дьалбый диэнтэн атаах. Эмэгэтим - Көйүктээх күлүгүттэн Көбүччү баһаҥҥын, Күлүктээҕи көрдөххүнэ, Күдээриччи ыһаҥҥын, Дьалбыйаахтаан киирэҥҥин, Дьарылҕаммын намтатаахтаа. П. Ойуунускай

аат.
1. Сииктээх сиргэ эбэтэр ардах иннинэ үөрүнэн биир сиргэ эйэҥэлии көтө сылдьааччы, киһини-сүөһүнү сиэбэт бырдах бииһэ. ☉ Комары-дергуны, не кусающиеся, летающие столбом (обычно в сырых, влажных местах или перед дождем)
Ол Дьобуруопа хотуҥҥа дьон Үөн курдук үксээн, Көйүк курдук көөнньөн, Туман курдук тунуйан хаалтар. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. Кып-кыра, элбэх, кыймаҥнас чиэрбэ бииһэ. ☉ Множество мелких кишащих червячков
[Эмэгэтим] Көйүктээх күлгүттэн Көбүччү баһаҥҥын, Күлүктээҕи көрдөххүнэ, Күдээриччи ыһаҥҥын, Дьалбыйаахтаан киирэҥҥин Дьарылҕаммын намтатаахтаа. П. Ойуунускай

туохт.
1. Тохтообокко, биир кэм күүскэ, тыастаахтык аал, кыһый, эрбээ. ☉ Тереть, строгать, пилить монотонно, не переставая, не останавливаясь. Уол сүгэни аалан кирбиитиир. Тириини кыһыйан кирбиитиир. Мас эрбээн кирбиитиир
2. көсп. Кимиилээхтик дьулуруйан айаннаа. ☉ Двигаться, скользить стремительно вперед (по воде, рельсам)
[Борохуот] мөлүйүөнүнэн сырдык таммаҕы күдээриччи ыһан, айаннаан кирбиитээн иһэр ахан! Амма Аччыгыйа
[Буойас] килэркэй тимир ыллыкка кирбиитээн түһэн истэ. Күннүк Уурастыырап
△ Өрө күүр. ☉ Подниматься, дойти до высшей точки (напр., о сражении)
Сырдык уонна хараҥа …… кырыктаах кыргыһыыта кирбиитээтэ. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. хыр ‘соскребать, соскабливать, царапать’

туохт.
1. Өр туран эбэтэр итиигэ сытыйан-ымыйан аһый. ☉ Бродить, приходить в состояние брожения, заквашиваться
Ити кэмҥэ итииттэн көөнньөн, Иһинээҕи биибэ эстэн бытарытта: Тууйааччытын буочуканы тоҕо тэбэн, Көҥүлгэ тахсан күдээриччи ыста. Р. Баҕатаайыскай. Бу ньыма көөнньөрбөнү оҥоруу аһылык сииктээх эйгэҕэ бэйэтэ көөнньөрүгэр олоҕурар. Ыанньыксыт с.
2. Күүскэ оргуйан үчүгэйдик хойун, бар (чэй туһунан). ☉ Крепко завариваться (о чае). Көөнньүбүт чэй
3. көсп. Искэр ыга мунньуллан, түмүллэн өрүкүй, күүркэй. ☉ Долго копиться и от этого стать сильнее в своих проявлениях, настояться (о каких-л. чувствах, эмоциях)
Мин бөөлүүн сордоммуппун санаабытым. Кэнники кэмҥэ көймөстөн көөнньүбүт өһүм-сааһым, эмиэ көбөн өйбүн-сүрэхпин үүйэ туппута. Софр. Данилов
Иэйиим, ырам дьэ эмиэ көөнньөннөр Эйиэхэ быраҕыран тиийэллэр, Харахтарым, эйигин көрдөөннөр, Хараҥаҕа кэтиллэ түһэллэр. У. Шекспир (тылб.)
♦ Көхсө көөнньөр — көхсүн хаана кыынньар диэн курдук (көр көҕус II)
Эйигин сөбүлүүбүн сүрэхпинэн, Сүдү күүстээх иэйиибинэн. Көстөөт сүтэн хааллаххына, Көөчүктэнэн бардаххына, Көхсүм көөнньөр, абарабын, Күнүм кылгыыр, хараастабын. И. Федосеев
«Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истиминэ, ийэтигэр этэн биэрбит», — диэн Дуугун көхсө көөнньө олордо. М. Доҕордуурап