прил. 1. (о ветре) балаһа, күрүс, күрүс-күрүс түһэр; 2. (резкий) дохсун, уохтаах; порывистые движения дохсун хамсаныылар; 3. (легко увлекающийся) омуннаах, дохсун (киһи).

бигээ диэнтэн дьаһ
туһ. Сэбирдэхтэр суугунаһар тыастарыгар өр бигэтэн олорбуттара. А. Федоров. Уот кыһыл былаахтар, күрүс-күрүс күүһүрэн кэлэр сааскы тыалга бигэтэн, тэлибирии хамсыыллар. Г. Нынныров

күһүгүрээ 2 диэнтэн холб. туһ. Куолайдарын кулдьугуратан, Күөмэйдэрин Күөгэлдьитэн Кэмэ суох кэпсэтэллэр, Сиэрэ суох сэлэһэллэр, Күрүс-күрүс Күлсэн күһүгүрэһэллэр. И. Федосеев
Сорохтор умса түһэ-түһэ, атыттар тиэрэ түһэ-түһэ солуута дьайаана суохтук күлэн, айахтарын муҥунан хаһыытаатылар, күлсэн күһүгүрэстилэр. «ХС»

даҕ. Ичигэһинэн күрүс-күрүс илгийэр (салгын, тыал туһунан). ☉ Дующий теплыми порывами, веющий легко и тепло (о воздухе, слабом ветре)
Иирэ талах Биэрэктэммит, Ибил салгын Сиккиэрдэммит Элиэнэлиир Эбэкэйим. Күннүк Уурастыырап
Иһиттэн итийэр, Ибил тыал илгийэр. Күннүк Уурастыырап
Күөх от-мас суһуоҕун ибил тыал тарыыр. А. Пушкин (тылб.)

туохт. Улаханнык санааҕын түһэр, санньый, кэрикуру буол. ☉ Сильно опечалиться, огорчиться, горевать
Бэҕэһээ оттон кэлэн бараммын, эн суоххун көрөн, дьэ бардаҕа диэммин, бэркэ да курутуйа-хомойо санаабытым. Күндэ
А.И. Софронов ол тэтэрээккэ …… күрүс-күрүс санаата түмүллэн кэллэҕинэ, иэйэн-куойан, курутуйан-хомойон суруйталыыр эбит ээ. Н. Заболоцкай

даҕ. Кураанах тымныы тыаллаах (сааскы, күһүҥҥү халлааны этэргэ). ☉ С холодным пронизывающим ветром (о погоде весной или осенью)
Хотугулуур муораттан Хобдох, кэмсиин салгыным Күрүс-күрүс үртэлээн Күөгэлдьиппит уу үрдүн. М. Тимофеев-Терешкин
[Былыт] кэлиэ суох эбээт, кэмсиин, куһаҕан күн, бүгүн хоту диэкиттэн ылбыт. Н. Түгүнүүрэп
Баччаларга, муус барар кэмигэр, өрүү да тыаллаах, кэмсиин күннэр турааччылар. «ХС»

аат. Сайа охсор тымныы салгын; күрүс-күрүс кэлэн ааһар тымныы тыал. ☉ Струя, поток холодного воздуха, порывы холодного ветра
Кээҥсээрдээх Кэрэ киэһэ Киэркэйэн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
△ Сылаас кэмҥэ үрэр сөрүүн тыал. ☉ Прохладный ветерок, дующий в теплое время
Дэҥ кэриэтэ сайа охсор кээҥсээр, итии салгыҥҥа бөтө бэрдэрэн, иҥэн-сүтэн хаалар. Сэмээр Баһылай. Киэҥ дойду кээҥсээр-дээх — Сайа охсо салгыйар. С. Тимофеев

сыый диэнтэн төхт
көрүҥ. Күрүс-күрүс тыал түһэн, уулусса буорун өрө ытыйан, уулуссалары баһыттан атаҕар диэри сыыйталаан кэбиһэр. Эрилик Эристиин
Үлүһүйбүт бөрөлөр убаһалар тараһаларын хайыта тыыта, такымнарын иҥиирин сыыйталыы сырыттылар. Р. Кулаковскай
Быыпсай тор курдук хара бытыгын тарбахтарын төбөтүнэн туорамаары сыыйталаабыта. И. Никифоров

аат., кэпс. Олус күүстээх, иһиирэн эрэр курдук тыастаахуустаах тибии. ☉ Сильная снежная буря, сопровождаемая громким свистящим шумом
Кулун тутар ый тибиитэхаһыыта дэлэтэ дуо — бүгүнү быһа тыаллаах хаар көмөн-көмөн баран, өссө түүннэри оҥостон турбут быһыылаах. Бэс Дьарааһын
Тибии-хаһыы буолаары гыммытын биттэнэн, илиилэрэ-атахтара умайан, кини ол түүн аанньа утуйбата. Г. Нынныров
Күрүс-күрүс күүстээх тыаллар түһүтэлээннэр, тибии-хаһыы буолуталаабыта. «ХС»

I
ил гын - 1) саба биэр, сайа оҕус (салгын туһунан). ☉ Обдавать, веять, нежно касаться (о ветре, воздухе)
[Күн] ситэ уоттана илик буолан, сүрдээх сылаанньыгас сөрүүн, сайаҕас салгын киһи сирэйигэр ил гына түһэрэ чэбдигэ, сэргэҕэ олус. А. Софронов
Дөрүн-дөрүн сөрүүн салгын киһи сирэйигэр эйэҕэстик ил гынан ааһар. Амма Аччыгыйа
Хантан эмэ муҥ саатар Сөрүүн салгын ил гыммат. Күннүк Уурастыырап; 2) көсп. хамсаан, күөдьүйэн кэл. ☉ Приходить в состояние волнения, возбуждения, движения
Уол сүрэҕэ итиинэн ил гынна. А. Сыромятникова
Долгуйуу… Адьас умнуллубат да баҕайы эбит. Уруккуу-урукку түүнүгүрбүт өйдөбүллэр дьапталҕаларын түгэҕиттэн туох эрэ ил гынна. Н. Лугинов; ил курдук - итиинэн саба биэрэр, сылаас (салгын, тыал туһунан). ☉ Теплый, обдающий теплом (воздух, ветер)
Хоту диэкиттэн күрүс-күрүс сайыҥҥы ил курдук сып-сылаас тыаллар үрэллэр. «Чолбон»; ил салгын - итии салгын, итиинэн илгийэр салгын. ☉ Обдающий теплом воздух
Илигирии сиэттиһэн, Ил салгын иэнигийэн Ийэ сири сылыппытыгар, Эйэҕэстэй алааспар Эйээриэҕиҥ, эдэрдээр! Саха нар. ыр. III
II
аат. Эйэлээх буолуу; бэйэ икки ардыгар этиспэккэ-охсуспакка, өстөспөккө нус-бааччы сыһыаннаһыы. ☉ Дружественные, мирные, спокойные отношения между кем-л. [Аайта:] Мотя, эн биһиги илбитин харыстыыр буоллаххына, Аны миигиттэн тугу да ыйытыма. И. Гоголев
Иллээҕэр эйэҕэс сүрэхтээх, Өстөөхтүүн көрсүһэр күрэхтээх, Ийэ сир эйэлээх олоҕун, Эн курдук, көмүскүү туруохпут! Күннүк Уурастыырап
Тахсарын кэтэһэр Таптыыр да сибэкким, Ардыгар ил эстэр Аргыһа эбиккин. С. Тимофеев
ср. тюрк. ел, ил 'народ, племенной союз; государство; мир, согласие'