аат. Тардыы форматыгар: кими эмэ таптаан, күндүргэтэн ааттааһын. ☉ Золотце мое
Көмүһүгүм оҕото. — Айыы тыыннаах далбарайым! Күн күөннээх көмүһүгүөм! Суорун Омоллоон
Этиий эрэ, көмүһүгүм, Этиий миэхэ, Эн бүгүн: Тоҕо ыллыыр ырыаларбыт Туураламмат, туймууламмат, Кырдьык иһин күрсэр тылбыт Кыната кылбаҥнаабат? М. Тимофеев

көр күндүргэт
Сэттэ салаалаах мааны хатыҥ барахсан Айыыны өйдүүр буолан үтүө санаалаах, сору билэр буолан, дьолу күндүркэтэр. И. Гоголев
Билигин сылгы этин биһиэхэ эрэ буолбатакка, омук дойдулара эмиэ күндүркэтэллэр. АНП СЭЭ

сыһ.
1. Аһаҕастык, кистээбэккэ (кэпсэт). ☉ Открыто, откровенно
Оҕолору барыларын кытта дьэллэмник кэпсэтэрэ уонна …… хаадьылаһар буолара. А. Фадеев (тылб.)
2. Дэлэйдик, дэлэгэйдик, өлгөмнүк (ылбиэр). ☉ Много, щедро, не жалея (брать, давать)
[Сир ийэ] киһи аймаҕы үйэттэн үйэҕэ аһатыан-сиэтиэн наада. Ол туһуттан …… күндүргэтэрин кэмчилэһэрэ чахчы, сыаналааҕын саһыара-кистии түһүөн эмиэ сөп. Оттон дэлэгэй өттүн дьэллэмник туттара чуолкай. У. Нуолур
Татьяна [урут] бачча дьэллэмник, дэлэгэйдик туттуох быһыыта суоҕа. М. Попов

аат. Сири табыйан таҥастыыр сэп, баһымньы. ☉ Мотыга
Ким мас суханан сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни ордук күндүргэтэ көрөр. С. Федотов
Сир табыйар табыыкаттан саҕалаан бастааҥҥы от оҕустарар массыынатыгар тиийэ туох баар туттар сэби-сэбиргэли бүтүннүүтүн кини көрөн өрөмүөннүүрэ. «ХС»
Эһэлэргит эһиэннэрэ Улуу мас сухаларын, Оһуордаах тимир табыыкаларын Кылбаччы-килэччи ааланнар, Кылана-сулана алҕааннар Оҕолоругар Уруйдаан-айхаллаан биэрбиттэрэ. С. Васильев
русск. тяпка

1. даҕ.
2. Улахан ыйааһыннаах, ыйааһынынан ыарахан. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Биһиги ыар таһаҕастаах уһун синньигэс сыарҕабыт бэрт чэпчэкитик үҥкүүлээбитинэн, суол икки өттүнэн туора-маары ойбутунан барда. Н. Заболоцкай
   Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
   Ким мас суханан сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни күндүргэтэ көрөр. С. Федотов
3. Киһи күүһүн ордук ылар, ордук эрэйдээх, кытаанах. ☉ Опасный, трудный, тяжёлый, тяжкий (напр., о болезни)
   [Сыылынайдартан] Сорох сыылка ыар муҥнарын Тулуйбакка өлөрө. Эллэй
   Ыар ыарыы ыбылы ылан, күн-түүн бэргээн испитим. Н. Лугинов
   Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Л. Попов
   Хайдахха дылы ынырык, ыар дьылҕа кинини кэтэһэр эбитий? Э. Соколов
   Барыта фашистар соҥнообут сэриилэрин ыар содула! В. Протодьяконов
4. көсп. Киһи санаатын ордук баттыыр, киһи ыараханнык ылынар. ☉ Горестный, мучительный, тягостный (напр., о мысли)
   Ыллаабыт ырыаҥ ырыҥата Ыар ынчык буолан, Мин диэтэх киһи Чуор дьулайбынан Чугдаарыйан ааһар буолла. А. Софронов
   Тарабыыкын Уйбаанчалыын ыар аһыыга ылларан олорор этилэр. Н. Якутскай
   Ыар санааҕа ылларан, тыына ыараан, тылаөһө кытаатан сылдьар. Болот Боотур
   Хотугу кырдьаҕас куораты өстөөх былдьаабыт. Ыар сурах-садьык иһилиннэ. А. Сыромятникова
   Ити олус ыар сүтүк! Дж. Родари (тылб.)
5. көсп. Киһи кыранан толуммат, ордук дириҥ, хараҥа. ☉ Очень серьёзный, страшный, тяжкий (напр., о грехе)
   Кини туох эрэ ыар алҕаһы оҥорбут, киртийбит курдук санаммыта. Суорун Омоллоон
   Мөлтөххө күүс биэрэрим, Хоргуһу эр сүрэхтиирим Мин буруйум үһү дуо, Ол ыар айыым үһү дуо? И. Гоголев
   [Маайыс:] Аҕаа, эн ыар буруйу оҥоһуннуҥ ээ. С. Ефремов
   Коля, эҕэрдэ! Эн иннигэр ыар буруйдаах Лиза суруйар. И. Федосеев
6. Олус, киһи кыаҕын таһынан (сыана). ☉ Очень высокий, очень дорогой (напр., о цене)
   Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Көмүс симэхтээх аттардаах Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы
   Биир балык үөрэҕэһин иннигэр санныга бачча саллайа сылдьар төбөттөн матан хаалар ыар сыана буолсу. Н. Заболоцкай
   Бүгүн үүрдэрбит сэттэ сүөһүтэ миигиттэн хас да төгүлүнэн ыар сыаналаах буолуо дии саныыбын. М. Доҕордуурап
7. көсп. Киһи сүрэҕин эрийиэх куһаҕан, никсик, дьаардаах (сыты-сымары этэргэ). ☉ Неприятный, тяжёлый, зловонный (о запахе)
   Арыгы көймөстүбүт ыар сыта аҥыл гынна. Амма Аччыгыйа
   Хотонноох балаҕан ыар сыта Кини тыынын хаайар, баттыыр. Дьуон Дьаҥылы
   Тастан чэлгиэн салгынтан балаҕан иһигэр киирдэххэ, ыар сыт муннугар саба охсор. С. Маисов
8. аат суолт.
9. Туох эмэ улахан ыйааһына, ыйааһынынан баттыыра. ☉ Большой вес, тяжесть
   Туох эрэ ыар кини түөһүн Ыга баттыыр этэ таастыы. И. Гоголев
   Миигин кини баһыйар этэ Мэйиитинэн, атаҕынан, Сутуругун да ыарынан. Дьуон Дьаҥылы
   Уу сибиниэс ыарынан Оҕолору ыга баттыыр, Олег күүһэ баарынан Кытыы диэки харбыы сатыыр. А. Кондратьев
10. көсп. Туох эмэ киһиэхэ дьайар, киһини баттыыр эрэйэ, ыарахана, кытаанаҕа. ☉ Что-л. тяжкое, трудное, гнетущее, давящее на человека
    Үөрэхтэн матар ыарын мин бэйэм санныбар сүкпүтүм, түөспэр көтөхпүтүм. Амма Аччыгыйа
    [Мартыын:] Доҕоччуок, эйигин элбэх ыардар, Элбэх буомнар-буомчулар күүтэллэр. И. Гоголев
    Сэрии бары күчүмэҕэйдэрин, ыардарын түөспүнэн солоотум. Саллааттар с. Сырдык күн, эн этиэҥ буолаарай, бу тоҕо Маннык ыарый дьадаҥы киһи олоҕо? Н. Тарабукин (тылб.)
    ср. тув. аар ‘тягостный’, др.-тюрк. йаҕар ‘тяжкий, греховный’, тат. авыр, чув. йывар ‘тяжёлый’
    ♦ Ыар тыын (тыыннаах) — киһиэхэсүөһүгэ куһаҕанынан дьайар, ыарахан, алдьатыылаах саҥнаах ким, туох эмэ (хол., куһаҕан тыын). ☉ Кто-что-л., несущие невзгоды, болезнь, смерть на человека и домашний скот, тяжёлое дыхание, злой дух
    Сүдү ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаран, кини ыар тыынын орто дойдуттан үтэйэн баран, көмөн кэбиспиттэр. И. Федосеев
    Өлбүт киһи арыт ыар тыыннаах. [Харайса] барсыма. Дьиэҕин дьиэлээ. И. Гоголев
    Кыһалҕалаах олох ыар тыынын уйумна, Халыҥ да омук уостар, көҕүрүүр. Эллэй
    Хара дьайдаах сэрии ыар тыына, хор, оннооҕор бу ыраах Хайахсыт нэһилиэгин тумнубата. Уйулҕан К
    Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо <буол> көр ыалдьыт. Тутуллубуттары илдьэн хаайталаан баран, Сыа Тиҥилэх уораҕайыгар ыар ыалдьыт буолан тиийбиппит. Ф. Постников

I
көмп диэнтэн холб. туһ. Дьиэ дьиҥнээх баһылыктара бэрт өр ыалдьан өлбүт соҕотох кыыстарын көмсө туора нэһилиэккэ барбыттара. Амма Аччыгыйа
«Мироновы көмсүбүппүт», — диэн кэпсии-кэпсии хараҕыттан уу-хаар баспытынан барда. Багдарыын Сүлбэ
II
1. аат.
1. Өҥнөөх күндү металл (үрүҥ да, кыһыл да көмүһү этэллэр). ☉ Благородный, драгоценный металл (серебро или золото; серебро и золото как родовые понятия)
Көрдүүр көһүйэ көмүһү булар (өс хоһ.). Саха сирин көмүһүн, түүлээҕин аан дойду барыта билэр. Амма Аччыгыйа
[Казаков:] Мэ, хата бу кумааҕыга бачча көмүһү ыллым диэн араспыыската суруй. С. Ефремов
2. эргэр. Өҥнөөх күндү металтан (үрүҥ, кыһыл көмүстэн) оҥоһуллубут манньыат. ☉ Монета из благородного, драгоценного металла (золота или серебра)
Табаарыстыба хас биирдии тириигэ көмүһүнэн баччаны төлүүргэ эбээһинэстэммитэ: …… бастыҥ суортаах күөх толбонноох кырсаҕа уон биир солкуобай биэс уон үс аҥаар харчыны, иккис суортаах күөх толбонноох кырсаҕа биэс солкуобай сэттэ уон сэттэ харчыны. БГП ССРГС
3. эргэр. Көмүс хостуур сир, бириискэ. ☉ Место разработки драгоценного металла, прииск
Туспа дойдуларга Соргу булаары, Көмүскэ баран Көнөн кэлээри [барабын]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бодойбо баайыгар ханаары Көмүскэ тиийбитим. А. Абаҕыыныскай
Көмүскэ тиийэн эрэбит, эрэспиэскэ начаалынньыга айанньыттары тохтото сатыыр. Т. Сметанин
4. көсп. Тардыы форматыгар: күндүтүк саныыр киһигин (эбэтэр тугу эмэ) таптаан ааттааһын. ☉ Ласковое обращение к кому-чему-л. дорогому, любимому
Көмүһүм, хаһан кэлэҕин? — [Балыксыт:] Оо көмүстэриэм! Көҥүл үйэ сырдык саарыстыбатыгар, дьоллоох олох үрдүк туонатыгар дьолгут-соргугут улааттын! П. Ойуунускай
Бу өлүү инниттэн, Германия сириттэн Күн көрөр көҥүллээх Сэбиэскэй дойдубар Көтөн тиий, Көмүһүм, мин хоптом. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт.
1. Өҥнөөх күндү металтан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из благородного, драгоценного металла (золота, серебра), золотой или серебряный
Көмүс биилкэ. Көмүс ньуоска. Көмүс ытарҕа. — Отон уутунан соппут курдук икки уоһа, лычыгыр көмүс тиистэрэ бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
△ Көмүс дуйдаах. ☉ С позолотой; луженый
Көмүс кылдьыылаах ачыкытын көннөрүннэ. П. Аввакумов
2. Саһархай, араҕас өҥнөөх. ☉ Желтый, цвета золота
Көмүс түөстээх күөрэгэйим, алтан түөстээх далбарайым! Ньургун Боотур
Көмүс туорахтаах бурдугунан киэн туттар. П. Егоров
Көмүс төбөлөрүн аһаллар Эрдэ үүнэр ньургуһун оттор. И. Эртюков
3. көсп. Күндү, тапталлаах. ☉ Дорогой, любимый
[Саныыра] эрдэ үлэлии кэлиэ кыыс, кини көмүс доҕоро — хаһан эрэ, хойуут-хойут. Н. Габышев
Буойун ааттанан охсуһууга Босхоҥ, доҕолоҥ буолтум иһин, Көмүскээбит көмүс көҥүлүм Күн буолан күндээрэр буоллаҕына, — Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин
4. көсп. Кэрэттэн кэрэ, олус үчүгэй. ☉ Великолепный, превосходный
Ырыатойук тыкаарам, Ыллыах-туойуох, гитарам, Тохтор көмүс дорҕоонум, Тоҕо бу мин тохтоотум? П. Ойуунускай
Кини бэйэлээх нуһараҥҥа нуоҕайа сылдьан көмүс чуораан күөмэйинэн ыллаан лыҥкынатар. Амма Аччыгыйа
Сыллар-күннэр субуһаллар Сырдык туман атынан, Көмүс сааспын аһараллар Көтөлүнэнындыынан. П. Тобуруокап
♦ Биир көмүс туһата суох кэпс. — адьас туһата суох, мээнэ (күнү-дьылы туһата суох ыытыы туһунан). ☉ Зря, напрасно, совершенно бесполезно, ни за грош (пропал, напр., день)
«Тугу да ситиспэккэ бардаҕым. Бүгүҥҥү күнүм көмүс биир туһата суох бүттэҕэ», — дии-дии Бэстиинэп оҕонньор кэбиниэтиттэн тахсан барда. С. Никифоров. Киискэ кистиэм <саарбаҕа саһыарыам> көмүскэ көмүөм фольк. — баайдык-тоттук олордуом (маанытык таҥыннаран, тоттук аһатан). ☉ Завалю тебя богатством, одену в драгоценные меха (букв. запрячу в соболя, осыплю золотом)
Мин баарбын Кини тэҥнээҕэ... Киискэ кистиэм, Көмүскэ көмүөм. Күн саныыра миэхэҕэ Барыта баар! Суорун Омоллоон
Санаан көр ыл бэйэҥ: Саарбаҕа саһыаҕыҥ, Көмүскэ көмүллүөҥ, Дьоллоргун булуоҕуҥ. Суорун Омоллоон. Көмүс киһи кэпс. — олус наадалаах, сыаналаах киһи. ☉ Бесценный, неоценимый, дорогой человек
— Так-так... Өйдөнөр, — диэтэ оҕонньор Сеня диэки көрөн олорон. — Ахсаан учуутала биһиэхэ көмүс киһи. Н. Лугинов
Наар дьоҥҥо эрэ мэһэй буолабын... Онтум баара! Мин ханна эрэ олус наадалаах көмүс киһи үһүбүн. Н. Лугинов
<Көмүс> көлөһүнэ тилиннэ көр көлөһүн. Ама хайа тутааччы, үгүс сылларга үрүлүйэ тохпут көмүс көлөһүнэ тиллэн, …… биир түбүккэ-садьыкка, биир буһууга-хатыыга сылдьыспыт доҕотторун эҕэрдэлээбэт буолуоҕай?! «ХС». Көмүс манньыакка ылын калька — кырдьык курдук ылын, дьиҥнээх курдук санаа. ☉ Принимать за чистую монету
Баҕар сорохтор итэҕэйэн, барытын көмүс манньыакка ылынан эрдэхтэрэ. «ХС». Көмүс <ньээкэ> уйа фольк. — 1) ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит дьиэтэ. ☉ Родной дом, родной очаг, колыбель (любимый эпитет в устном народном творчестве)
Бу дыбарыас мин дьоллоох көмүс ньээкэ уйам этэ. П. Ойуунускай
Кини миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.); 2) көтөрсүүрэр түөлбэлээн олохсуйар, ууһуур-үөскүүр сирэ. ☉ Любимое место скопления птиц и животных для размножения
Илин, арҕаа бастарыгар икки күөллээх, ортотугар көтөр-сүүрэр көмүс уйата буолбут Тиит Арыылаах. И. Данилов. Көмүс тарбахтаах (илиилээх) — олус дьоҕурдаах мындыр уус. ☉ соотв. золотые руки
Дэбигис оннук мындыр өйдөөх, быһата, көмүс тарбахтаах киһини булуоҥ суоҕа. А. Сыромятникова
Манна биир профессор баар. Көмүс тарбахтаах киһи. Г. Угаров
Көмүс тарбахтаах үтүө уус эбит. «ХС». Көмүс тыллар калька — дириҥ ис хоһоонноох, сыаналаах, ыйааһыннаах тыллар. ☉ соотв. золотые слова
— Күүркэтиилээх тыллар буолбатахтар — көмүс тыллар! Баһыыба эйиэхэ! — диэтэ Никита уонна күүстээх илиитинэн доҕорун дьарамай санныттан кууста. Н. Лугинов. Көмүс уҥуоҕун көтөх, алтан уҥуоҕун араҥастаа үрд. — улаханнык ытыктыыр, күндүтүк саныыр киһигин үчүгэйдик харайан, дьоһуннаахтык көмп. ☉ Похоронить с почестями уважаемого, дорогого, близкого сердцу человека (букв. серебряные кости его поднимать, золотые кости его сложить на арангас)
Аны көр бу алтан уҥуохпун араҥастыыр, көмүс уҥуохпун көтөҕөр оҕолоннум. Суорун Омоллоон
Биһигини, кырдьаҕас дьону, өллөхпүтүнэ, көмүс уҥуохпутун көтөҕөөрүҥ, алтан уҥуохпутун араҥастаарыҥ! Болот Боотур. Көмүс үйэ калька — туох эмэ (хол., наука, литература) табыллан, тобуллан сайдар кэмэ, үйэтэ. ☉ Золотой век (напр., науки, литературы)
Биһиги эрабыт иннинээҕи бастакы үйэ бүтүүтүгэр уонна биһиги эрабыт бастакы үйэтин саҕаланыытыгар былыргы Рим саамай талааннаах поэттара олоро сылдьыбыттара. Ити кэми Рим поэзиятын «көмүс үйэтэ» диэн ааттыыллар. КФП БАаДИ. Көмүс үлэтэ — олус ыарахан, сыралаах үлэ. ☉ Тяжелая, изнурительная работа
Пьесаларбын биэстииттэн итэҕэс устубат, барыйааннаабат быһыы-лаахпын. Кырдьыга, көмүс үлэтин үлэлиибин: буору, тааһы хаһар тэҥэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
Кыһыҥҥы тоҥ тааһы хаһар диэн, көмүс үлэтэ буолар. Н. Апросимов. Көмүс хатырыктаах — балыгы күндүргэтэн, ойуулаан этии. ☉ Эпитет для описания рыбы (букв. с серебряной чешуей)
Күөх далай иччитэ Күөх Боллох тойон Көмүс хатырыктааҕынан Күндүлүү турдун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу үрэх көмүс хатырыктааҕыттан Ньукулаас да үгүстүк тииһиммитэ. С. Никифоров. Көмүһүм оҕото — саамай күндүтүк саныыр киһим, тапталлааҕым. ☉ Золотце мое, золотко мое (обращение к любимому человеку)
Гриша, көмүһүм оҕото, төнүн, кэл дьиэҕэр, кырдьаҕас ийэҥ сүрэҕин уоскут. А. Сыромятникова
Кыһыл көмүс буукубанан (кыһыл көмүһүнэн) сурулун калька — золотыми буквами написать. Кырдьык дьыала кыайыыта Кыһыл көмүһүнэн суруллуо. С. Васильев
Е.И. Бурцева үтүө аата саха норуотун историятыгар кыһыл көмүс буукубанан сурулунна. «ХС»
Чэ, холобур, бу эн көлүөнэҥ сэбиэскэй судаарыстыба историятыгар көмүс буукубанан суруллар тугу оҥордо? «ХС». Кыһыл көмүс кылаат — наһаа сыаналаах, киһиэхэ олус туһалаах туох эмэ. ☉ Что-либо ценное, весьма полезное для человека; золотой клад
Куруҥу солоон эрэллэр. Ити үтүө куруҥу, кыһыл көмүс кылаат дойдуну барытын апчарыйыахтара. Күндэ. Кыһыл көмүс сүрэхтээх киһи калька — үтүө санаалаах, амарах киһи. ☉ Золотое сердце
Мин кинини оҕо эрдэҕиттэн билэбин. Кыһыл көмүс сүрэхтээх киһи. Л. Толстой (тылб.). Кыһыл көмүс сыбаайба калька — кэргэнниилэр холбоспуттара биэс уон сылын туолуута. ☉ Золотая свадьба
Лэгиэн ол күһүнүгэр кыһыл көмүс сыбаайбаны атаарбыта. Н. Босиков
Скрябиннар кыһыл көмүс сыбаайбаларын үөрүүлээхтик бэлиэтээн аһардылар. «Кыым». Сымнаҕас көмүс калька — күндү түүлээх тириитэ. ☉ Мягкое золото
Бу улахан сымнаҕас көмүс кылаакка кыыл иитээччилэр өҥөлөрө үгүс. ПДИ КК
Кини бултаабыт сымнаҕас көмүһэ Ийэ дойду валютнай пуондатын хаҥатыһар. «Кыым»
◊ Көмүс күһүн — күһүн, от-мас сэбирдэҕэ, мутукчата барыта саһарбыт кэмэ. ☉ Золотая осень
Күөх солко сайыны көмүс күһүн солбуйда. М. Доҕордуурап
Көмүс күһүн сайыҥҥы күөх өҥү суурайан-сотон бу тиийэн кэллэ. Н. Заболоцкай
Сайыны быһа ардаан, салгытан баран, көмүс күһүн күөрэйиитэ дьэ ырааһырда. «Кыым». Көмүс кымньыы бот. — сытыары үүнэр силиргэхтээх, элбэх сыллаах дороххой эмтээх от үүнээйи (үөс тааһырыытын, ис ыарыытын, сыыҥканы, иик хаайтарыытын эмтииргэ, тас бааска, хаан тахсыытын тохтоторго тут-лар). ☉ Золотая розга (многолетнее лекарственное растение). Көмүс мас бот. — араас өҥнөөх элбэх сэбирдэхтэрдээх куруук күөх турар сэппэрээк үүнээйи (күөх ньалҕаархай сэбирдэхтэрэ халыҥнар уонна саһархай толбоннордоохтор). ☉ Аукуба (золотое дерево). Көмүс промышленноһа — көмүһү хостооһунунан уонна байытыынан дьарыктанар промышленность. ☉ Золотодобывающая промышленность
Саха сиригэр көмүс промышленноһа киэҥник сайынна. «Кыым»
Алдан көмүсчүттэрэ көмүс промышленноһын үбүлүөйдээх сылын үрдүк көрдөрүүлээх көрсөллөр. «ХС». Көмүс ууһа — ол-бу киэргэллэри (хол., ытарҕаны, биһилэҕи) көмүстэн оҥорор идэлээх уус. ☉ Золотых дел мастер, ювелир. Көмүс ууһугар куттаран, уута суох көмүһүнэн олорор оҕо саҕа көмүс сыаҕайы эҥини оҥотторон биэрэллэр. Саха фольк. Көмүс үлэһиттэрэ — көмүс промышленноһыгар үлэлиир дьон. ☉ Работники золотодобывающей промышленности
— Манна көмүс үлэһиттэрэ тохтуур дьиэлэрэ. Көмүс үлэһиттэрэ! Өйдөөтүҥ дуо? Оттон эн кимҥиний? Амма Аччыгыйа. Көмүс харчы — көмүстэн кутуллубут манньыат. ☉ Золотая или серебряная монета
Киһилэрэ, алтан айахтаах кумараанньыгы ылан, биир солкуобайдаах көмүс харчыны Абдуркуллаҕа биэрдэ. Эрилик Эристиин
Ампаарын кэннигэр иин хаһан, көмүһүн, көмүс харчытын кистиир. Н. Якутскай. Кутуу көмүс — кутан оҥоһуллубут көмүс. ☉ Литое серебро
Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах, Кырылас оһуор кытыылаах, Кычымнаах ыҥыыр киэргэллээх, Үрүҥ көмүс үллүктээх Үүт маҥан аттар. С. Зверев. Кыһыл көмүс — сиртэн хостонор, кытархайдыҥы араҕас өҥнөөх күндү металл. ☉ Золото
Кинилэр кыһыл көмүс, хорҕолдьун, сүлүүдэ хостонуутугар бастакы суол тэлээччилэр. С. Васильев
Сиэбиттэн саппыйалаах кыһыл көмүс ылан Киириккэ биэрэр. С. Ефремов
Кыһыл көмүс баайдааҕын, Күндү тааһын алмааһын …… Бүлүү ыллыыр, ыллыыр. С. Зверев. Тардыы көмүс — уһун синньигэс гына таптайан тэнитиллибит көмүс. ☉ Кованое серебро
Тардыы көмүс курдук Талахтардаах ини, Сөҥ сүөгэйим курдук Сүүрүктэрдээх ини Таатта үрэх. И. Егоров
Тардыы көмүс халҕанын Арыйа баттаан, Таһырдьа тахсан, Туох дойдуга тохтоото диэн, Толкуйдаан көрбүтүм. С. Зверев. Уулаах көмүс — алтан булкаастаах көмүс. ☉ Серебро, золото с примесью меди
Оҕо саастан таптыыбын Бу күөх унаар дойдуну, Ока үүммүт налыытын, Уулаах көмүс урсунун. С. Данилов. Үрүҥ көмүс — килбэчигэс сырдык дьүһүннээх, сиртэн хостонор өҥнөөх күндү металл. ☉ Серебро
Саха сирэ үрүҥ көмүһүнэн баай. — Үрүҥ көмүс иһигэр кыһыл көмүс баар үһү (тааб.: силии). Үрүҥ көмүһү сыыйа тарпыт курдук хатыҥ мастардаах. Күндэ. Хара көмүс — сиэрэнэн хараардыллыбыт үрүҥ көмүс. ☉ Черненое серебро (при помощи серы). Хара көмүс курдук куударалаах аһа …… өрө күүрэн таҕыста. Саха фольк.
др.-тюрк. күмүш, тат. көмеш ‘серебро’