сыһ. Ньиччи охсор, тыастаахтык, ньиргиэрдээхтик (хол., муора долгунун тыаһа). ☉ Издавая сильные бурлящие, грохочущие звуки (напр., о шуме морского прибоя)
Баараҕай баалынан баарыстанан баргыйар байҕалым барахсан баллырҕаччы дьалкыллан күнү-түүнү мэлдьи күллүргэччи охсуллар. П. Ойуунускай
Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
Барык-сарык ортотугар Балтааны ууһун Балтатын тыаһа Баллырҕаччы таптайар. П. Ойуунускай

аат. Бэрэбиэстиир киһи. ☉ Перевозчик
Хара күлүк бэрэбиэсчит оҥочотугар Эйигин олордон, күллүргэччи Эрдинэн эрэрэ. Эллэй
Бэрэбиэсчит сыыр анныттан тахсан иһэн, туохтан эрэ иҥнэн, охтон түһэр. С. Ефремов
Өлүөнэ муора курдук долгуннурар. Тохтуур туһунан саҥарбыппар бэрэбиэсчит саха эттэ (билиҥҥэ диэри ол сахалыы этиини өйдүүбүн). В. Короленко (тылб.)

баарыстаа I диэнтэн бэй., атын
туһ. Уолбас арыы барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө – Балаһанан долгулдьуйан, Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Орто дойду кута курдук күөгэлдьийдэ, муора уута булкулла түстэ, байҕал уута баарыстана түстэ. Ньургун Боотур
Элбэх уулаах дириҥ далай обургу баараҕай баалынан баарыстанан күнү-түүнү мэлдьи күллүргэччи охсуллар. П. Ойуунускай
Ураҕаска баайыллыбыт кыһыл тэрэпиискэ тыалга баарыстанан тиириллэ-тиириллэ быластанан биэрэр. Эрилик Эристиин
Өрт баран, дохсун тыалынан баарыстанан, чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап

1. эрт диэнтэн бэй. туһ. Сотору кэминэн маҥхайан эрэр баттахтаах оҕонньор киһи эрдинэн кылбаарытан кэлэр. Н. Якутскай
   Манчаары Кырбыйдыын түүнү быһа эрдинэн, күн балачча ойбутун кэннэ Нөмүгү аттынааҕы кытылга дьэ тигистилэр. И. Гоголев
   Эр киһи тыытын үөс диэки анньан баран киирэн олордо, аа-дьуо эрдинэн күөгэлдьиттэ. Н. Павлов
2. Айаннаан, устан бар, уһун (борохуоту этэргэ). ☉ Двигаться, плыть (о пароходе)
   Мас көлүөһэнэн күллүргэччи, ыстаал мотуорунан куугуначчы эрдиммит эмиэ баар. Амма Аччыгыйа
   Борохуот үөскэ ойоҕоһунан киирэн баран, хоту диэки эрдинэн тиҥийэ турар. Н. Якутскай
   Иккис борохуот түргэн баҕайытык эрдинэн, ойоҕоһунан турунан кэбиһэр. «ХС»

1. даҕ. Күн уота түһэн күлүмүрдээн көстөр. ☉ Блестящий, сияющий. Көмүс, алтан ардайдаах Көтө кыынньар кумахтаах, Күкүр хайа кыһыаллаах, Көнө хонуу кытыллаах Күндэ үрэх барахсан. Күннүк Уурастыырап. Күндэ далай иччитэ Көмүс хатырыктааҕынан Күндүлээрэй диэн, …… Алгыс бөҕөнү бараан, Элэ-была тылын этэн, …… [саха урааҥхай] Олорбут уһун олоҕун Ким билбэтэҕэй? С. Зверев. Биһиги киһибит — кырдьык даҕаны Этиэҕин эттэ диэн — Күн быһаҕаһа айаннаан, Күндэ далайга тиийэн, Даллан куоҕас курдук Умса оонньуу сырытта. С. Васильев
2. аат суолт., түөлбэ. Күөлтэн арахсыбыт, ойуччу сытар уулаах түөлбэ; күөл түөлбэтэ. ☉ Небольшая часть озера, отделившаяся от основного водоема (обычно в результате засухи)
   Сайсары күөлүн илин күндэтин хаба ортотугар уонча анды уста сылдьарыттан Дьэкиим кыһыйа санаата. Болот Боотур
   Буор Холума хоту күндэтиттэн сыыра үрдүк диэн уулаабыттар. КДМ ОККО
   Таас күөлэ диэн сэттэ биэрэстэ усталаах, хас да күндэлээх күөл. «ХС»
   ◊ Күндэ (күөндэ) күөл — дьэҥкэ ыраас уулаах дириҥэ суох күөл. ☉ Неглубокое озеро с прозрачной и чистой водой. Күндэ күөлтэн көлүйэ күөл көтөр үһү (тааб.: уһаат, хомуос). Соҕуруулуур халлаантан Сугул куйаас сыдьаайан Күндэ күөлбүт кытыытыгар Көмүс сомоҕо хатырыктаах Күллүргэччи оонньоото. С. Васильев. Күндэ маҥан — маҥан, ыраас хааннаах. ☉ Белый, без единого пятнышка
   Кириилин күндэ маҥан, олус нарын сирэйдээх Чуураны иһигэр сөбүлүү көрөр. Л. Попов

1. аат. Сайын уһун куйаас кэмигэр саҕах, халлаан буруолаах курдук буолан тунаарыйан көстүүтэ эбэтэр кыһыҥҥы улахан тымныыга туманнырыыта; буор-сыыс, буруо о. д. а. хойуутук көтүүтэ. ☉ Марево во время длительного летнего зноя или туман из-за сильных морозов зимой; густой дым, пыль и т. д. Орто дойду дуолана Сулана-кэлэнэ Суудайа олордоҕуна …… Күлүк көстүбэт Күдэнэ оргуйда. П. Ойуунускай
   Инники кирбии хара күдэнэ арыый дьэҥкэрдэ. Т. Сметанин
   Эдьиийдэриэм, кэрэ кыыс Кими көһүтэрий? Суолга күдэн көтөрүн Тоҕо кэтэһэрий? С. Данилов
2. даҕ. суолт.
3. Буруоҕа маарынныыр, буруотуҥу (салгын күдэннэнэн, былыт, буор көппүтэ буруоҕа маарыннаан көстүүтэ о. д. а.). ☉ Похожий на дым, как дым (о воздухе, облаках, пыли и т. п.)
   [Этиҥ] Күдэн былыт үктэллээх, Итир былыт илдьиттээх, Дугуй былыт олбохтоох. Өксөкүлээх Өлөксөй. [Тыраахтар] Көхсүн иһиттэн Көҕөччү хара Күдэн буруонан Күллүргэччи тыынар. Саха фольк.
4. Улахан, модун (кыах, күүс-уох). ☉ Мощный, сильный
   Оок-сиэ дуо, оҕолоор! Күтүр дьаалы [арыгы] Күдэн күүһүн, Орулуур уоҕун, Мэнилийэр бэрдин эбитин! Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Ыччатым] Туспа дойду Торҕон дуулаҕалара Күөнтүүр күннэригэр …… - Уоттаах харахтарын умсары көрдөрөөр, Күдэн күүстэрин Көтүрүтэ охсоор. С. Зверев
   ♦ Күдэҥҥэ көт — күдэҥҥэ көппүт диэн курдук (көр көт I)
   Ардыгар ити курдук киһиттэн сылтаҕа суох тыалар умайаннар, айылҕа мөлүйүөнүнэн баайа күл-көмөр буолар, күдэҥҥэ көтөр. Амма Аччыгыйа
   Төрөөбүт норуотум! Күн сирэ көрүөҕэ: Күөрэйбит көлдьүн күүс Күдэҥҥэ көтүөҕэ. Эллэй
   ◊ Күдэн куйаас — улахан куйаас, өҥүрүк куйаас. ☉ Сильный зной, нестерпимая жара. Эгэй, чэ дуу! Саҥа дьыл салалынна, Үтүө дьыл өҥөйдө, Унаар куйаас оонньоото, Күдэн куйаас көрүлээтэ. Саха фольк. Күдэн туман — хойуу туман. ☉ Густой клубящийся туман
   Күдэн туман Күүскэ көттө, Күлэр күммүт Көмүлүннэ. Күннүк Уурастыырап
   Кыараҕас муус түннүктэр ононманан күдэн туманынан үрэ тураллар. Күндэ. Күдэн үп (баай) — барамматхороммот үп (баай), халыҥ баай. ☉ Неиссякаемое, чрезмерное богатство
   Күдэн үппүн күр баайбын Көмүспүттэн-сэгэрбиттэн Харысыһар буоллахпына, Хайдах ама табыллыай? Күннүк Уурастыырап
   ср. монг., бур. күдэр, хүдэр ‘сильный, крепкий’, монг. күдэн ‘пыль, мгла’

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., кытаанах аһы) ыйыстар курдук гына, тиискинэн быһыта ытыран илдьирит. ☉ Измельчать, растирать что-л. зубами (напр., твёрдую пищу), жевать, разжёвывать
Сиэҥкэ тиит сымалатын тыҥырахтаан ыла-ыла ыстыыр. Күндэ
Сиикэй хаптаҕаһы айаҕын муҥунан симинэн баран курдурҕаччы ыстыыра. Н. Лугинов
Ыҥыыр ат күөх оту үрдүттэн тэпсэн туран, сылайбыт быһыынан күллүргэччи ыстыы турарын көрдө. Эрилик Эристиин
2. көсп., кэпс. Кими эмэ хал оҥоруоххар диэри, арахпакка саҥар. ☉ Надоедливо, назойливо приставать к кому-л. с упрёками, пилить
[Күөх Көппө:] Лаабырҕаама, эмээхсин, онто суох, бэйэтэ төһө эмэ сылайан, аччыктаан кэлбит киһини аны эн ыстыырыҥ итэҕэс эбит дии! Суорун Омоллоон
Бу тойон Лобуохтан куттанан, сыыр намыһахтыы миигин ыстыы сыт итиннэ. Күннүк Уурастыырап
Айталина ити кэнниттэн кэргэнигэр үтүө түгэни мүччү туттардыҥ диэн ыстыыр ыаһахтаммыта. П. Аввакумов
♦ Тылын быһа ыстыыр көр тыл II
Киһилэрэ өмүттэн хаалла, тылын быһа ыстаан, ууну омурдубут курдук турда. «ХС»
Тылын ыстыыр көр тыл I. «Ол-бу сымыйа хобу-сиби төрүт итэҕэйимэҥ, сымыйанан тылгытын ыстыаххыт да…», — Тойон киһи сутуругун хам сууланна. И. Гоголев
Борис ити мээнэҕэ, оонньуу-көр оҥостон тылын ыстаабат киһи, тугу эрэ оҥорон баран тэйэрэ буолуо. В. Яковлев
Ыас гынан ыстаа — ыстыыр ыас оҥоһун диэн курдук. Эн миигин ыас гынан ыстаама, оннооҕор аҕам да үөрэппэт этэ. Суорун Омоллоон
Сата, куолутунан, эрин ыас гынан ыстаабытынан барбыта. Далан. Ыстаан биэр кэпс. — кимиэхэ эмэ тугу эмэ эрдэттэн барытын бэлэмнээн, оҥорон биэр. ☉ Растолковывать что-л. кому-л., разжёвывать
Маныаха ордук кэрэхсэбиллээҕэ — поэт эрдэттэн барытын ыстаан биэрбэт. «ХС»
Сорохтор биллэр да суолу ыстаан биэрэ, үөрэтэ-такайа сатыыллар. «Чолбон». Ыстыыр ыас оҥоһун кэпс. — кими эмэ алҕаһын, итэҕэһин була сатыысатыы, саҥара, аала сырыт, дьоҥҥо кэпсэл оҥоһун. ☉ Замучить кого-л. постоянными упрёками, придирками (букв. превратить в предмет жвачки)
«Артур уотуллар сүөһүлэри аанньа көрбөккүт диэн хас көрүстэҕин ахсын ыстыыр ыас оҥоһунна», — диэтэ Киргиэлэй. В. Протодьяконов
Кэс ынаҕы сайын ортото уолларда диэн ыстыыр ыас оҥостуоҥ. Н. Апросимов
Бу күннэргэ бөһүөлэк дьахталлара эһигини ыстыыр ыас оҥоһуннулар быһыылаах. И. Семёнов
ср. др.-тюрк., кирг. азых ‘пища, продовольствие, провиант’; тюрк. ысыр ‘кусать’