аат., эргэр. Холуобунай буруйу оҥорон, Саха сиригэр көскө кэлбит киһи (өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэмҥэ). ☉ До революции: тот, кто сослан на поселение, посельщик (поселенец)
[Дьаакып:] Быыпсай оҕонньор санаата туоллун, биһиэхэ сыаптаах ыты ыытарын кэриэтэ тоҥ бэһиэччиги ыыттаҕа дии. А. Софронов
Ибрагим сүүрбэ сааһын туолуон тухары, саах күрдьээччинэн сылдьыбыт. Ол сылдьан черкес уола бэһиэччик диэн ааттанара уонна эт-хаан алдьаныар диэри быһыта сынньыллара. Эрилик Эристиин
русск. устар. посельщик

1) кал, испражнения; 2) в сочет. с названиями животных и птиц помёт; ынах сааҕа коровий помёт; сылгы сааҕа конский помёт; көтөр сааҕа птичий помёт; 3) разг. навоз || навозный; саах балбаах мёрзлые плиты из навоза; саах балаҕан юрта, обмазанная глиной и навозом; саах таһааччы разг. возчик навозного удобрения; саах күрдьэр күрдьэх лопата для чистки навоза; саах күрдьээччи скотник, чистильщик скотного двора # сааҕын саба хаппахтыыр или сааҕын харахалыыр презр. скряга; саах ис (или оһоҕос ) а) анат. тонкие кишки; б) перен. бран. толстобрюхий; саах кус утёнок; таҥара сааҕа дождевик (гриб); тиис сааҕа а) остатки пищи (в зубах); б) винный камень (известковые отложения в зубах); хамса сааҕа разг. скопление никотина в курительной трубке.

аат. Сөпсөөбөттүк мөҕүү-этии, буруйдааһын, элбэх саҥалаах-иҥэлээх хомуруйуу. ☉ Осуждение, обвинение, порицание со многими упреками, бранными нападками
Эмээхсин ньаҥсыырын, сэмэтин-суҥхатын тулуйбакка, биир күһүн кыыс бэйэтэ көрдөһөн, саах күрдьээччинэн хамначчыттары кытта Амыдай үрэҕэр кыстаһа киирбитэ. Болот Боотур
Ылдьаана, итинник сэмэни-суҥханы истимээри, кыыһын Маайаны «хамначчыттар балаҕаннарыгар сылдьыма» диэн буойа сатыыра да, оҕо аата оҕо, быыс буллар эрэ бара турара. Н. Якутскай
[Илья Иванович] биирдэ эмэтэ баартыйаттан сэмэ-суҥха да ылбыта суоҕа. А. Сыромятникова
♦ Сэт-сэлээн сиппит, сэмэ-суҥха туолбут көр сэт-сэлээн
Сэмэ-суҥха туолбут, Сэт-сэлээн сиппит эбит, Сэгэртэйим сыыһа! А. Софронов
Ханныгын да иһин Аадаҥ сэтэ-сэлээнэ ситиэ, Сэмэтэ-суҥхата туолуо. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Ким эмэ буруйун суукка киллэрэн дьүүллээ. ☉ Рассматривать дело в судебном порядке, судить
Хата ол айдаарааччылары тутуталаан, сууттаан хаайталаабыттара. Н. Якутскай
Москубаттан байыаннай суут кэлэн аҕыйах хонуктааҕыта сууттаан, иирээни таһаарбытын иһин, Абдуркулланы ытарга уурбута. Эрилик Эристиин
Уорбуттара икки ый ааспытын кэннэ, били хаарга хаалбыт үтүлүгүнэн сирдэтэн, Туллай икки Кууһума иккини булан, сууттаан хаайыыга быраҕаттаабыттара. Н. Павлов
2. Туох эмэ буруй иһин сэмэлээ, аһаҕастык дьүүллээ. ☉ Порицать за проступок, осуждать кого-л.
Миигин сууттааҥ, мөҕүҥ, дьоннор, Тунуйаадыс курдук мин Хаарыан күнү олохпор Көдьүүһэ суох сүтэрдим. И. Гоголев
— Хаһыакка таһааран сууттаан эрэллэр диэбитэ. Ол кырдьык дуо? М. Доҕордуурап
Аҥаардас үөрэҕин билбэтин, уруогу көтүтэрин иһин сууттуур табыллыбат. «Чолбон»
3. кэпс. Тугунан эмэ оҕус, кырбаа. ☉ Наказывать, бить чем-л., устраивая самосуд
Саах күрдьээччи уолу, быыкаа арыы дуома сүппүтүн иһин буруйдаан, тайах маһынан сууттаабыт. Н. Заболоцкай
♦ Сутуруккунан (илиигинэн) сууттаа көр сутурук
Итиччэ киһини сутуругунан сууттуур табыллыбат. Н. Якутскай

туохт.
1. сап I диэнтэн атын. туһ. Аан сабылынна. Маҕаһыын сабыллыбыт
□ Быыс сабыллаатын кытары …… сыанаттан сүүрэн тахсыбыта. Н. Лугинов
Манан биир сүрүн дохуот киллэрэр салаалара сабылынна. Эрилик Эристиин
Гаврил Романович ынах кэмиттэн-кэмигэр сабылларын ситиһэр. ҮБНьТ
2. кэпс. Туга эмэ суох буолан кыһалҕаҕа ыллар, буорайар суолга киир, ыал аатыттан аас. ☉ Быть лишённым самого необходимого для жизни, оказываться в бедственном положении, бедствовать. Дьиэнэн бары ыалдьан сабыллыах курдукпут
□ Итинтикэтэ [үрдүкүлэргэ бэлэҕэтуһаҕа] суох букатын сабыллыах дьоммут. Н. Лугинов
[Кэччэгэй Кэтириинэ уолугар:] Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы. Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. Эрилик Эристиин
♦ Аана сабыллыбат кэпс. — (ханна эмэ) сылдьааччылар быыһа суох кэлэллэр, (ким эмэ) кэлээччилэртэн быыс булбат. ☉ Нет отбою от посетителей, гостей (букв. дверь не закрывается)
Кырдьык, куораччыттар кэллэхтэрин күн Мещеряковтар дьиэлэрин аана сабыллыбатаҕа. И. Федосеев
Буруота сабылынна көр буруо. Арай истиллэр: былыр буолуталыыр ынырык ыарыылартан ыал ыалынан буруота сабылларын, аас-туор сут дьыллар суодуйдахтарына иэримэ дьиэлэр иччитэхсийэллэрин. Айталын. Хараҕа сабылынна кэпс. — 1) хараҕа ыалдьар эбэтэр көрбөт буолар. ☉ Утрачивать на время способность видеть; терять зрение. «Илииҥ тугу гынарын хараҕыҥ көрбөт дуо? — Эмээхсин дьиппиэнник ыйытта. — Икки хараҕыҥ сабыллыбыта дуо эйиэнэ?» Амма Аччыгыйа
Бу булт саҕана хараҕынан сабыллан иэдээн буолуо. Болот Боотур; 2) киһи билиэҕин, өйдүөҕүн билбэт-көрбөт, кыайан өйдөөбөт. ☉ Перестать замечать, понимать, воспринимать происходящее вокруг
[Кыталык кыыл Ньургун Боотурга:] Икки хараҕыҥ сабыллыбыт эбит, Икки кулгааҕыҥ бүөлэммит эбит [оччолоох сураҕы истибэт буола]. П. Ойуунускай
Оо, харах сабыллара муҥ да буолар эбит, саамай табаарыһым дии саныырым, онтукам киһим ол күлүү-элэк оҥосто сырыттаҕа. «ХС»; 3) өлөр, тыына быстар. ☉ Умирать (букв. глаза закрываются)
Хааннарым тохтоннор, мин өлөн эрэбин, Хараҕым сабыллан мин ииҥҥэ киирэбин. П. Ойуунускай

1. аат.
2. Киһи-сүөһү тахсан киирбит хойуута, куһаҕаннаабыта. ☉ Испражнения человека, животных, кал, помёт. Оҕо сааҕа. Куобах сааҕа. Борооску сааҕа
   □ [Ортуур] сылгы сааҕын ыраах тэбиэлээн төкүнүтэ-төкүнүтэ, дьиэтин диэки бэдьэйэ сиэлэн хаамта. П. Аввакумов
   △ Ынах сүөһү хойуута. ☉ Коровий помёт, навоз. Хотон сааҕын ыраастаа
   □ Саахха биһиллибэккэ үөскээбит чыычаах оҕото [кыыс], биһиги курдук буолуо дуо? М. Доҕордуурап
   Кураанахтаммыт сыарҕаларга саахтарын тиэйэн таһаартаатылар. В. Яковлев
3. Сорох үөн-көйүүр сымыыта. ☉ Яйца некоторых насекомых (напр., гниды, комнатной мухи). Быт сааҕа. Сахсырҕа сааҕа
4. кэпс. Туохха эмэ (хол., саа уоһугар, хамсаҕа) кир олоруута, мустуута. ☉ Налёт, накопившийся на чём-л. (напр., о пороховой гари в стволе ружья, зубном камне). Саа иһин сааҕа. Киһи тииһин сааҕа. Хамса сааҕа
5. даҕ. суолт. Сүөһү сааҕынан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из навоза. Саах балбаах
   □ Саах сыбахтаах хотонноох балаҕаҥҥа Баһыыкка оҕонньор …… олорор. Бэс Дьарааһын
   ♦ Сааҕа сонуур кур. — тугу эмэ тирэх оҥостон, туһанан улаатар, киһи буолар. ☉ Стать на ноги с помощью кого-л., но не испытывать к нему благодарности
   Мин бэлэммэр сааҕа сонуу-сонуу дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов. Сааҕын (саба) хаппахтыыр кэпс. — кэрээнэ суох кэччэгэй. ☉ Невероятно скупой, сквалыга. Сааҕын саба хаппахтыыр баҕайы (өс ном.). Саах курдук итирбит кэпс. — букатын кыаммат буола итирбит. ☉ Вдребезги напиться
   Үрүҥ арыгы аһара элбэх ууруллубут буолан, ыаллара эттэрин тартаран: «Саах курдук итирэллэрэ буолуо», — диэбиттэр. УФГ ӨТАҮТ. <Бэҕэһээҥҥи> саах үөнэ сэнээн. — киһини эдэринэн сэнээн, үөҕэн этии. ☉ Оскорбительное выражение по отношению к молодому человеку: молокосос, сопляк
   Бу хара ыттар, бу бэҕэһээҥҥи саах үөннэрэ, бу муҥнаан-сордоон эрдэхтэрин көрүҥ эрэ! Күндэ
   Эн баҕас тугу билээхтиэххиний? Өлөр алдьархайа диэни оройдооботох саах үөнэ буоллаҕыҥ дии! «ХС». Сааххын булкуйар буола кэпс. — өйгүн букатын сүтэрэ, үрүҥүхараны кыайан араарбат буола (итир, түөһэй). ☉ До полной невменяемости (напиться, впасть в маразм)
   Сааҕын булкуйар буола итирбит. <Миигинэн> тииһиҥ сааҕын суунума көр миигинэн. Төһө да быыпсай буолларгын миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур
   Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон
   ◊ Саах күрдьээччи — хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастааччы, хотон ыраастааччы. ☉ Тот, кто выгребает навоз (из хлева). Саахта күрт кэпс. — хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастаа, хотону ыраастаа. ☉ Выгребать навоз из хлева, чистить помещение для скота
   Талкы оҕонньор дьиэтигэр суос-соҕотох олорор, кыһыныгар сааҕын бэйэтэ күрдьэр. Күндэ. Саах хомурдуоһа — сүөһү сааҕынан аһылыктанан үөскүүр хомурдуос. ☉ Жук навозный, навозник. Тимир сааҕа — тимир рудатыттан тимири уһааран ыларга хаалар тобох. ☉ Побочный продукт, получающийся при выплавке железа из железной руды, шлак. Хотон сааҕа кэпс. — хотоҥҥо баар сүөһү сааҕа-иигэ; сүөһү сааҕа. ☉ Нечистоты в хлеву; навоз
   Ол Баай Байбал уолугар ойох таҕыстар эрэ, хата, Баай Байбалга хамначчыт буолан, хотон сааҕын хоруйуох этэ. П. Ойуунускай
   ср. др.-тюрк. саҥ ‘птичий помёт’, кирг., перс. заҥ ‘кал’

туохт.
1. Ким да ылбыта биллибэккэ суох буолан хаал (хол., туох эмэ мал-сал, тэрил туһунан этэргэ). ☉ Пропадать, исчезать неизвестно куда (напр., о предметах, вещах)
Маһарах сарсын ыһыахха бараары атын көрдөөбүтэ, ата сүтэн хаалбыт. Эрилик Эристиин
Тойоно саах күрдьээччи уолу, быыкаа арыы дуома сүппүтүн иһин буруйдаан, тайах маһынан сууттаабыт. Н. Заболоцкай
2. Ким туох эмэ хараҕын далыттан таҕыс, көстүбэт буол. ☉ Исчезнуть из поля зрения, скрыться
Мааны киһи атын миинэн айанната турда. Сотору соҕус ойуур иһигэр киирэн сүтэн хаалла. Күндэ
Охоноон сүөһүлэр, уҥуоргу кэриигэ киирэн, сүтэн эрэллэрин саҥата суох батыһа көрөн турда. Л. Попов. Көтөр аала аччаан Күүгэс саҕа буолар, Онтон былыт сабан Отой сүтэн хаалар. Кутаа т.
3. Ханна да барбытыҥ биллибэккэ сураҕа суох мэлий, суох буолан хаал (үксүгэр киһини этэргэ). ☉ Исчезнуть в неизвестном направлении, без следа (о человеке)
Аҕыйах хонукка нэһилиэгэр көстө түһээт, эмиэ сүтэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Оннооҕор сорохтор олорор дьиэлэриттэн таһырдьа тахсан киирэбит диэн сүтэллэрэ. Н. Якутскай
Бу кыра үөрэхтээх буолан, баайдарга онуманы эридьиэстээн, кытыйа-хамыйах саласпыт киһи биллибэккэ сүтэн хаалбыта ыраатта. Н. Заболоцкай
4. Иһиллибэт буол, тыаһаабат буол (тыас, дорҕоон туһунан). ☉ Стать неслышимым, стихнуть (о звуке)
Ат туйаҕын тыаһа улам-улам ырааттар ыраатан, кэннигэр сүппүтэ. И. Гоголев
Ханна эрэ ойуур иһигэр кыыкыныыр мас тыаһаата. Ол тыас тыаһаат, сонно сүтэн хаалла. Күндэ
Таба эгээнин тыаһа хараҥаҕа «тыс-тас, тыс-тас» гынан баран сүтэн хаалла. Т. Сметанин
5. Мөлтөөн бар, сырдаабат, көстүбэт буол. ☉ Становиться менее ярким, угасать, затухать (об источнике света)
Арҕаа халлаан диэки өрө көрбүтүм, күнүм хайы-үйэҕэ сүтэн хаалбыт. Н. Неустроев
Тогойкин тыа үөһүн диэки киирэн истэҕин аайы, күнүн уота улам тэйэн, мастар быыстарынан сүтэ-сүтэ көстүмэхтиир буолла. Амма Аччыгыйа
Күн тиһэх сардаҥалара халлаан улаҕатыгар баар ньалака былыттарга кыыһан сүппүттэрэ. Далан
6. Туохтан эмэ мэһэйдэтэн мөлтөөн, тохтоон, уостан хаал (хол., киһи баҕа санаатын туһунан). ☉ Исчезать, улетучиваться в силу каких-л. причин (напр., о желании человека)
Мин кэпсэтэр баҕам сүппүтэ: бачча нус-хас киэһэ мөккүһүөхпүн баҕарбатаҕым. Далан
Сорох оҕо хайдах да муҥнаммытын иһин үөрэҕи ылбат. Дьэ, ол иһин кыаҕын баһыйтаран, үөрэххэ баҕата сүтэр. Н. Лугинов
7. көсп. Тыыннаахтар ахсааннарыгар киирсимэ, өл. ☉ Умереть, скончаться (о человеке)
Бэйэни өлөрүнүү, тарбахтары сүгэнэн кэрдинии, адьас сүтэн хаалыы күнтэн күн үксээн испитэ. Амма Аччыгыйа
Уон икки оҕобутуттан ордон хаалбыт Ньургуһуммут аны сүттэ, биһигини бу дойдуга тыыннаах накааһыгар хааллартаата. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Буруота сүттэ көр буруо
Биир баар эрэ ыалбыт, доҕорбут буруота сүттэҕэ ити. Бу бүгү күн кини аатынан аһаан-сиэн бүтүөхпүт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Имниин сүттэ — имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) диэн курдук (көр им II). Ийэ сир иэниттэн сидьиҥ үөннэр Илбиллэн имниин сүтүөхтэрэ. Күннүк Уурастыырап
Харах уута, хаан түспүт Сордоох сэрии бүтүөҕэ, Эрэн, күндү көмүспүт, Фашист имниин сүтүөҕэ. П. Тулааһынап
Күнтэн (күн сириттэн) сүт көр күн. Ньургуу кыысчаан, бастаан тымныйбытыттан тэптэрэн ол курдук аҕатыгар көстүбэккэ эрэ күн сириттэн сүппүт. Софр. Данилов
Кимтэн да ордук Сааска уолуйбута, сибилигин аҕай кинини кытта бииргэ аһаабыт киһи хайы-үйэ күнтэн сүтэ охсубута наһаа соһумар, ыар суол этэ. Д. Таас
Гошабыт олох мөлтөөбүтэ. Дьонун, төрөппүттэрин ыҥыртыыра, сороҕор мэнээк мичээрдиирэ. Ол курдук сотору кини күн сириттэн сүппүтэ. ИИФ УС. Сураҕа суох сүт — ханна тиийбитиҥ да, өлбүтүҥ, тыыннааҕыҥ да биллибэккэ мэлий. ☉ соотв. пропасть без вести
Икки сыл суруспуппут. 1944 сыллаахха кини сураҕа суох сүппүтэ. Н. Габышев
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев. Сыттыын сүт — олох, таһыччы сүт. ☉ Пропасть навсегда
Бэстилиэнэй биир көлүнэр оҕустааҕын тутан ылан биэлэйдэргэ биэрбитэ сыттыын сүппүтэ. Амма Аччыгыйа
Таастыы сүт (сүтэн хаал) — ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) диэн курдук (көр уу). Саллаакка барар дьон испииһэктэрин хат-хат оҥордулар. Сорох дьон испииһэккэ суруппакка таастыы сүтэн хааллылар. М. Доҕордуурап
Онтон былырыын сайын Ивановтаах Лукьянов, куораттан тыаҕа кыһыл дружиналарга сааны-сэби таһааран иһэн, таастыы сүтэн хаалбыттара. С. Никифоров
Александр Сергеев таастыы сүппүтэ уонча хонно. «ХС»
Ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) көр уу. Көмүстүүн, бэйэлиин, адьаһын ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыттар. И. Никифоров
ср. ДТС йит, уйг. йүтмэк, жүтмэк, йитмэк, тув. чит ‘исчезать, теряться, пропадать’

аат.
1. Айах көҥдөйүн улаҕа өттө, улаҕата. ☉ Глотка, гортань
[Садаҕа моҕой] Айаҕар уган аппас гынна, Мэнэгэйдээх бэлэһэ мэҥис гынна, Куолайын тыаһа куллур гынна. П. Ойуунускай
Үөлүллүбүт собо минньигэс сыта бэлэһин кычыгылатар. Н. Якутскай
Бэлэһин уонна куолайын ааһан, аһылыга улахан куртахха тиийэр. ББЕ З
2. Ойоҕос кыра үрэх улахан үрэххэ, өрүс хочотугар түһэр сирэ, төрдө. ☉ Место выхода малых рек в долины крупных рек
Аттаах киһи күлүгэ таҥнары иһэрэ. Алта аппа айаҕар, үс үрэх бэлэһигэр өҥөс гына түспүтэ. П. Ойуунускай
3. көсп. Улахан саҥа, элбэх саҥа, уус тыл. ☉ Громкая речь, пение; красноречие
[Суон Суоппуйа:] Хотуйум, дьэ, бэлэс бөҕө доҕор. Килбигийэр, толлор суох киһитэ, сорох былыр тойон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолара. Эрилик Эристиин
«Аата бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тимир бэлэс», — диир. НС ОК
Тойтойо сытыйан, адьас улахан киһи курдук саҥарар ээ, бэлэс мааны. В. Гаврильева. Тэҥн. тамах
♦ Бэлэс (бэлэс-тамах) анньан көр (ас) — үтэн-анньан, бэрэбиэркэлээн көр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника. Бэлэскин мэнэрит — бэрт кыратык аһыы түс, иҥсэҕин баттат. ☉ Немного поесть (соотв. заморить червячка). Мэ, маны хабан, бэлэскин мэнэритэ түс. Бэлэскин тарбаа — ким эмэ куһаҕан буолбутугар, табыллыбатаҕар сэтэрээ, үөр. ☉ Злорадствовать
«Харыстыырыҥ эрэ диэн Хараҕын уута ньии», — диэн, Хаадьы оҥоһунна, Бэлэһин тарбаата. П. Ойуунускай
«Үөлээннээҕим этиҥ, миигин умнаайаҕын», — инньэ диэн бэлэстэрин тарбыахтара буоллаҕа, күлэн эриҥ. Уол оҕо дьоллоох. И. Гоголев
«Ээ, доҕоор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха, бука, араа-бараа туһаны аҕаллыбыт буолуо», — диэтэ Сеня. Н. Лугинов. Бэлэскинэн күл — күлүү-элэк гын. ☉ Поднимать на смех кого-л. [Лоҥкууда үрэххэ] баараҕай быһыты көрөн баран, туһата суохха хаарыан үлэни ыытан хара көлөһүннэрин тохпуттар диэн наһаа аһыммытым даҕаны, бэлэспинэн да күлбүтүм. М. Доҕордуурап. Бэлэскэ ас — тугу эмэ этэри, туох эмэ туһунан саҥарары боп, саба эт. ☉ Затыкать (заткнуть) рот, не давать говорить кому-л.
Ким да куттанан чугуҥнаабат, хараҕын сир диэки умса көрбөт. Хата, бэйэҕин бэлэскэ анньаллар, күлүү гына тоһуйаллар. «ХС». Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх — олус тыллаах, этиһиик (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Языкастый (обычно о женщине)
Тыла сытыырхайан, Бэлэһигэр биэс иннэлэнэн Саҥарарын дьаабылаабат, Этэрин билбэт буолан, Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна Илэ-бодо илиэһэй кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Балаагыйа саҥалааҕы тыыннарбатах, айахтааҕы атыппатах, бэлэһигэр биэс иннэлээх эмээхсин. П. Ойуунускай. Бэлэһигэр бырах — кими эмэ өлөр суолга тэп. ☉ Обрекать на гибель кого-л.
Аны Микиитэ бостуой да барда дуу, аны уолу бандьыыт бэлэһигэр быраҕан биэрдибит дуу? Амма Аччыгыйа. Бэлэһигэр (тамаҕар) силлээ — туохха эмэ уһуй, үөрэт. ☉ Обучать, приобщать кого-л. к чему-л. (букв. в горло (глотку) его плюнуть — как плевал в глотку молодому шаману старый шаман, обучавший его шаманскому искусству)
[Даайыс] эрэ кинини ылыах киһи ээ. Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Кураанахха хорҕомнооботохторо чахчы, өй эбэн, сүбэ салҕаан, бэлэскэр силлээн ыыппыттарын мэлдьэһэҕин. Р. Баҕатаайыскай
Хайыыүйэҕэ бу туһунан кинилэр бэлэстэригэр силлээн турар. «ХС». Бэлэһигэр түһэрдэ — кими эмэ олус күүскэ үөҕэнмөҕөн көрүс. ☉ Встречать страшной руганью кого-л. — Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы
Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. — Сабылын... Сабылын... Үллэ сытыйбыт, аны эн бэлэскэр түһэрдиҥ дуо? Эрилик Эристиин
«Алыс да муҥнуугун. Саатар, манна көҥүл тыыннара түспэккин», — диэн, бэлэстэригэр түһэрдилэр. Р. Кулаковскай
Бэлэһин бүөлээ көр бэлэскэ ас. Саҕаланна... Ол «тигр» манна иһэр... Суостаах өлүү уотунан тибиирэр... Оо, абам эбит, бэлэһин бүөлүөх отой биһиэхэ буускабыт суох! И. Егоров. Бэлэһин муҥунан (бэлэһэ баарынан) — туох баар күүһүнэн, туох баарынан (хаһыытыыр, ыллыыр). ☉ Во весь голос (кричать, петь). Кини бэлэһин муҥунан хаһыытаабыта: «Ваня, кытаат, кытыыга салай!» И. Федосеев
Баай аймах номнуо аһыы ууну амсайа охсон, айдааннара-куйдааннара ырааппыт, бэлэстэрин муҥунан күлсэллэр. «ХС»
Бу өрүтэ түллэҥниир, бэлэстэрэ баарынан үөгүлэһэр дьон бөлөҕүн кэннигэр Миикэ Березкин хараҕаламмыт курдук хамсаабакка турара. «ХС». Бэлэһиҥ бүөлэннин — саҥардыма, саҥарар кыаҕы биэримэ, саба эт, саба саҥар. ☉ Заткнуть рот, глотку
[Нүһэр Дархан — Эркээнигэ:] Бэлэһиҥ бүөлэннин! ...Мантан түҥкэлий! И. Гоголев. Бэлэһэ бэтэлээх — саҥарар саҥата, этэр тыла кыһыылаах, тарбааһыннаах. ☉ Злой, язвительный на язык
Бу балай маҥаас тылын кыһыытын! Бу дьылтан манан бэлэһин бэтэтин! Аны ыҕарыйан ыларыҥ баар эбит ээ? П. Ойуунускай
[Арсан Дуолай] ололлон олорон эрэ чороччу хаппыт тылын тоһоҕо курдук бэтэлээх бэлэһин төрдүгэр биэстэ-алтата булкуйбахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бэлэһэ хайдыаҕынан көр хабарҕата хайдыаҕынан. Японецтар бэлэстэрэ хайдыаҕынан: «Банзай! Банзай!»— диэн хаһыытыыллара. И. Федосеев
Оттон мустан турааччылар бэлэстэрэ хайдыаҕынан хаһыытастылар. «ХС». Бэлэһэ хараарар (кытарар) — олоччу мэлдьэһэр, буруйун букатын билиммэт. ☉ Решительно отказывается (букв. глотка его чернеет)
Төһө да мэлдьэһэн бэлэһин хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап
Баччааҥҥа диэри кылаат көрдүүр-көрдүүр да, олгуйтан уратыны тугу да була илигин эмиэ хайаан да ахтан бэлэһэ кытарыа эбээт. И. Гоголев. Бэтэлээх бэлэс көр бэлэһэ бэтэлээх. Бэтэрээҥҥи бэлэс көр бэтэрээҥҥи
◊ Оһох бэлэһэ — көмүлүөк оһох үөлэһин саҕаланар сирэ. ☉ Верхняя часть топки (начало трубы) камелька (якутского камина)
Аргыылап оҕонньор ханна көһүөххэ сөбүн сыымайдаан оһох бэлэһин одуулаан олордо. Софр. Данилов

1. аат.
2. Кытаанах умнастаах, хойуу лабаалардаах, өр сыллаах үүнээйи уопсай аата. ☉ Д ер е в о ( растение)
   Хойуу мастаах тыа. Отонноох мастар. Маһы кэрт.  Таһырдьа хараҥа. Мастар …… барбах барыһан аҕай көстөллөр. Күндэ
   Дьэ лиҥкинээн мастар да мастар буолан бардылар. Суорун Омоллоон
   Хатыҥ мас с эби рдэ ҕи н тыа лла р х а р а с у о л ү рд үгэр тамныыллар. Дьуон Дьаҥылы
   △ Оннук үүнээйи охтон бүтүннү ү эбэтэр чаастарынан ыһылла сытара. ☉ Валежник; щепки
   Ходуһа маһын ыраастаа. Бу мастары хомуйан умат.  Ыттар тугу да булбакка, маһы үрдүнэн көтүөкэлии сылдьыбыттар. Суорун Омоллоон
3. Тутууга уонна оттукка анаан бэлэмнэммит матырыйаал (бэрэбинэ, хаптаһын, саһаан, ч у у р к а у о. д. а.). ☉ Строительный лесоматериал; дрова
   Батараактар артыаллаһан, иккилии-үстүү дьукаах олорор дьиэлэрин мастарын сырса-сырса кэрдэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
   Серёжа тыаттан мас таһыыга үлэлэстэ: эрдэ кэрдиллэн бэлэмнэммит бэрэбинэлэри торуоһунан тыраахтарга холбоон биэ рэр. Н. Лугинов
   Хоспох иһэ хабысхараҥа, тимир оһохторугар укпут мастара сыр-мыр умайан таһыргыыр, таһырдьа буурҕа улуйар. Н. Якутскай
   Мэхээс үс атынан куоракка саһаан уонна кураанах мас тиэйэр. «ХС»
   3
   тыа диэн курдук. Кыыл кыһынын маска тахсар, сайынын муора арыытыгар киирэр. Далан
   Кыыл таба үөрэ үйэ тухары биир суолунан — туундараттан маска, мастан туундараҕа — күһүн-саас көһөр. Багдарыын Сүлбэ
   Эмиэ намыһах кэдээл алыыны туораан кыыл нөҥүө маска тахсыбыт. «ХС»
4. даҕ. суолт. Мастан оҥоһуллубут. ☉ Деревянный
   Мас дьиэ. Мас күрдьэх. Мас кытыйа.  Дьадаҥы буоламмын, таҥнары сапсыйа турар үөлэстээх, буруолуур оһохтоох, түөрт муннуга чоҥкуйа кырыарбыт мас балаҕаннаах эти м. П. Ойуунускай
   Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр, т и м и р т э р и э л к э л э р - - д ь ү ү л э -д ь а абыта суох кыстанан сыталлар. Күн дэ. Мас дьааһыктар үрдүлэригэр …… сиидэлэр ыйаммыттар. «ХС»
   ♦ Атырдьах маһыныы араҕыс көр атырдьах
   Биир төгүрүк сыл ааста кинилэр атырдьах маһыныы арахсыбыттара. Н. Лугинов
   Адьас ыраатта ол кыыстан уол атырдьах маһыныы арахсыбыта. С. Васильев
   Кутурук маһа буол (гын) көр кутурук. Ньырбачаан убайыгар куолутунан кутурук маһа буолбута. Далан
   «Бэйэҕит барыҥ! Үс сылы быһа сөбүн кутурук маһа гынныгыт. Түксү!» — диэн сирбиэтэнэр Сеня, дьиҥнээхтик кыыһыран буолбатах, ааттатаары. Н. Лугинов
   Тойон киһи бы һыытынан Абдуркулла уолугар: «Лаап пы быһыылаах, манна киириэх!» — диэн баран, дьулуруйан киирэн барда, кэнниттэн Мундербек кутурук маһа буолан киирсэ турда. Эрилик Эристиин
   Маҥкы маһын курдук күөрэс гын — куйуур маҥкытын курдук күөрэс гын диэн курдук (көр маҥкы). [Кинээс оҕонньор:] Эмиэ биир бассабыык итэҕэһигэр төрөөбүт эристиин урукку саах күрдьээччи, ынах ыаччы кумалаан уола. Сотору эмиэ маҥкы маһын курдук күөрэс гына түһ эрэ буолуо. Суорун Омоллоон
   Павлов 1922 сыллаахха амнистияланан баран, маҥнайгы холкуостар кэмнэригэр тыа сирдэригэр эмиэ баанда тэринэн, маҥкы маһын курдук күөрэс гына түстэ. ЛБС
   Малинины төһө да инники кирбиигэ ыытталлар, х а й а а н даҕа ны ы р а а х ты ы л кэтэҕэр, маҥкы маһын курдук күөрэс гыммыта эрэ баар буолуо. К. Симонов (тылб.)
   Мас акаары көр акаары. Оҕонньор үс уоллааҕа: улахана — өйдөөх, мааны, ортокута — халы-мааргы, оттон кырата — мас акаары. ЕА ЭС
   Тэҥн. окко-маска (маска) умньаммат акаары. Мас аччык — туос аччык диэн курдук (көр аччык). [Николай Хандыковка:] Ити Доҕолоҥ обургу дьадайыам диэн, баар суох соҕотох кыыһын аһаппата буолуо дуу? Кымырдаҕас курдук дии, быстыахха айылаах, букатын мас аччык. А. Сыромятникова. Мас диэм суоҕа — булан эппиэттиэм, маһынан охсорбун да кэрэйиэм суоҕа. ☉ Не побоюсь даже палкой ударить (найду как ответить)
   [Маарыйа:] Чэ, туран кэл эрэ, мин да мас диэм суоҕа, буор сирэй. Бэс Дьарааһын. Маска оҕус (охсон кэбис) — туга да суох хаал, бүтэр, барытын бараа (ас-үөл, туох эмэ хаһаас туһунан). ☉ Исчерпать все запасы пи щи, остаться ни с чем (букв. ударить по дереву)
   Кыһыны быһа аччыктыыр эрэйин көрөн кыстаабыт сордоох, балыксыт оҕонньор, биир солуурга толору күөнэҕи, иккис солууругар сэттэ моонньоҕонун буһаран ыргытан кэбиспит уонна барытын маска охсубут. И. Гоголев
   Матаҕаларын бэлиэр маска охсон кэбиспиттэр үһү. «ХС»
   Куртаҕа курулуйара, айаҕа куурара. Табах тардыах баҕа баһаам. Тулуйуо суох курдук. Ону баара саппыйатын маска охсубута ыраатта. В. Санги (тылб.). Маска уймаммат гына — 1) киһи аахсан да туһаммат, тугу да иилэн ылбат гына (иир-кутур, итир). ☉ Безрассудно, так, что своих не помнит (вести себя — напр., от старости, болезни, пьянства)
   Илиисэ эмээхсин маска уймаммат гына иирэн, киһи-сүөһү тук буолбата. Болот Боотур
   Сорохтор, биирдэ эмэ төбөлөрө эргийдэҕинэ, маска уймаммат гына тиэриллэн тураллар: үөхсүүтэ, охсуһуута, кэргэни атаҕастааһына, онтон да атына суох сатамматтар. ЧКС ОДьКИи; 2) олус хойуутук, дэлэгэйдик. ☉ Обильно, в огромном количестве, не счесть (о чём-л.)
   Улахан күөллэргэ араас балык, омуннуу таарыйа эттэххэ, маска эрэ уймаммат гына үөскүүр. «ХС». Маска умньаммат мэник — сиэри таһынан олус мэник. ☉ Отчаянный шалун, сорванец
   Тукаам, ол уолу кытта сылдьыма, маска умньаммат мэник. НАГ ЯРФС I. Маска эрэ ыттыбакка сылдьар кэпс. — киэбирэн, тииһигирэн хайдах да буолуон булбат. ☉ Вести себя высокомерно, кичиться и заноситься
   Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ… Билигин биһиги бөлөнөхпүтүгэр уойан, маска эрэ ыттыбакка сылдьара буолуо. П. Ойуунускай
   Мас <хайдыбытыныы> көнө көр көнө I. Мас көнө дьон ыраас суобастаах, үлэттэн атыны билбэт, мэлдьи аҕыйах саҥалаах буолааччылар. Г. Нынныров
   Анфиса букатын мас к ө н ө , муус ыраас буолбатах. Кини хараах тара уустук, бэйэтэ этэринии «бутуур», «олох элбэххэ үөрэппит» киһитэ. ФЕВ УТУ. Ирбиһэх мас хайдыбытыныы көнө, үгүс тыла суох, киһи тылыгар кииринигэһэ суох диэннэр, кинини кытары Моһой кэпсэтиэх буолла. Уот ч. Мас курдук кэпс. — 1) булгуччу, хайаан да, биир тыла суох. ☉ Обязательно, непременно, во что бы то ни стало
   Мас курдук барар-барбат тылгын этэ оҕус! Амма Аччыгыйа
   Аҕата киэһэ кэлэн уолугар: «Эйигин мас курдук үөрэттэрбэппин», — диэн эмиэ хомотто. Бэс Дьарааһын
   «Сарсын мас курдук ол харчыны аҕал», — диир Хаҥханта, уордайан олорон. «ХС»; 2) тугу да гыммакка, сөҥөн, хамсаабакка (туохтан эмэ соһуйан дуу, өйдөөбөккө дуу туран, олорон хаал). ☉ Как истукан, истуканом (стоять, сидеть)
   Мас курдук олорон хаалымыаҕыҥ, Бараныахпытыгар диэри Барсыспахтаан хаалыаҕыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньукулааскы туох буолбутун өйдөөбөккө, мас курдук туран эрэ хаалла. «ХС». Мас-таас курдук — бигэтик, кытаанахтык, ханалыппакка, биир-икки тылынан (эт, саҥар). ☉ Твёрдо, решительно, категорично, как отрезать (сказать)
   Василий Макарович, Кыыс Хотун итинник мас-таас курдук тыллаһыа диэбэтэх киһи, чинэрис гына түстэ. А. Сыромятникова
   [Остуорас дьахтар Дабыыкка:] Милииссийэ тахсыбыт, эйигин мас-таас курдук ыҥыртарар. У. Нуолур
   Дьон ыйыттахтарына Дьэбдьиэ ордук мас-таас курдук быһаччы эппэккэ, сэрэнэн, тугуна н эм этэ ханалытан аккаастыыр буолбута. «ХС». Мастаах дойдуга баппат — кимниин да сатаан тапсан олорбот. ☉ Ни с кем не уживается. Мастаах дойдуга баппат Баламат майгылаах Баранаак эбиккин. И. Т е п л о у х о в - Т и м о ф е е в. Мас тас диирин уйбат — кыраны да уйбат, олус ньиэрбинэй, киҥнээх. ☉ Вспыльчивый, раздражительный
   Кэбис-кэбис, киниэхэ инньэ диэбэппин, мас тас диирин уйбат дьахтара. «ХС». Мас тосторунан I кэпс. — олус түргэнник (сүүр). ☉ Очень быстро (бежать, мчаться)
   Саа тыаһыттан соһуйбут куобах мас тосторунан ойдо. НАГ ЯРФС II. Мас тосторунан II кэпс. — олус куруубай, кыайан бэйэтин туттуммат. ☉ Грубый, резкий, невежливый
   Силипиэни кытта сэрэнэн кэпсэтээр, мас тосторунан майгылаах киһи. НАГ ЯРФС II. Мас төрөөн көр мас курдук
   2
   Манчаары аба ҕатын тылыттан, албыннаабыта баламатыттан соһуйбута бэрдиттэн мас төрөөн хамсаабакка хаалла. Софр. Данилов. Балачча кэтэспиппит кэннэ Ойуунускай олбуор түгэҕиттэн бу тахсан тиийэн кэллэ. Биһиги эрбиибитин ыһыктан кэбиһэн баран, үһүөн хамсаабакка мас төрөөн, саҥата суох кини диэки көрөн турдубут. Н. З аболоцкай. Мастыы бат — туохтан эмэ кыккыраччы аккаастанан, батан кэбис. ☉ Отказаться наотрез от чего-л.
   Сүүрүүлээх [киһи аата] тустууну мастыы баппыта. «ХС». Мастыы тардыс — кимниин эмэ тэҥҥэ киирис, эгил-тэгил буол. ☉ Тягаться с кем-л. на равных
   Бастакы декадаҕа эһиги бастаабыккыт, иккискэ кинилэр, билиҥҥитэ мастыы тардыһан иһэҕит, ый түмүгэр хайаҕыт буолар. «Кыым». Мас хатырыгын курдук — олус элбэх, дэлэгэй буолан сыаналаммат, улахаҥҥа ууруллубат буолбут. ☉ соотв. как грязи (очень много)
   Кырса, саһыл мас хатырыгын курдук, оннук сыаната суох буолбут, тэбэ сылдьаллар, иһэхтэригэр кэһэллэр диэн үгүс куоратчыт кэпсээн кэлээччи. А. Софронов. Мас чаакы буол түөлбэ. — тугу эмэ кэтэһэн мээнэ сырыт. ☉ Болтаться без дела в ожидании ч его-л.
   Куоракка киириэхтэрин баҕалаахтар [массыына кэтэһэн] МТС гарааһын таһыгар эрдэ, киэһэттэн мустан, мас чаакы буолаллара. «ХС»
   Маһын ииктэтэр (ытатар) көр ииктэт. Халлааммыт маһын ииктэппит. НАГ ЯРФС II. Окко-маска (маска) умньаммат акаары — өйүнэн тиийиммэт. ☉ соотв. дубина стоеросовая. Тэҥн. мас акаары. Оруо маһы ортотунан — сиэргэ баппаттык, тосту-туора, баламаттык (быһыылан, саҥар-иҥэр). ☉ Бесцеремонно, нахально (вести себя, высказываться); соотв. лезть на рожон
   Атаанап оруо маһы ортотунан [Макаровы] эккирэтэр, араас бөҕү-саҕы кини туһунан була сатыыра иһиллэр. Д. Таас
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук, оруо маһы ортотунан, була сатаан мөҕөмөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков
   Поэзия туһунан кэпсэтэ олордохторуна, э н оруо маһы ортотунан бэйэҥ үлэҥ былаанын туһунан кэпсээн киирэн барыа суохтааххын, …… ол кэпсэтии култуурата. ФВН ЭХК
   ◊ Аргы мас көр аргы
5. Аҕам илимин аргы маска ыйаата. «Кыым»
   Арыҥах мас көр арыҥах. Арыҥах мас анныгар бэйэ куобах кирийиэҕинэнкирийэн олорорун Никиитэ уол тэһэ к ө р ө н ы л л а. «ХС». Баттык мас — 1 ) а т аҕа ыалдьар киһи хонноҕор тирээн хаамарыгар туттар анал балтыһах маһа. ☉ Кос тыль
   Сотору икки баттык маска тайанан, эргэ синиэлин тэллэҕэ соҕотох сототугар охсуллуммахтаан, Түмэп пий тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Василий түннүк сэҥийэтигэр өйөннөрө ууруллубут …… баттык мастарын ы л ла. Н. Лугинов. Уҥа диэки биир аан аһылынна …… олус дьүдьэйэн, саһаран хаалбыт киһи баттык мастарга хоннохторуттан ыйанан, быган көрдө. Л. Т о л с т о й (тылб.); 2) тугу эмэ баттатарга туттуллар мас. ☉ Деревянная подпорка
   Дьиэбитигэр ким эрэ сылдьыбыт, баттык маспытын ылан кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин
   Дьиэ маһа көр дьиэ I. Холкуостаахтар дьиэ маһын таһаннар хотоҕостоотулар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ис мас — тэбиэх диэн курдук. Уус Анатолий оҕотун ис маһын эбиэттэн киэһэ оҥоруох буолла. В. Яковлев
   Утар. тас мас. Кыс мас көр кыс II. Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээ к үрдү г эр сү г э уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай
   Сарсыарда, барыахтарын иннинэ, Сэргэйдээх Киирик кыс маска олорон кэпсэттилэр. «ХС»
   Кыстык мас көр кыстык I. Оҕонньор кыстык маһыгар тахсан эҕэрдэлии хаалла. Амма Аччыгыйа. Кэрэх мас — кэрэх ыйаммыт маһа. ☉ Дерево, на которое вешали шкуру жертвенного животного
   [Хатан Тэмиэрийэ:] Аан дойду атыыра, Ааттаах ойуун өллө, Муҥатыйдым, Муҥурданным …… Ким кэлээхтээн Кини курдук кэрэх маска кэп туонуоҕай? П. Ойуунускай
   Мас арыыта көр арыы II. Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
   Балы гы соркуойдааһыҥҥа хайаан да мас а р ы ы т а эрэ туһаныллыахтааҕын өйдүүр наадалаах. ТИИ ЭОСА
   Өскөтө быһах эбэтэр биилкэ балык сыттаах буоллахтарына, тымныы ууга мыылалаан сууйуллар, онтон мас арыытынан оҕунуохтаан үчүгэйдик сотуллар. «Кыым». Мас көтөрө — ойуурга үөскүүр, онно олохтоох бултанар көтөрдөр уопсай ааттара. ☉ Лесная дичь
   Бу тыаҕа тииҥ, кырынаас, куобах суоллара, мас араас көтөрдөрүн суоллара элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
   Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннары-сайыннары үөрдүүр. И. Данилов
   Ардыгар мас көтөрүн Кэрэмэс дьиэтин ааныгар таһар идэлэннэ. «ХС». Мас кыстыыр — дьиэ таһыгар оттор маһы эрбиир, хайытар сир; хайытыллыбыт маһы дьиэ иһигэр сааһылаан уурар сир. ☉ Место во дворе для распилки и расколки дров; место в доме для складывания поленьев
   Ыстапаан …… мас кыстыырга сытар сүгэтин ылан уот иннигэр эргим-ургум көрө олордо. А. Софронов. Мас кыыла түөлбэ. — 1) тыалаах сиргэ үөскүүр кыыл таба. ☉ Дикий северный олень, обитающий в лесной полосе
   Мас кыыла таба атын көрүҥнэриттэн лаппа улахан буолар. «ХС»; 2) улар. ☉ Глухарь. Мас кэрдээччи — тутууга эбэтэр уокка отторго анаан маһы суулларар, бэлэмниир киһи. ☉ Лесоруб
   Дьукаахтыылартан иккистэрэ …… бириискэҕэ туттуллар шахта өйөбүлэ, тирээбилэ бэрэбинэни кэрдэ кэлбит мас кэрдээччи. Н. Заболоцкай
   Мас кэрдээччилэр тыаны кэрийбиттэрэ, мастары охторон барчалаабыттара. «ХС»
   Урут, биллэн турар, мас к э рдээччи туттар тэрилинэн сүгэ уонна тимир эрбии буолара. «Кыым». Мас ойуун — бөкүнүк, биитэр түөрт кырыылаах мас оонньуур (кылгас атахтаах, арыый уһун тутаахтаах, холоруктатан оонньууллар). ☉ Юла (волчок)
   Тыы раахы көтөрүм мас ойуун курдук күөл үрдүгэр кукунайа-кукунайа ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
   Дьон быыһынан …… тиэтэйбит официант калар мас ойуун курдук ытыллан ааһаллар. Н. Заболоцкай. Мас сыыһа — тугу эмэни уһанарга, тутарга эбэтэр маһы мастааһыҥҥа тахсар мас бытархайа. ☉ Щепка
   [Дьэбдьиэ:] Ханнааҕы маспытын оттор үһүбүт. Кыс маспыт эстибитэ. Арай мас сыыһа киллэрээ инибин, онтукабыт да бүппүт быһыылааҕа. Суорун Омоллоон
   Уол куһун тостубут кынатын биир сэбирдэҕинэн суулаата, таһынан чараас мас сыыстарын тутта, ол таһынан таҥас кырадаһынынан бобо кэлгийдэ. Т. Сметанин
   Лэкиэс Түргэн соҕустук хоруобун үгэххэ киллэрэр уонна тахсан мас сыыһын харбыыр. С. Ефремов. Мас тардыһыы — саха национальнай спортивнай кү рэхтэһиитин көрүҥэ: икки киһи сиргэ утарыта олорон, атахтарынан тэбинэн, биир маһы тутан бэйэ-бэйэлэрин тардыһыылара — маһы төлө ыыппыт, өн дөйбүт киһи кыайтарар. ☉ Якутский национальный вид спорта (букв. перетягивание палки): проигрывает тот, кто первым выпускает палку или тот, кого перетягивает на свою сторону противник
   Ыһыахха сырсыы, мас тардыһыы, тустуу кэнниттэн, киэһээҥҥи сөрүүн түһэн эрдэҕинэ, ат сүүрүүтэ саҕаланна. Н. Босиков
   Мас тардыһыы кыһыннары даҕаны дьиэ иһигэр оонньонорунан үчүгэйдээх. ЧМА ЭТНББ
   Мас тардыһыы кыттааччылары барыларын кытта тардыһыы ньыматынан [круговой ньыманан] ыытыллар. СНККБ
   Мас туруйата көр туруйа. Мас туруйата уйатын уулаах, бадарааннаах сиртэн чугас суон тиит маска оҥостор. «ХС». Мас усса эргэр. — төрөөбөт дьахтар. ☉ Бесплодная, нерожающая женщина. [Огдооччуйа:] Ийэм эргэ тахсан баран, отуччатыгар диэри төрөөбөтөх, этэргэ дылы, мас усса дьахтар буолан сы лдьыбыт. И. Г оголев. Мас ууһа — маһынан уһанар, дьарыгырар киһи. ☉ Столяр
   Хабырыыс эһэтэ Сэмэн оҕонньор — ааттаах мас ууһа. Амма Аччыгыйа
   Тамалакааҥҥа бы лыргыттан быйылга диэри мас уустара олохсуйбуттар уонна ол дьиэлэрин оҕолоругар биэрэн испиттэр. «Кыым». Мас үөнэ — мас хатырыгын анныгар үөскүүр, чиэрбэҕэ майгынныыр үрүҥ дьүһүннээх лыахтыҥылар ыамалара. ☉ Древесница (личинка бабочки)
   Баараҕай көҥдөй тииттэн мас үөнүн көрдөөн киргил, Тыа чуумпутун уйгуурдан, Тыҥкыначчы ытаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Дьиэ маһын мас үөнэ тобулута сиирэ үгүс буолар. Ону быыкаайык хайаҕастар баар буолбуттарыттан көрөн билиэххэ сөп. Дьиэ к. Мас үрүмэччитэ — күл курдук болоорхой дьүһүннээх, улахан истээх лыах. ☉ Шелкопряд сибирский
   Мас үрүмэччилэрэ кытарымтыйбыт сэбирдэхтэр үрдүлэригэр көтөн эйэҥнэһэллэр. «ХС»
   Олох мас көр олоппос. Дьэргиэйэп олох маска олоро түстэ, уһун сототун оллооннуу уурунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Сибэккилээх бөлкөйдөр тастарынааҕы олох мастарга кырдьаҕастар сэһэргэһэ таарыйа сиэннэрин кэтииллэр. Н. Лугинов
   Түннүк анныгар соҕотох орон, хос ортотугар кырааскатын өҥө биллибэт буолбут бэйэ оҥоһуута остуол, лаппычах икки олох мас тураллар. «ХС»
   Тайах мас көр тайах II. Тоҥус сордонон-муҥнанан, иннинэн-кэннинэн иҥиэхтии иһэн, табалара үргүбүтүгэр тайах маһын мүччү тутта. П. Ойуунускай
   Эмээхсин тайах маһын тайаарыччы дайбаан, ааҥҥа тиийдэ. Амма Аччыгыйа
   Тайах маска тэптэ рэн туран өкчөччү түспүт эмээхсин былааа тын уһугунан эмиэ хараҕын соттумахтаата. Е. Неймохов
   Тас мас — куор чах диэн курдук. Тас маһыгар сөптөөх үчүгэй харбыыл баар сирин ыйан биэрдэ. В. Яковлев. Утар. ис мас
   ср. уйг. маш ‘растение семейства бобовых’, тюрк. аҕач, аҕаш, агач ‘дерево’