Якутские буквы:

Якутский → Якутский

күлүм-чаҕыл

  1. даҕ. Олус сырдык, чаҕылхай. ☉ Очень яркий, ослепительный
    Кырдьыга даҕаны, ол туруупка биһиги ийэ дойдубут дьол тааһын илиитигэр ылыытыгар күлүм-чаҕыл сырдык уот буолта. Суорун Омоллоон
    Бу сири күлүм-чаҕыл күн анныгар күлэнүөрэн күлүмүрдүүр гына ким маннык киэргэтэрий, симиирий? П. Аввакумов
    Хорсун сэрииһиттэр Кыайыы күлүмчаҕыл күнэ күндээрэ тыгарын туһугар сырдык, ыраас олохторун толук биэртэрэ. «ХС»
  2. сыһ. суолт. Олус сырдыктык. ☉ Очень ярко, ослепительно
    [Борохуот] Үрүмэ долгун көхсүгэр Күлүм-чаҕыл оонньоото, Бүлүү өрүһүн сүүрүгэр Көмүс курдук уһунна. С. Васильев. Күндэлэс маҥан күн Күлүм-чаҕыл тыкпыт. «ХС»

Еще переводы:

чаҕыл-күлүм

чаҕыл-күлүм (Якутский → Якутский)

көр күлүм-чаҕыл. Чаҕыл-күлүм күммүт үөһэ ойдо

проблеск

проблеск (Русский → Якутский)

м. 1. күлүм, чаҕыл; проблески света сырдык чаҕыллара; 2. проблески мн. перен. кылам гынан ааһыы; проблески надежды эрэл кылам гынан ааһыыта.

арҕастан

арҕастан (Якутский → Якутский)

туохт. Лоппоҕордоох, бүлтэгэрдээх буол. ☉ Иметь выпуклый, бугристый вид. Суорбут бэрэбинэҥ арҕастанан тахсыбыт
□ Маҥнай араас ардайдана-ардайдана, арҕастанан кэлитэлиир чараас ойуурдары ааһыталаата [Тогойкин]. Амма Аччыгыйа
Арҕастанан халыһыйар Аҥаархай долгунун мөҥүөнүгэр Күлүм чаҕыл уоттарын Күлүгэ хайдах оонньуой? С. Васильев

кытараахтаа

кытараахтаа (Якутский → Якутский)

кытар I диэнтэн атаах. Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уота мөлтөөхтөөн, Кылбаа маҥан былыттар Кытараахтыы умайан, Кыһыл сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда, Хайаларга оонньоото. П. Ойуунускай
Куобахчаан ыраастык тайбаан, Ытысчаана кытараахтаан, Ыраахайдаан иһээхтиир. Р. Кулаковскай

кутаалаа

кутаалаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Олус күүскэ сырай, уотунан умай (күн туһунан). ☉ Сильно припекать (о солнце)
Күндүл саастан күүстэнэн, Күлүм-чаҕыл күннэнэн, Уоттаах куйаас кутаалаата. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Олус итий, уотунан умай (ыалдьыбыт киһи тэмпэрэтиирэтэ олус үрдээбитин этэргэ). ☉ Иметь сильный жар (о больном)
Байанай этэ-сиинэ уотунан кутаалыырга дылы. Софр. Данилов

мөлтөөхтөө

мөлтөөхтөө (Якутский → Якутский)

мөлтөө диэнтэн атаах. Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уоҕа мөлтөөхтөөн, К ы л б а а м а ҥ а н б ылыттар Кытараахтыы умайан, К ы һ ы л сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда. П. Ойуунускай
Ий э л э р б и т т у һ у г а р К ыралаан бэйэмсэхпит, Мөлтөөхтүүл лэр, кырдьаахтыыллар, Ону көрбөт кэриэтэбит. И. Гоголев

сарык

сарык (Якутский → Якутский)

I
аат., поэт. Төлөн, уот. ☉ Пламя, огонь
Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уота мөлтөөхтөөн, Кылбаа маҥан былыттар Кытараахтыы умайан, Кыһыл сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда, Хайаларга оонньоото. П. Ойуунускай
Кырыктаах кырыыстан куттаммакка Кырдьык туһугар Кыһыл сарык кынаттанан Кыргыһа бар! «Кыым»
ср. др.-тюрк. йарух ‘свет, сияние, блеск, луч; светлый, сияющий’, кирг. жарык ‘свет, светлый’
II
сарык буол эргэр. — куруук үлэлээн күүһэ-сэниэтэ суох буол, сылбаахы буол. ☉ Обессилеть, выбиться из сил от переутомления
Бэйэни кэлгийэн, Бэдэрээккэ киирэн, Устар кыһыҥҥа Улук буоларбыт, Самаан сайыҥҥа Сарык буоларбыт. УуУЛ

тыраадыччы

тыраадыччы (Якутский → Якутский)

сыһ. Туох эмэ тыраадыйарын, тыраадыйа сылдьарын курдук. ☉ Протянув, вытянуть, раскинув в разные стороны что-л. длинное и тонкое
Ыһыах түөлбэтин үрдүнэн, Атахпын тыраадыччы тэбинэн, Ыырааҕым быыһынан тыалы үрдэрэн, Арай үөһэ күөрэйэн таҕыстым. Күннүк Уурастыырап
Халыҥ хаарга хам баттаммыт мастар-оттор …… үгүс салаалаах мутукча, сэбирдэх илиилэрин күн уотугар, күлүм-чаҕыл сырдыкка, көй салгыҥҥа тыраадыччы ууммуттара. Далан
Вронскай …… Яшвин уһун атахтарын олох маска тыраадыччы уурбутунан коньяк арыгыны иһэ олороругар кэккэлэһэ олоро түһэн баран, бэйэтигэр эмиэ оннугу аҕалтарда. Л. Толстой (тылб.)

аҥаархай

аҥаархай (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Дөйөн хаалбыт курдук, өйдөөн биэрбэт. ☉ Недеятельный, лишенный сообразительности
Аҥаархай харахтарынан мөдөөт баҕайытык дьиэтин иһин көрбүтэ, ийэтэ утуйа сытара. Р. Баҕатаайыскай
Хохуол төрүттээх ыспыраанньык, сүрдээх аҥаархай, сүрэҕэ суох киһи баара. В. Короленко (тылб.)
Тур, тур, тур, эн — уулаах дьахтар! Тур, тур, тур, эн — аҥаархай дьахтар! Н. Некрасов (тылб.)
2. Бытаан уонна күүстээх (дорҕ., саҥа туһунан). ☉ Протяжный и громкий (о звуке, человеческом голосе)
«Оҕонньор, табаар маҕаһыына ханан баарый!»— диэтэ олус чуолкай, куораттыы аҥаархай куоластаах дьахтар. Н. Габышев
3. көсп. Киэҥ-куоҥ, киһи хараҕа ыларынан. ☉ Просторный, широкий, обозримый человеческим глазом
Соҕуруу Ытык хайаны ааһан, аҥаархай, уйаара-кэйээрэ биллибэт Ленаҕа унаархай сурааһын көстүүлэр кэллилэр. Н. Габышев
Арҕастанан халыһыйар Аҥаархай долгунун мөҥүөнүгэр Күлүм чаҕыл уоттарын Күлүгэ хайдах оонньуой? С. Васильев

көтүрүтэ

көтүрүтэ (Якутский → Якутский)

  1. сыһ. Самнары, араартыы, үлтүрүтэ (оҕус, тарт). ☉ Разорвав на части, развалив, раздробив (разрушить)
    Уоттаах харахтарын Умсары көрдөрөөр, Күдэн күүстэрин Көтүрүтэ охсоор. С. Зверев
    Өстөөх диэки көтүрүтэ тэбэр бүтэй тыастар иһилиннилэр. Т. Сметанин
    [Ынах — соноҕоско этэр] Көрүүтэ эрэ суох диэҥҥин Көйгөтүтэ санааҥҥын Көмүрүө тиистэрбин Көтүрүтэ тэппиккин Тойоҥҥо этэммин Тос мааскаҕын Бэрдэрэрим буолуо. И. Чаҕылҕан
  2. Сорох туохтууру кытта хас эмэ сиринэн эбэтэр төхтүрүйэн алдьатыы өйдөбүллээх хайааһын араас көрүҥнэрин бэлиэтиир уустук силлиспит суолталаах холбуу тыллары үөскэтэр. ☉ В сочетании с некоторыми глаголами образует составные слова, обозначающие конкретные виды действия с общим понятийным смыслом «многократно разрушать, разрывать, вырывать; расползаться, распарываться» (см. көтүрү)
    Күлэ-күлэ Күкүр хайалары күөммүнэн Көтүрүтэ көтөр, Көстүбэт күүстэнним. А. Софронов
    [Буура Дохсун бухатыыр] көҥүтэ барбыт оройдоох, көтүрүтэ барбыт эркиннээх …… күрүҥ булгунньах тоҕус буоҕуратыгар чугуулаан, аҕыс лаппараҥар атаралаан күн тыкпыт күлүм чаҕыл күөнүгэр тахсан, көп соҕус күөх от үрдүгэр көхсүнэн күөлэһийбэхтээн [ылла]. Эрилик Эристиин
    Яков бу уоттуйан хаалбыт уонна олус кыараҕас таҥаһы сэрэнэн, тиирэ киэптээн кэппитэ …… субу сиик сииктэринэн көтүрүтэ баран хаалыах курдук этэ. Н. Заболоцкай