кутаалаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Орто дойду улуу дуолаттара] «Айыы Оҕото Айыыга ананна!» — диэн Кулан хаһыыны Кутаалатан кэбистилэр... П. Ойуунускай

аат. Уот, итии биллэрэ, суоһа кэлэрэ. ☉ Тепло, жар от какого-л. источника огня, тепла. Оһох сырала. Күн уотун сырала
□ Өҥүрүк куйааһым Кутаалыыр күннэрэ Өргөннөөх уоттардаах Сыралын түһэрбит. Күннүк Уурастыырап
Көмүлүөк суоһугар, сыралыгар ырбаахытын куурда турда. Р. Кулаковскай

даҕ.
1. Сарыалланар, сарыал сырдыктаах. ☉ Светящийся лучами, лучистый, светлый. Сарыаллаах сааскы
□ Өлбөөркөй сарыаллаах дьэс ыйым — Үптэри эрэйбэт банаарым, Саатар, эн былыттан быкпаккын, Саһархай сырдыккын ыыппаккын. Эллэй
2. көсп. Үөрүүлээх-көтүүлээх, сырдык ыралаах. ☉ Радостный, радующий светлой перспективой
Саха кыраайын сабардыы Сайдыы тэнийэн, саҥардыы Сааскы ылааҥы халлаанныы Сандал уотунан кутаалыыр Сарыаллаах кэмигэр кэлбиппит. П. Тобуруокап

аат. Хомолто, кыһыы, өһүргэнии уонна кыйаханыы кырыктаах, өһүөннээх көстүүтэ. ☉ Гневное возмущение, негодование
Кытаатыҥ, оҕолор, аба-сата дьэбир тылларын этиҥ! Эһиги сүрэххитигэр батталлаах олоххо, баайдарга-тойотторго, көҥүлү, сырдыгы тууйааччыларга өс-саас уота үйэ-саас тухары күүдэпчилэнэ умайдын! Софр. Данилов
Улуну уол Уолҕамчы сүрэҕэр Аба-сата уота умайда, Кутаалыы салаата. С. Зверев
Икки атах былтас гыммытыгар, эһэ олоро түстэ уонна аба-сата кыымынан ыһыахтаммыт уоттаах харахтарынан киһини тобулу одуулаата. Р. Кулаковскай

1. кутаалаа 1 диэнтэн бэй. туһ. Хоту сайын уоттаах күнэ Куйааһынан кутааланар. Күннүк Уурастыырап
   Эн биһикки олоробут Түүнүн сулустарынан банаарданар, Күнүһүн күн уотунан кутааланар Улуу халлаан анныгар. С. Гольдерова
2. Айдаар, айман, олус элбэхтик саҥар, мөҥүтүн. ☉ Браниться, громко и многословно выражать недовольство. Өс киирбэх Дьэбдьиэскэ аллара диэки көрөн баран, өрө кутаалана түстэ: «Хас кинилэр уһун кутуруктарын охсуутун мин билэбин үһү дуо?» Амма Аччыгыйа
   «Хотун бэйэлээх баарыгар куруук хабахха тыыныыһыкпыт дии?» — диэн эмээхсин өрө кутаалана түстэ. И. Гоголев

фольк. Айыылар уопсай ааттара. ☉ Общее название айыы — божеств, олицетворяющих доброе начало
«Үүнэри, үөскүүрү үөдүт!» — диэн Миигин айылҕа айбыта, «Айыҥат аймаҕын аһын!» — диэн Хоту кыраайга ыыппыта. Эллэй
Эйигин ол «эр бэрдин — хорсун туйгун Эрэйин чэпчэт, дьайын аччат», — диэн, Айыҥат хаантан миэхэҕэ Анаан, айбыттара буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Ол үтүө айылҕа айыҥат хааннара, Куотуһан, кутаалыы сырдыыллар. Аньыыта суох аанньал тэҥинэн сандаара, Айарбар арыалдьыт буолаллар. Р. Баҕатаайыскай
◊ Айыҥат хаан аймаҕа фольк. — Орто дойду дьоно, күн сирин дьоно. ☉ Люди подсолнечной страны, люди Земли (собир. эпическое название людей, землян)
[Саха омук] Ытык ыһыахтарга Айыҥат хаан аймаҕар Айыы дьаҕыл ураҕаһынан Аал уокка Ас кутары Алҕатар дьаһаллаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй

тыаһы үт. туохт.
1. «Ба-ба-ба» диэн эрэр курдук быһыттаҕас дорҕооннору таһаар. ☉ Быстро издавать звуки «ба-ба-ба», бабакать
Хараҥа түүн бодуламмыт мутугар Хаххан, мэнэрик курдук, бабыгырыыр. И. Гоголев
Чаанньык оргуйан хаппаҕынан кыыран бабыгыраан барбыта. Н. Якутскай
2. Ыксаабыт бобуллаҕас куоласкынан ис хоһооно суох быһыттаҕас саҥата таһаар (хол., кыыһыран эбэтэр кутталтан). ☉ Судорожно-возбужденным голосом издавать непонятные прерывистые звуки (напр., от злости или страха)
Кыыһыран эриличчи көрбүт эдэр киһи охсуохха айылаах бабыгыраабыта. П. Аввакумов
Хата, куттас ньиэмэс эбит: хаһыытаабата, көннөрү бабыгыраата. А. Данилов
Чаабый хотун бүтэн хаалбыт кэһиэхтээх күөмэйинэн бабыгыраан, ытамньыйан ыла-ыла саҥаран барда. Эрилик Эристиин
◊ Тоҥон бабыгыраа – наһаа күүскэ, тииһиҥ тиискэр ыпсыбат гына тоҥ. ☉ Очень сильно мерзнуть, зуб на зуб не попадает (от холода)
Эмээхсин эрэйдээх этирик түөһэ килэҥнээн көстүбүт, бытарҕан дьыбартан тоҥон бабыгыраабыт. И. Гоголев
Сороҕор суорҕаным иһигэр тоҥон бабыгырыырым, сороҕор этим уотунан кутаалаан, унньуктаах уһун түүн устата сырдыкка-хараҥаҕа киирэрим. А. Куприн (тылб.)

I
аат.
1. кэпс. Туох эмэ туһунан элбэх буолан иҥэн-тоҥон кэпсэтии, санаа атастаһыы; ол-бу туһунан ыаһахтаһыы. ☉ Свободный разговор, обмен мнениями о чём-л. между несколькими лицами; толки, пересуды.
2. эргэр. Туох эмэ бытархайа, көөбүлэ (хол., оту атырдьаҕынан сахсыйдахха тохтон аллара хаалара). ☉ Мелочь, оседающая при перетряхивании сена (напр., вилами), труха. Сахсааһын от
□ [Көрдүгэн уота] Салаа оту булан салаата, Сахсааһыны тиийэн кутаалаата …… Холоруктанна, ынырыктанна, Хочоттон кытылга ыстанна. Болот Боотур
3. түөлбэ. Устан кэлэн, күөл кытылыгар мунньуллубут от. ☉ Куча травы, прибитая к берегу озера.
II
най сахсааһын баттахтаах фольк. — кэлимсэлэһэ липпэрбит арбаҕар баттахтаах. ☉ С косматыми и взъерошенными волосами
Икки сыарҕалаах хардаҥ оту Хаардаах тибии тибэн кээспит Халдьаайы далын иһигэр Хардарыта-таары тартартаан баран Таҥнарыта анньыталаан кээспит курдук Наҥнардаах най сахсааһын баттахтаах эбит. Күннүк Уурастыырап

аат. Хараҥа эмискэ сырдыы түһүүтэ эбэтэр сырдык хараҥара түһүүтэ (хол., түүҥҥү хараҥаҕа чаҕылҕан чаҕылыйталаатаҕына). ☉ Быстрая смена тьмы и света (напр., при молнии в ночной тьме)
Сырдыкхараҥа буолбахтыыр, чаҕылҕан күлүмнүүр, этиҥ тоҕута барар. Суорун Омоллоон
♦ Сырдыкка-хараҥаҕа (сырдык-хараҥа ортотугар) киирдэ — тыҥааһыннаах балаһыанньаҕа киирдэ эбэтэр өлөртиллэр икки ардыгар түбэстэ, түлэй-балай буолла. ☉ Находиться в состоянии кризиса, быть между жизнью и смертью (напр., при болезни)
Идея Васильевна Мөрүөн Даайа (илиитэ сүүлэ иһэн) сырдык-хараҥа икки ардыгар киирэ сырыттаҕына тиийэр. Н. Босиков
Көлөпүнэ [киһи аата] маатыралаан эрэрэ баара, төбөм ньир гынан баран ыараан хаалбыта уонна сырдык-хараҥа иһигэр кииртим. Н. Заболоцкай
Сороҕор суорҕаным иһигэр тоҥон бабыгырыырым, сороҕор этим уотунан кутаалыы, унньуктаах уһун түүн устата сырдыкка-хараҥаҕа киирэрим. А. Куприн (тылб.). Сырдыкка-хараҥаҕа киллэр (түһэр) — 1) кими эмэ олус ыксатан, ууга-уокка түһэр. ☉ Сильно торопить кого-л., вгоняя в состояние растерянности. «Оптуобус хоҥноору турар, хомунан бара охсуохха!» — диэн уол ийэтин сырдыккахараҥаҕа киллэрдэ; 2) кими эмэ ыарахан, мүччүргэннээх, олус кутталлаах быһыыгамайгыга киллэр. ☉ Сильно напугать кого-л., застав врасплох
[Бөрө] биир улахан арбадай [ат] такымыгар түспүтэ. Ону анарааҥҥыта умса-төннө түһэн, хаарынан тибэн сырдыкка-хараҥаҕа киллэрбитин, дьолго, иҥиириттэн харбаабатах буолан, эттээх тириитэ сиирэ баран, тыыннаах ордубута. Р. Кулаковскай
Онуоха эбии ыттар …… ыстаммыттара эмискэтэ, хапсаҕайа миигин хара маҥнайгыттан сырдыкка-хараҥаҕа киллэрэн кэбистэ. «ХС»
◊ Сырдык-хараҥа былдьаһыга (былдьаһыыта) көр былдьаһык
Киэһэ сэттэ чаас буолуута сырдык-хараҥа былдьаһыыта, этэ тарда-тарда, бэркэ сэрэнэн, кэтэнэн Сютин олбуорун кэннигэр тиийдэ. Болот Боотур
Үһүс күммүтүгэр, сырдык-хараҥа былдьаһыыта, мин билэр биэрэкпэр кэлбиппит. Н. Босиков

дьүһ. туохт.
1. Уһун, улахан кынаттаргынан аргыый аҕай сапсынан көт. ☉ Лететь, медленно взмахивая широко распластанными крыльями
Кутаалыыр куйаас күннэргэ Кулуһун быыһыгар саһара, Хараҥа күһүҥҥү түүннэргэ Хааҕыргыы, тэлбиҥнии көтөрө, Салбыгыр, унньугур бэйэлээх Саһархай аҥыр эрэйдээх. С. Васильев
Кутуйахсыт киэһээҥҥи аһылыгын көрдөөн ыарҕалары ыксатынан көтөн тэлбиҥнээтэ. М. Доҕордуурап
[Аҥыр] көтөн тэлбиҥнии, сабырыҥныы сылдьар эбит. Р. Кулаковскай
2. кэпс. Тугу да гынара суох таах сырыт. ☉ Ходить, шататься без дела, шляться
Тугу да гынарыҥ суох буолан, эн манна тэлбиҥниигин дуо? «ХС»
Аата эрэ өрөмүөҥҥэ турабын, дьиҥинэн, кып-кыра чаас суоҕуттан күнү быһа таах тэлбиҥнээн тахсабын. «Кыым»
Талба араас таһаҕастаах элбэх дьоннор биэрэккэ Таах тэлбиҥнии сылдьаллара хайыахтарын билбэккэ. Ш. Руставели (тылб.)
△ Кыра-кыралаан эрээри, күнү быһа тохтообокко тугу эмэ гын; ханна эмэ сатыы хааман уһуннук сырыт, тугу эмэ кэрий. ☉ Делать что-л. медленно, но безостановочно, в течение целого дня; долго ходить где-л. пешком, обходя что-л. Айыа-айа! Эчи, күнү быһа тэлбиҥниирбиттэн уҥуоҕа-сүһүөҕэ да суох буолан хааллым. Суорун Омоллоон
Арай биирдэ ийэм: «Тукаам, Дьөгүөр, баран ынахтаргын хомуйа охсон кэл эрэ. Мин бүгүн онно-манна тэлбиҥнээн, хайдах эрэ олус сылайбыт курдукпун», — диэтэ. Болот Боотур
«Мин эрдэ утуйуом, көхсүм дэлби саалынна, күнү быһа дьиэ иһигэр тэлбиҥнииртэн да сылайар буоллум», — диэн баран сүрдээх сымнаҕастык сиэнин көхсүттэн имэрийэн ылла. Т. Находкина
3. Сэниэтэ суохтук, бэрт нэһиилэ хаамп (ыалдьыбыт эбэтэр кырдьаҕас киһи, кыыл туһунан этэргэ). ☉ Идти, ходить, еле-еле (о немощном, больном или старом человеке, животном)
Бодьуруус [эһэ оҕото] сэниэтэ эстэн иэдэйбит, хараҕын үрүҥүнэн-харанан көрбүт, сүүрүккэ оҕустаран аат харата тэлбиҥнии иһэрэ. И. Федосеев
Күрэҥсийбит баттахтаах кырдьаҕас киһи, аргыый аҕай хааман, сэниэтэ суоҕунан тэлбиҥнээн иһэрэ. И. Бочкарёв
Балыыһаттан бэрт эрэйинэн тэлбиҥнээн, тайахтанан-таймаланан тахсан истэхпинэ Вадим диэн эдэр киһи обургу утары кэтиллэ түстэ. «Кыым»
ср. монг. дэлбэгиэх ‘двигаться, шевелиться, колыхаться (о каком-л. торчащем плоском предмете)’