, какого-л. дурного поступка
Иван Дмитриевич былыргы олох содулуттан үөрэҕэ суох хаалбыта. «ХС»
Итириктээһин содула олус кэҥээбитин иһин …… милииссийэ үлэтин күүһүрдүбүтэ. ПАК ЧОС
Оҕону хомотуу, кэлэтии куһаҕан содуллардаах буолар. Дьиэ к.

төһө ахс. аат.
1. 10 сыыппараны, чыыһыланы бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 10
Өлөксөй икки кэргэниттэн уон оҕоломмут. Суорун Омоллоон
Отут тииҥи, Петя, Уоҥҥа үллэр эрэ. Күннүк Уурастыырап
Уон дьиэ акылаата уурулунна. С. Васильев
Эһиэхэ түөрт уон барана баар, онтон уона эрэ үлэлиир. П. Егоров
△ 10 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 10
Уон чаас саҕана Кэнчээрилээх оскуолаларыгар оҕо бөҕө мустар. Суорун Омоллоон
Ол кэмтэн уон сыл ааста. Олохпут барҕара сайынна. Күннүк Уурастыырап
Тиит уус уон быластаах ото ходуһаҕа умайан хаалбытын туһунан бэҕэһээ киэһэ кэпсээбитэ. А. Сыромятникова
Биир саха сыл устатыгар уон буут собону сиэн наада. Б. Лунин (тылб.)
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «уоннаах, уон саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «десять лет кому-л., десятилетний»
Оҕолоро уонун да туола илигинэ, оҕонньордоох эмээхсин утуусубуу өлөн хаалаллар. Н. Якутскай
[Абдуркулла:] Мин сааһым уон иккибэр баран сылдьабын, оттон ити уол уона буолла. Эрилик Эристиин
Олус эрдэ, уоммутугар От охсон элээрпиппит. Баал Хабырыыс
♦ Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I
Аҕыс уон ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар кубулҕаттаах абааһы кыыһа. Биэс уон икки күлэр эмэгэт көр биэс. Биэс уон икки күлэр эмэгэт, күлүм аллай эрэ! «Кыым»
Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна көр кылгас. Хоту дойду айылҕата уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ уларыйар. «Кыым»
Сүүһүнэн (уонунан, тыһыынчанан) ааҕыллар көр ааҕылын. [Ващенко] төрөөбүт Кириэстээҕэр сопхуос тутуутун отделын салайан, Кириэстээх, Куокуну, Бүлүүчээн, Наахара бөһүөлэктэригэр уонунан ааҕыллар производственнай, социальнай эбийиэктэри туттарбыта. «Кыым». Таҥара уон оччону биэриэ көр таҥара. Үтүө санаалаах киһиэхэ таҥара уон оччону биэрэрин саарбахтаабаппын. Уон араас буол сөбүлээб. — санааҕын уларыт-тэлэрит, кубулҕатый. ☉ соотв. валять (ломать) дурака (букв. десять раз меняйся)
[Баһыыкка — кыыһыгар:] Онтукам-мантыкам ыалдьар диэн, Уон араас буолума букатын! Суорун Омоллоон
«Уон араас буолума!» — Ийэтэ дьэбидис гына түспүтэ. М. Попов. Тэҥн. ол-бу буолума; эҥин араас буолума. Уон көс — туох эмэ кэлэрэ, буолара өссө да ыраах диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ соотв. долгая песня (букв. десять кёс)
Хаһан кинилэр улаатыахтарыгар диэри уон көс. Онуоха диэри миигинник баҕас буору кытта буор буолаа инибин. Амма Аччыгыйа
— Онуоха [улаатыахпар] диэри уон көс. — Ол уон көһүҥ сарсын кэлиэҕэ... Эппэтэҕэ диэйэҕин. Н. Босиков
Тэҥн. тойук дьыала; ырыалаах олоҥхо. Уон оччонон төлүө көр төлөө. Харса суох үлэлээн истэххитинэ, бэрт сотору уон оччонон төлөнүө. «Кыым». Уон тарбах уунуута көр уунуу. Уон тарбах уунуутун киһи хайдах мыыныаҕай?
◊ Биэс уон көр биэс
Мин итиннэ сааламмытым биэс уон сыл буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
Бэйэҥ оҕо эһэтэ буоллуҥ, Биэс уон сааскын быйыл туоллуҥ. Күннүк Уурастыырап. Уон аҥыы — араас хайысханан ыһыллан. ☉ В разные стороны, врозь
Уон киһи толкуйа Уон аҥыы уларыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кус …… көппүт омунугар түүтэ уон аҥыы үрэллэн, салгыҥҥа ыһыллымахтаан хаалла. Н. Заболоцкай
Уол санаата аймаарыйда, Уон аҥыы алаарыйда. С. Васильев. Уон аҥыы бар — ыһылын, үрэлин. ☉ Быть разбросанным, раскиданным, разойтись в разные стороны
Саха үҥэр таҥарата уон буоллаҕына — уон аҥыы барабыт. «Кыым». Уон араас — олус элбэх көрүҥнээх. ☉ Разнообразный
Биир чиэски нэһилиэк күөх биэрэгэр Уон араас уустук массыыналар Улуу борохуокка тиэллэн кэлэннэр Кырааскалаах хайалыы кыстаннылар. С. Данилов
Уон араас өҥнөрдөөх алаарар кустукпут Умайар лиэнтэлии кылбаарда. Күннүк Уурастыырап
Болокко оскуоланы, кыһамньылаах учууталлары уонна уон араас өйдөөх кинигэлэри бука барыларын соҕотох биир киһи — кини ийэтэ солбуйара. Н. Заболоцкай. Уон кылаас үөрэхтээх — орто оскуоланы бүтэрбит. ☉ Имеющий среднее образование, окончивший десять классов
Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
Манна үс көлүөнэ үтүөлээх ыанньыксыттара олороллор: сүүс саастаах Күбэйээнэ эмээхсин, кини кыыһа Манаана уонна уон кылаас үөрэхтээх кыргыттар. И. Данилов
др.-тюрк., тюрк. он, ун

n. lack, insufficiency

conj. and

n. cow with calf

v. to wade through, ford across

num. ten, 10