көр баһаарый
[Сэмэнчик] күлүмээри омурдун күлтэччи үрэн баран, соҕотохто «п-по!» гына төлө тыынан кэбиһэр да сүрдээх омуннаахтык күлэн баһаарытар. Амма Аччыгыйа

туохт. Тэтимнээхтик уонна унньуктаахтык айаннаа (аты этэргэ). ☉ Идти, ехать быстро, не утомляясь, длительное время
Күрүөлээх күөх оттон күлтэччи симинэн Күннүктээн айаннаан күдүөлээн кэлэрин — Ат курдук көлөнү ама ким умнуоҕай, Ахса суох үтүөтүн ким туора сотуоҕай? А. Николаев

кынчарый диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кини бэйэлээх [кинээс] хамначчыттарын диэки кытаанах үлүгэрдик кынчарыйбахтаан ылла. Н. Заболоцкай
Улахан Быһах [киһи хос аата] кынчарыйбахтыы күлтэччи көрөн кэбиспитигэр, киһитэ эбии куттаммыта билиннэ. И. Никифоров
Татьяна оҕонньорун кынчарыйбахтаата. М. Попов

тамай II диэнтэн хамс
көстүү. Тайах курдук тамаһыйа сиэлэр, бөрө курдук субуруйа сүүрэр ааттаах аттарынан сылдьымахтаабыт бэйэккэтин биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
Тайаҕым күлтэччи көрөн ылаат, Тарааннаах адаар муостарынан Тайҕа мастарын лачыгырата-лаһыгырата Тамаһыйа сиэлэ турда. П. Тобуруокап
Лөкөй …… харса суох сүүрэн тамаһыйда. ЭКС ТБТ

көр ык-түүр
Саамай суоһар бөтөстөрө — Мардьаҥныырап. Кини аатын түһэн биэрбэттии мардьаҥнаан, ыган-түрүйэн, бэстилиэтин ойутан таһааран, угунан сырбата-сырбата доппуруостаатаҕына, инчэҕэй эттээх тулуйуо суох үлүгэрэ буолар. Е. Неймохов
Кинилэр быыстарыгар күлтэччи кыргыллыбыт баттахтаах молоруспут уолаттар хас биирдиилэриттэн харчы хомуйан, хаҕыс соҕустук ыгар-түрүйэр аҥаардаах сылдьаллара. С. Юмшанов

даҕ.
1. Ортотунан күүскэ үллэн тахсыбыт. ☉ Вздутый, вспученный в середине
Микиитэ сылыктаан көрбүтэ, остуол үрдүгэр быаҕа ыйанан турар күлтэгэр таас иһигэр сүрдээх сытыы уот умайбыт. Амма Аччыгыйа
Уол кубарыйбыт күөх дисиинсэ кууркатын, күлтэгэр үрүсээгин көрөөт, Мэхээс аргыһа күүлэй буолбатаҕын бэйэтэ да сэрэйбитэ. В. Гаврильева
Тигээйилэр бэйэлэрин күлтэгэр уйаларын маһы илдьи ыстаан силимнээн оҥороллор. ББЕ З
2. Күлтэччи көрбүт, муҥунан соҕус көрбүт (харах туһунан). ☉ Выпученный, выпуклый, навыкате (о глазах)
Харытыан Бадаайап, кырыарбыт баттахтаах, кэтит малаҕар сирэйдээх, үскэл көрүҥнээх, күлтэгэр харахтаах киһи, улаханнык үөрбүт-көппүт, сүргэтэ көтөҕүллүбүт. Л. Попов
«Үчүгэй дьоннор, үлэҕэ ситиһиилэрэ элбэхтэр. Олору сатаан таба көрөн суруйуохха баар этэ», — диэбитэ, күлтэгэр киэҥ харахтара мичээрдии-мичээрдии. «ХС»

туохт.
1. Харсаары эбэтэр кэйээри суоһурҕанан муостаргын тоһуй (сүөһү туһунан). ☉ Принимать угрожающую позу, сердито коситься, выставляя рога (о быке)
Күрэҥ оҕус күрдьүөттээтэҕинэ, бытырыыстаах барыта ибигириир (тааб.: тойон). Айыы оҕуһа өлүү оҕуһугар утары күрдьүөттээтэ. Күннүк Уурастыырап
Кыыстара [ынах] сымыйанан күрдьүөттээбитэ буолла. И. Гоголев
2. көсп., кэпс. Кыыһыран сүүһүҥ аннынан өһүөннээхтик көр. ☉ Смотреть враждебно, исподлобья
Маппый оҕонньор, урукку хамначчытын күрдьүөттээн, өрө багдаллан турбут. Софр. Данилов
[Дириэктэр] кириитикэлээбит дьоҥҥо муоһун тоһуйбуттуу, күрдьүөттээн, күлтэччи көрөн сөҥөдүйэн олорор. И. Бочкарев. Биһиги киһибит Уолуйа, соһуйа кыыһырда, Сотото мадьайда, Көхсө бөгдьөйдө, Мунна тыаһаата, Умса күрдьүөттээтэ. С. Васильев
ср. бур. хүлҕэхэ ‘наклонять голову перед боданием’

аат.
1. Чөчөгөйү анал ытыгынан ытыйан хойуннарыллыбыт үрүҥ ас. ☉ Взбитые мутовкой сливки, керчэх (якутское национальное блюдо)
[Маайа] кыра мас кытыйаҕа күөрчэх ытыйда, лэппиэскэтин аҕалла. Эрилик Эристиин
Дьахтар хоско киирэн таҥаһын уларытынна, суунна-тараанна, онтон күөрчэх ытыйар тыаһа талыгыраата. П. Аввакумов
Ыраас, тымныы иһиккэ ортотун быдан аннынан буолар курдук тымныы чөчөгөйү эбэтэр сүөгэйи куталлар уонна саахар эбэллэр, күөрчэх буолан тахсыар диэри ытыйаллар. ФВН ЭХК
2. Күөрчэх ытыйар мас оҥоһук, күөрчэх ытыга. ☉ Мутовка для взбивания сливок
Сарсыарда дагда ытыйар күөрчэх тыаһын иһиттэр эрэ Бааска утуктаабыт уута көтөрө. Далан
◊ Күөрчэх ойуун — ортотунан үүттээн кииҥҥэ олордуллубут угунан эргитиллэр төгүрүк хаптаһын оонньуур. ☉ Якутская деревянная игрушка в виде круга на вращающейся оси
Эһэ күөрчэх ойуун курдук өрө ытылла олорор, ытарга букатын сыала суох үһү. Далан
Күлтэччи кырыллыбыт төгүрүк төбөлөөх уолчаан, тимири уһанар сыах буруотун, төлөнүн быыһынан күөрчэх ойуун курдук эргичийэр, бииртэн биир оробуочайга тэбинэр. ӨӨККҮ. Күөрчэх ытыга көр күөрчэх
2
Сааны тоһоҕо курдугунан иитэн биэрэр уонна диискэни күөрчэх ытыгын курдук күүскэ эргитэ тардар. Н. Якутскай
[Кыыча] хас улаханнык хамсаатаҕын аайы хоһун иһэ күөрчэх ытыгыныы кулахачыйан ылар. С. Данилов
ср. хак. көрчик ‘войлочное веретено для образования сладкой пены в сваренном молоке’

I
туохт.
1. Өлөрүллүбүт кыылы, сүөһүнү астыырга тириитин этиттэн арааран ыл. ☉ Сдирать, обдирать, снимать шкуру с убитого зверя, с забитой скотины
Киһи табаларын барыларын сүлэ, астыы барбатаҕа, саамай кыра табаны эрэ сүлбүтэ. Эвен фольк. Дайыыла Дарамаев бэркэ көнньүөрэн киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, дьиэтин аан хоһугар тииҥ сүлэ олордо. Софр. Данилов
Балаҕан хаҥас өттүгэр аҕамсыйа барбыт дьахтар кылбаа маҥан куобаҕы тириитин сүлэ олороро. Н. Якутскай
2. көсп., кэпс. Ким эмэ баттаҕын күлтэччи кырый. ☉ Постригать кого-л. наголо. Ити уол баттаҕын сүлэн кэбис
♦ Тириитин сүл — 1) кими эмэ туохха эмэ улаханнык буруйдаан дэлби мөх, иэнин хастаа. ☉ соотв. спустить шкуру с кого-л.
Эһиги аттары, сынньатар кыаҕы биэрбэккэ эрэ, сырыыттан сырыыга ыытан иһэҕит, ити иһин Моргуев биһигини тириибитин сүлүөҕэ. Эрилик Эристиин
Ыстаапка илдьэн тириитин сүллэххэ, буруйун этиэҕэ. «ХС»; 2) кими эмэ улаханнык атаҕастаа, онон-манан кыһарый. ☉ соотв. шкуру драть с кого-л.
Билигин ол урааҥхай бүтүн нэһилиэк Сэбиэтин суруксута. Нолуогунан, ол-бу түһээнинэн тириибин сүлэн ахан биэрэр. Л. Габышев
ср. ДТС йүли ‘брить’, сойул ‘снимать кожу, обдирать животное’, уйг. шүлүмэк ‘сдирать, соскабливать, скрести; грабить, ограблять’, тув. чүлү ‘брей, вычищай’
II
даҕ. Олус улахан; күүстээх. ☉ Огромный; сильный
Кырыа хаар олбохтоох, Сүл муус үллүктээх, Суостаах суодаллаах Аан-Даан улахан уолум обургу, Соҕуруу диэки суодалый, Күн аннын диэки күөлэһий! Саха фольк. Ыар балта кыстыкка Саалларын кэриэтэ, Халҕаһа былыкка Сүл этиҥ эттэ. «ХС»

аат.
1. Уллуҥах кэлин өттө. ☉ Задняя часть ступни, пятка
Тилэҕэ күлтэччи хабыллан таҕыста, от үргээн угунньа симиннэ. Болот Боотур
Мин аргыстарым …… сырсан тилэхтэрин тыаһа тибир ойо турда. Т. Сметанин
Байанай …… сыгынньах атахтарын тилэҕэ чигди мууһугар сыстан уотунан салаамахтаата. П. Филиппов
2. Атах таҥаһын уллуҥун кэлин өттө. ☉ Задняя (пяточная) часть обуви, задник
Оноҕочоон Чоохоон этэрбэһин тилэҕэр бүргэс тиктибит. Саха фольк. Этэрбэс тилэҕэ бөрө аһыытыгар сириттэн «парк» гынна. Т. Сметанин
♦ Тилэҕин (тиҥилэҕин) көрдө- рөр — түргэнник куотар, тэскилиир, атахха биллэрэр. ☉ соотв. показывать пятки
Милииссийэлэр кэлиэхтэрин иннинэ уоруйахтар тилэхтэрин көрдөрөн хаалбыттар. «Кыым». Тилэҕин элэтэр — элбэхтик хаамар, сатыы сылдьар. ☉ Много, часто ходить куда-л. (в связи с хлопотами, заботами; букв. сбить пятки)
Оҕо иннэ диэн Ийэ эмиийин ыанньытар, Оҕо туһа диэн Аҕа тилэҕин элэтэр. С. Васильев
Мээнэҕэ тилэҕиҥ элэйбэтэх оҕонньор буолуоҥ ээ. Р. Баҕатаайыскай
Тииҥниибин диэммин Тилэхпин элэттим. М. Соров
Тэҥн. тиҥилэҕин тириитин бараата. Тилэҕэ хараарда — тиҥилэҕэ харааран хаалла диэн курдук (көр тиҥилэх). «Истэбин!» — диэт, уолум тилэҕэ хараара турда. И. Никифоров
— Дьоммут ханналарый? — Тилэхтэрэ хараарбыта ыраатта. ДАЛ УуУоО
«Чэ-чэ, бар!» — дэтэн баран, сыыһа-халты чэйдээт, ахтылҕаннаах доҕоттордоох бөһүөлэгим диэки сүүрэн тилэҕим хараара турбута. «ХС»
Тилэх баттаһа (үктэһэ, тэпсиһэ) көр баттас. Булчуттарбыт биһиэнэ Тилэхтэрин тэпсиһэн Тэҥҥэ сүүрэн тиийэннэр Тиити тула турдулар. Т. Сметанин
Ньиэмэстэр уолуйан куоппуттара. Кинилэр кэннилэриттэн тилэх баттаһан, дэриэбинэҕэ киирбиппит. И. Сосин
Тайахтарым мин ыппыппынааҕар, арааһа, түргэнник ыстаннылар быһыылаах, ыттарым тилэх үктэһэ турдулар. С. Федотов
Тилэх биэр — буут биэр диэн курдук (көр буут I). Арай, сутаабыт бөрө иҥсэтин баһыттара куттаннаҕына тилэх биэрэр. «ХС». Тилэх бэрдэр — суулун, эһин (үйэ, былаас туһунан). ☉ Быть упразднённым, рушиться (напр., об эпохе чего-л., о власти). [Саһыл Ойуун — Оруос Баайга:] Эн бэйэҥ билэн олордоҕуҥ — эрэллээх-эҕэрдэлээх эргэ үйэбит Тиэрэ тэптэрэр, тилэх бэрдэрэр Тиксиилээх күчүмэҕэй күнэ кэлбитин. П. Ойуунускай. Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт фольк. — элбэх киһи сылдьыбыт, тэпсибит. ☉ Много народу поперебывало
Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт дойдута буолла. НАГ ЯРФС II. Тилэх уоп- сар — хаалсыбакка батыһар. ☉ Идти, ходить по пятам, не отставая (букв. хватать ртом пятку)
Бастакы ыт күрүөнү үрдүнэн түстэ, эккирэтээччибит да тохтоон-толлон турбата, тилэх уобуста. В. Сыромятникова
Саапаан доҕорун батыһан тилэх уобуста. А. Бродников. Тайҕа маһын тоҕо кулаан Тайах бэрдэ тамаһыйар! Тайыыны туппутунан Уолан киһи тилэх уопсар! ПП М. Тилэххин (тилэххинэн) тэнит — киэҥ сири үгүстүк сатыы сырыт, кэрий. ☉ Обойти много мест, побывать во многих местах (обычно пешком — букв. раздвинуть пяткой)
Барыларын былыр Ньукулааһалыын тилэхтэринэн тэниппит сирдэрэ эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Хаалбыта тилэхпин тэниппит Кылбаархай хонуулаах кырдалым. Күннүк Уурастыырап
Киэҥ Арассыыйа хотуну атахтарын тилэҕинэн тэниппит аххан бэйэтэ эбит. Н. Заболоцкай
Эт тилэҕинэн — эт атаҕынан диэн курдук (көр атах). [Бурҕаллай:] Иннэ-кэннэ биллибэт Иҥин эгэлгэ систэрин Эт тилэхпинэн Кэмниир эрэйбиний? П. Тобуруокап
Эт тилэҕинэн элбэх сири мээрэйдээбитэ. В. Барабанскай
◊ Ытыс тилэҕэ — ытыс бэгэччэк диэки өттүнээҕи көп этэ. ☉ Мягкая часть ладони (у запястья; букв. пятка ладони)
Үрэкиин …… ыараханнык өрө тыынна, кэтит сүүһүн ытыһын тилэҕинэн сотунна. Болот Боотур
Богатырёв моонньун модьу ытыһын тилэҕинэн имэриммэхтээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Бүөтүр Уйбаанабыс төбөтүн хаччаҕайын ытыһын тилэҕинэн имэринэр. И. Никифоров
Лөкөй …… сүүһүн көлөһүнэ бычыгыраан тахсыбытын ытыһын тилэҕинэн ньухханан кэбистэ. Тумарча. Тэҥн. тиҥилэх