несов. кураанах күннэн (таҥараҕа тикезэри эти, үрүҥ аһы сииртэн уурайан).

тарайар тааска- лан — муҥутуурдук ситэн-хотон, күннээн сырыт. ☉ Быть, находиться в расцвете сил
Тарайар тааскаланан, күөгэйэр күннэнэн кэлэн ааспыт кэмнээх этим эбээт, кэрэмэс доҕоттоор. Болот Боотур

туохт. Туохтан эмэ үөр. ☉ Радоваться от чего-л.
Сатаан этиллибэт Толору улахан дьоллонон Санаабар — сааскы күннэнэн, Сүрэҕим уйарынан Үрдүк үөрүүлэнэн, Кыайыы чааһын уруйдуу, Уһуктан тиийэн кэлбитим. Күннүк Уурастыырап

II м. рел. кураанах күннэнии, хара-ланар күн.

туохт.
1. Олус күүскэ сырай, уотунан умай (күн туһунан). ☉ Сильно припекать (о солнце)
Күндүл саастан күүстэнэн, Күлүм-чаҕыл күннэнэн, Уоттаах куйаас кутаалаата. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Олус итий, уотунан умай (ыалдьыбыт киһи тэмпэрэтиирэтэ олус үрдээбитин этэргэ). ☉ Иметь сильный жар (о больном)
Байанай этэ-сиинэ уотунан кутаалыырга дылы. Софр. Данилов

туохт. Тымныы туран, күннэнэн, итийэн кэл (күн-дьыл туһунан). ☉ Становиться теплым и солнечным (о погоде)
Күнүс киһи көхсүн сылытара биллэр гына ылааҥытыйбыта. П. Аввакумов
Ылааҥытыйан, оҕо буолуохтааҕар улахан да киһи таһырдьаттан киириэ суоҕун курдук. «Кыым»
Анна Афанасьевна ылааҥытыйбыт сааскы халлааны одуулуу олордо. Т. Находкина

даҕ.
1. Курдаттыы көстөр ыраас, өҥө суох. ☉ Пропускающий свет, прозрачный
Дьэҥкир уулаах, дьиримнэс сүүрүктээх Чаара өрүһү туораһан испитим. Софр. Данилов
Харах уутунуу кылапаччыйбыт дьэҥкир дабархай бычыгыраан тахсан аллара саккыраан эрэрэ. Далан
Дьэҥкир муос кылдьыылаах ачыкытын кэҥириитигэр уурунна. М. Доҕордуурап
Күөл дьэҥкир чараас мууһунан бүрүллэ охсубут. «ХС»
2. көсп. Туох да булкааһыга суох ыраас, чэбдик. ☉ Не содержащий ничего постороннего, без примесей, чистый, свежий
Дьэҥкир ыраас салгын, туох барыта сүрдээх ыраахха диэри чуолкайдык көстөр, кыччыыр эрэ, түүппэҕирбэт, тумарыктыйбат. Амма Аччыгыйа
Күөх дьэҥкир күһүҥҥү халлааммыт, Күннэнэн күндээрбит, сандаарбыт. Күннүк Уурастыырап
Сып-сырдык дьэҥкир чуумпу түүн. Н. Габышев
◊ Арыы дьэҥкир - уулбут арыы курдук ис иһиттэн сыдьаайар, сырдык, курдаттыы көстөр. ☉ Чистый, золотисто-прозрачный
[Оҥоойуккар] Кутан кулу алаастарбыт Арыы дьэҥкир халлааннарын. С. Данилов
[Р. Гамзатов] хас биирдии хоһоонугар …… кинилэр [авардар] дьикти дойдуларын арыы дьэҥкир халлаана …… быһатын эттэххэ, Дагестан хайатын сайаҕас салгынын сыта-сымара барыта көстөр, иһиллэр, биллэр. С. Данилов. Дьэҥкир арыы - уулбут (уулларыллыбыт, буспут, кыыймыт) арыы. ☉ Топленое масло
Хара күүһүнэн сыҥалаан туран, дьонугар буспут сылгы сыатын сиэтэр, ууллубут дьэҥкир арыыны иһэрдэр. Күннүк Уурастыырап
Сэргэ төрдүн аайы чабычах оҕолоругар суорат, дьэҥкир арыы, сүөгэй кутан уурталаабыттар. Болот Боотур
п.-монг. чеҥкир