туохт. Улам улаат, күүрээннэн. ☉ Сопровождаться громким, гулким звуком. Тыас улам дүрбүөннэннэ

туохт.
1. Ньиргийэр тыастан, ньиргийэн иһилин. ☉ Становиться громче, звучать гулко, раскатисто
Муусука ордук күүскэ энэлийэртуойар, ордук ньиргиэрдэнэр. С. Никифоров
2. көсп. Улам күүрээннэнэн бар. ☉ Становиться оживлённее, громче, активнее (напр., о собрании)
Мунньах бүтүүтэ ньиргиэрдэнэн барда. А. Софронов

аат.
1. Тугу эмэ олус дарбатыы, үлүннэрии, улаатыннарыы, үлүннэрэн кэпсээһин. ☉ Преувеличение
Омуна суох эттэххэ, сүүһүнэн сытыы иннэ, бүргэс мин куйахабар дьөлүтэ хатаммахтаабат дуо? Н. Заболоцкай
Сурах — сороҕор татым, ардыгар омун буолар. С. Федотов
2. Наһаа күүрээннэнии, быыппастыы, ыгым, быыппастыгас майгы. ☉ Вспыльчивость
Сүөдэр Бэһиэлэйэп хаартыга балыйсан баран, омун муҥутаан, кини урут охсор. Амма Аччыгыйа
Сордоҥ оботун омунугар Оннооҕор оҕотун ыйыстар. Айталын

1. сатар 1 диэн курдук. Сарсыныгар халлааным саталанна: Сатыылаан түстэ буурҕа-буһурук. С. Тарасов
2. көсп. Ис-искиттэн уоҕуран тур, дохсун күүрээннэн (хол., киһи санаатын этэргэ). ☉ Обретать необычайную силу, небывалый подъём, вдохновение (напр., о мыслях, разуме)
   Турууй, бары дойду кырыыстаах Аччык кулут дьон аймаҕа! Өйдөөх санаабыт саталанна, Өлөр өскө тэрилиннэ. П. Ойуунускай
   Саха омук барахсан Саҥата сааллар этиҥ буолан саталанна, Тойуга дорҕоон айан суолунуу тобулунна. Н. Рыкунов

туохт.
1. Ыраахха диэри дуораһый, ыраата дуорайан иһилин. ☉ Гулко раздаваться, разноситься (о сильном звуке, голосе), греметь. Күөл диэки саа тыаһа сатараата
□ Тыраахтар мотуорун тыаһа сатарыы-сатарыы ньириһийэр. М. Доҕордуурап
Күүстээх охсууттан сир титирээтэҕин, хайаларга ой дуораана сатараатаҕын ахсын Миимээн мичээрдээн кэбиһэр. И. Данилов
Сайсары үрдүнэн сатарыыр оһуохай, Иһиллээҥ итиннэ Манчаары куолаһын. Эһиэкэй, оһуохай, Эһиэкэй, оһуохай! Т. Сметанин
△ Улахан тыастан доргуй, куугунаа (хол., салгыны, тыа үрдүн этэргэ). ☉ Задрожать, задребезжать, загудеть (напр., о воздухе, верхушках деревьев в лесу)
Абааһы уола …… икки куораан далай ытыһынан чарапчыланан көрдө да, уҥуоргу тыа баһа сатарыар диэри ыллыы турда. Саха фольк. Үлэлиир оҕолор ыллыыллар — Ырыаттан көй салгын сатарыыр. Күннүк Уурастыырап
Борохуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда, Хайа баһа сатараан, Ньурба иэнэ уораһыйда. С. Васильев
2. көсп., поэт. Күүрэн-күүһүрэн тур, дохсун күүрээннэн. ☉ Проявиться в полную силу; разнестись, грянуть
Хара дьайы халбарыт, Хара ыты хампарыт! Уруй-тускул туругурдун, Айхал-талба сатараатын! С. Зверев
Үөрэх күүһэ өрөгөйдөөтө, Саргылаах саҥа сатараата. И. Чаҕылҕан
ср. хак. сатра ‘рычать; стрекотать; греметь’

туохт.
1. Саталан, сата түспүтүн курдук улаханнык тыалыр. ☉ Свирепствовать, бушевать (о непогоде)
Дьыбарсыйан сарсыарда Кыйыдыйан сатарда, — Силлиэрбэхтээн иһиирдэ, Сэбирдэҕи сиксийдэ. А. Абаҕыыныскай
2. Улахан тыас, саҥа охсуллуутуттан дуорааннан, тыас, саҥа дуорааннан (хол., тыаны, салгыны этэргэ). ☉ Наполняться громким шумом, сотрясаться от громового звука (напр., о лесе, воздухе). Тыа баһа сатарар хаһыыта иһилиннэ
□ [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бүлүмүөт тыаһынан сатара Хараҥа түүн кэтит ытыһын Хабырҕаччы таһынара. С. Тимофеев
3. Күүскэ сатараа, сатараан иһилин (хол., саа тыаһа). ☉ Раздаваться, прокатываться, разноситься (напр., о выстреле, голосе, песне)
Тыа иһэ уотунан оргуйар, Саа тыаһа сатарар. А. Абаҕыыныскай
Ырыабыт чугдаардын, Саҥабыт сатардын, Дорообо, Саҥа дьыл. И. Артамонов
Хамандыыр илиитин өрө уунан: «Батарея, огонь!» — диэн хатан, чуор куолаһа сатарбыта. А. Бродников
4. көсп., поэт. Эбии күүрээннэнэн таҕыс, күүһүрэн кэл (абарыы-сатарыы эбэтэр үөрүү-көтүү туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, разгораться (напр., о каком-л. чувстве)
Абарбыт, сатарбыт санааны бурайа Дьаадара халлааҥҥа кыырайар. Эллэй
Хатаҥат тыала түһэр, Өһүөн ардах өрөөн барар Хара дьай күүһүн эһэр Өрөгөйдөөх өргөс, сатар! А. Абаҕыыныскай
Күн көрөн халлаан дьайҕарда, Көр-нар, үҥкүү сатарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Улаат, эбии уоҕур (хол., тымныы күүһүн этэргэ). ☉ Набирать силу, крепчать (напр., о морозе)
Кыһыҥҥы тымныы сатарбыт, Кыйыһыйбыт муус толоон. И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Күүрэн өрө үлүн, өрө күүр (ууну, долгуну этэргэ). ☉ Подниматься, вздыматься (о волнах)
Модун Муора уута түллэн, Түллэн, үллэн күллэ. Күннүк Уурастыырап
Дьоҕойон долгуннар Өрүтэ түллэҕит, Дархан очуоска Күүскүтүн эһэҕит. М. Ефимов
△ Өрө күөдьүй, өрө субулун (хол., буруо). ☉ Клубящимися столбами подниматься вверх (напр., о дыме)
Очуос тумул быарыгар, Оттоох таала сыырыгар Сангаар куората көһүннэ, Салаҥ буруо түлүннэ. С. Васильев
2. Быччыҥнаргын күүһүҥ муҥунан күүрт; күүр. ☉ Напрягать мышцы; напрягаться
Аҥаа Моҥус түллэр, Үчүгэй Үөдүкүнү түөрэ халбарыйар, аны кини Миинэ түһэр. И. Гоголев
Үрүҥ эриэн кунан оҕус Сиһэ түллэ түрдэстэн Сири сыллыы дьүккүйэр. Күннүк Уурастыырап
Киһи куйахата дьыр гынна, быччыҥнара түллэн кэллэ. Болот Боотур
Түөһэ түллэ түһэн, наһаа эрчимнээхтик кыланна. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ баттааһын көмөтүнэн үлүн. ☉ Напрягаться под давлением, воздействием чего-л.
Бары эттиктэр итийииттэн түллэллэр, сойууттан тардаллар. СПН СЧГ
3. Эккин-сииҥҥин барытын күүрдэн үнүн, ыгыһын (хол., оҕолоноргор). ☉ Тужиться (напр., при родах). Дьахтар оҕолоноругар сатаан тыыныахтаах уонна түллүөхтээх
4. көсп. Күүһүр, күүрээннэн, өрө күүр. ☉ Поднапрячься, поднатужиться
Түлүннүн тыыл, фронт бүттүүн күүспүт Түргэнник кыайар туһугар. Дьуон Дьаҥылы
Олох сайдарын туох да кыайбат, Оргуйар, түллэр, дэбилийэр. И. Эртюков
Күүстээх демонстрациялар түллэн ааһыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Дьон курдук дьонноруҥ, Чурапчы, Сороҕо суоҕун да иһин, Дьэ хаһан даҕаны эн бачча Түллэн үлэлии илигиҥ. Дьуон Дьаҥылы
ср. тув. түлүк ‘разгар, наивысшее напряжение’, кирг. түлүк ‘мучение, трудность’

1. уоттаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Уолаттар …… испиискэлэрэ да, чокуурдара да суох буолан сатаан уоттанан аһаабакка сылдьыбыттар. Саха фольк. Сэриигэ, өлүүгэ Дьонноруҥ баранна, Алаһаҥ алдьанна, Уоругуҥ уоттанна. П. Ойуунускай
   Дьөгүөрдээннээх отууларын ыкса айаҕар уоттаннылар. Амма Аччыгыйа
2. Уоттаах буол; сырдатын, сырдатылын. ☉ Загораться; освещаться
   Аал уотун аһатта, кыынньыбыт кымыһынан ыһыах ыһан, сүүнэ улахан былаайаҕа бэйэтэ сандаар уоттанарга дылы гынна. Н. Босиков
   Чүмэчинэн, лаампанан уоттанан олорор тыа ыала, күндьыл ааһарын чаһынан кэмнээбэккэ, халлаан сырдаатаҕына саҥа күн үүннэ, хараҥа буоллаҕына күн бүттэ диэн барыллаан сылдьаллар. «ХС»
3. Сырдаа, чаҕылый (халлаан эттиктэрин туһунан). ☉ Сиять, светить (о небесных светилах)
   Сарсыарда күн уоттаммытын кэннэ тиритэн уһуктаҕын. Далан
   Күн уоттаммыт. Ытыскын сараттаххына, бэл, сылааһа биллэргэ дылы. Н. Лугинов
   Ый тахсан уоттанан эрэр. В. Миронов
   Кыһын сулустар уоттаннахтарына тымныы буолар. ВСС ППУОЯ
4. көсп. Өрө көтөҕүлүн, көхтөн, күүрээннэн. ☉ Воодушевляться, загораться, зажигаться
   Мин санаам уохтанна, Мин тылым уоттанна. Күннүк Уурастыырап
   Олохпут тубуста, Тапталбыт уоттанна. А. Абаҕыыныскай
   [Оҕолор] куттаммыттара ааһан, сүрэхтэрэ үөрүүнэн уоттанан лааҕырдарыгар долгуһа турдулар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   ♦ Хараҕа уоттанна (умайда) — олус долгуйбута, өрө көтөҕүллүбүтэ сирэйигэрхараҕар билиннэ. ☉ соотв. глаза горят (загорелись) у кого-л.
   Уйбааскы хараҕа уоттанан, сирэйэ кытаран баран, охсуох киһи курдук Арамааҥҥа чугаһаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Семён Иванович, туох эрэ үчүгэйтэн, үөрүүлээхтэн сэргээбит курдук күлэн-үөрэн, харахтара уоттанан барда. Т. Сметанин
   Булчут киһи булду көрөн, хараҕа уоттанна, быһаҕын туппахтанна. КФА СБ

I
туохт.
1. Улам үүнэн ситэн ис, сит-хот. ☉ Расти, развиваться (напр., об организме)
Уол бэйэтигэр сөрү-сөп көрүҥнээх, олус сайдыбыт быччыҥнардаах эбит. Н. Лугинов
Хат буолуу …… бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ. ТЕН ИДь
Горуох сибэккилэрэ биирдии-иккилии буолан сэбирдэх хонноҕор сайдаллар уонна алларааҥҥылартан саҕалаан олбу-солбу аталлар. ХКА
2. Салгыы тупсан, эбиллэн үрдээ, үрдүкү кэрдиискэ таҕыс. ☉ Совершенствоваться, прогрессировать, идти вперёд, развиваться (напр., о науке). Наука сайдар. Өй-санаа сайдар
□ Киһи уопсастыбатын олоҕо иннин диэки дьулуруччу сайдан иһиитэ үлэттэн тутаахтаах. М. Доҕордуурап
Быйыл киһи-сүөһү олус элбээтэ, тиэхиньикэ сайдан эрэр. С. Ефремов
Олох тубуста, култуура, үөрэх сайынна. С. Никифоров
3. Өй-санаа өттүнэн үүн, билиилэн-көрүүлэн. ☉ Развиваться умственно, повышать интеллект
Сэбиэскэй киһи үөрэнэрэ, күнтэн күн аайы сайдара — үлэлиирин курдук эбээһинэһэ. Суорун Омоллоон
Үүнэн, сайдан кини Үксү биллэ-көрдө. Күннүк Уурастыырап
4. Ордук үчүгэйдик таҕыс, көхтөн, күүрээннэн, хоннохтон (хол., үлэни, киһини да этэргэ). ☉ Набирать силу, разворачиваться вовсю (напр., о деятельности)
Саха сирин — дойдуларын, Якутскайы, Халыманы, Сааны, булду, ону-маны Сайдан туран кэпсэттилэр. Күннүк Уурастыырап
Хатан дьыбардаах, харсаах тыаллаах күннэртэн хаайтарбакка, үлэ сайдан барда. М. Доҕордуурап
Тиийбитим, доҕоор, дьэ оһуохай бөҕө ааттааҕа сайда турар эбит, икки-үс эргиир буолан омунугар сирдиин ньиргийэ олорор. Н. Заболоцкай
5. филос. Тохтообокко уларыйа, кубулуйа тур. ☉ Быть в постоянном движении, меняться, развиваться
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дойдум Аһары да сайдыбыт, Алыс да тупсубут эбит. Нор. ырыаһ. Айылҕа, сир ийэ кимтэн да тутулуга суох бэйэтэ туспа сайдар сокуоннаах. А. Сыромятникова
ср. тюрк. йай ‘распространяться’
II
1. аат.
1. Үүнээйи үүнэн ситэр дьыл ордук итии кэмэ (Саха сиригэр ыам ыйын бүтүүтүттэн атырдьах ыйа бараныар диэри). ☉ Лето (в Якутии — с конца мая до конца августа). Сайын буолла. Саха сирин сайына кылгас
□ Сайын ааһан, от-мас хагдарыйан, күһүн кэлбитэ. Н. Якутскай
Күөх даҕаны сайыннар Күөгэһэн кэлэр буоллулар. С. Васильев
Сааскы ыһыы бүттэ, самаан сайын саҕаланна. М. Доҕордуурап
2. көсп., поэт. Сырдык, үөрүүлээх кэм. ☉ Пора расцвета, беззаботной радости (напр., о детстве)
Дорообо, мин дойдум кыһына, Үрэх, алаас, маҥан хаар! — Манна баар мин санаам сайына, Сүрэх сааһа манна баар. Эллэй
Уоҕа хаммат баҕарыы Утаҕынан умайан, Оҕо сааһым сайынын Ойууругар хаамабын. Баал Хабырыыс
Саҥаны айарга күүспүн ууруом, Самаан сайыны чэлгитиһэ туруом. С. Васильев
2. сыһ. суолт. Дьыл ордук итии кэмигэр, сайыҥҥы кэмҥэ. ☉ Летом
Аны сайын аҥаардас Лоҥкуудаҕа хас да сүүс га сирин оттуохтара. М. Доҕордуурап
Быйыл сайын икки сыллаах таһаҕаһы аҕалаллар үһү. П. Егоров
Оттон мин буоллахпына дьиэбэр сайын эрэ көстөн ааһабын. С. Ефремов
♦ Дьахтар сайына көр дьахтар
Дьахтар сайына диэн ааттаах Сылаас да күннэр кэлэллэр. Оттон түүнүн хаар хаһыҥнаах, Оччоҕо сир-дойду киэркэйэр. Баал Хабырыыс. Сайын дойду кэпс. — тымныы түспэт сирэ, итии дойду. ☉ Страна с жарким климатом
Былыргы дьылларга, ааспыт күннэргэ кыһына-кырыата суох сандалас сайын дойдуга …… Александр Македонскай диэн — дьүһүннээх үчүгэйэ, өйдөөх бэрдэ, уот аргыстаах, кыргыс дьайдаах, хаан олбохтоох ыраахтааҕы баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
◊ Сааһыары сайын — көр сааһыары
Сааһыары сайын этиҥнээх ардах түүнү быһа түспүтэ. С. Васильев
Күһүөрү сайын көр күһүөрү. 1918 сыллааҕы күһүөрү сайын Иркутскайтан үрүҥ сэриитэ кэлэн Дьокуускайы ылбыта. Бэс Дьарааһын
Күһүөрү сайын Кэрэ баҕайы! Баал Хабырыыс
ср. др.-тюрк. йайын, тув. чайын ‘летом’