туохт. Буулаҕа күүстэн, күүһүрэн-уоҕуран тур. ☉ Стать могущественным, по-богатырски сильным
Эйэлэспэт кинилиин Өктөөптүүн хаһан да өстөөх, эн эбэтэр мин диэт кириэтэһэн киирдилэр, Буһар-хатар буулаҕатыйар онно Өктөөп уонна улууканнаах кырдьык иһин кимсиһэр. С. Тарасов

туохт. Күүһүр-уоҕур, дириҥээ (хол., этэр тылыҥ), киэҥ далааһыннан. ☉ Набираться сил, крепнуть, усиливаться, обретать мощь
Дьиҥнээх сахалыы дууһата ким баҕарар өйүн-санаатын өрүкүтэрдии арыллан, этэр тыла-өһө имэҥирэн, эҥсиилэнэн кэлэрэ. Амма Аччыгыйа
Остуоруйа ини-биилэриттэн кэлин хайаан да куччугуйдара киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолан тахсарын санаатахпына, бу суруйар аат символиката ордук кэҥиир, эҥсиилэнэр. ФЕВ УТУ

туохт.
1. Күүстээх долгуннан (хол., муора). ☉ Сильно волноваться (напр., о море)
Байҕал буолла да хаһан эмэ бааллырыахтаах, буурҕаланыахтаах, кыра харамайдар биэрэккэ быраҕыллаллар, өлөллөр, хаталлар. Н. Тобуруокап
Муора хараара, туртаҥныы Бааллырбыта күүстээҕин! Дьуон Дьаҥылы
Саас тыгар саһарҕа – Сайсары сыһыыта, Бааллырар Өлүөнэ – Барылара биһиэнэ. П. Тулааһынап
2. көсп., поэт. Күүһүрэн-уоҕуран ис, күүрээннир. ☉ Становиться сильнее, мощнее
Түбүктээх үлэ түүннэри-күнүстэри бааллыран, тарҕанан, холкуостар киллэм буолактарыгар хаамта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мин санаам махталтан бааллыран, Үөрүүбүн күн күүһэр былаата. Көһүннэ тыаллаахха бааллыран, Алааһым мутукча былаата. Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Туохтан эрэ үөрэн-көтөн көтөҕүлүн, сэргэҕэлээ. ☉ Оживиться, вдохновиться, почувствовать себя на подъёме
Мин биир уостаах саабар ботуруон уктан баран, урутаан өрөйөн-чөрөйөн истим. «ХС»
2. Тугу эмэ оҥорорго бэлэм буол, ыарахаттары туоруурга күүһүрбүт-уоҕурбут курдук буол. ☉ Проявлять собранность, готовность к преодолению предстоящих трудностей; чувствовать прилив энергии при преодолении трудностей
Саныыбыт ыар ыарыыны үүрэн, Өрөйөн-чөрөйөн турууну. Л. Попов
Бу эһиги, саха ыччата, үөрэниҥ, сайдыҥ. Саҥа, сайдар олох кэллэ. Өрөйөн-чөрөйөн биэриҥ. В. Гаврильева

туохт.
1. Түргэтээн биэр, түргэтээ. ☉ Ускоряться, убыстряться, усиливать, прибавлять темп
Тутуу улам тэтимирэн барар. И. Данилов
Магнитнай буурҕа дьайыытыттан мэйии да үлэтэ тэтимириэхтээх. Г. Угаров
Киэһээҥҥи омурҕан буолуор диэри өссө ордук тэтимирэн үлэлиибит. С. Маисов
2. Күүһүр-уоҕур; эрчимир. ☉ Набираться сил (о ком-л.), усиливаться (о чём-л.)
Дырааһай мэктиэтигэр эдэригэр түспүт курдук тэтимирбит буолбат дуо! Н. Якутскай
Төлөн улам уоҕуран, тэтимирэн, дьиэрэҥкэйдээн эрэрдии тэйиэккэлээтэ. И. Гоголев
Мотуор сүрэҕэлдьээбиттии бөтө-бөтө төлүтэ тэбиэлээтэ, онтон улам-улам тэтимирэн истэ. «ХС»

туохт.
1. Улам күүһүрэн-уоҕуран, ордук тэтимнээх буолан ис (хол., санаа көтөҕүллүүтүттэн, үөрүүттэн). ☉ Стать более энергичным, решительным (о ком-л.)
Кини [Тогойкин] хамнанара өссө ордук имигэстийдэ, хаамара эрчимирдэ. Амма Аччыгыйа
2. Ордук күүһүрэн, силлиэрэн ис. ☉ Усиливаться, нарастать (напр., о звуке природных явлений)
Тыа баһа суугунаан, тыал сирилэс тыаһа улам эрчимирэн истэ. Н. Лугинов
Аппыт хонук сиригэр чугаһаан, туйахтарын тыаһа эрчимирэн биир кэм хобургуур. С. Маисов

аат. Кыһыҥҥы силлиэ, хаардаах, тибиилээх күүстээх тыал. ☉ Пурга
[Дьыл оҕуһа] Муннун бууһугураттаҕын аайы, Мунан барар буркун турдун; Тыынан кыскырыттаҕын аайы, Тымныы дьыбара тыйыһырдын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тыал, буркун кэлээри гынна быһыылаах, бүгүн атаҕын ыарыыта ордук бэргээтэ, уҥуохтара кыйаллар. В. Иванов
[Тыал] айаннаан айгыстан иһэн, бэйэтиттэн бэйэтэ тэбиэһирэн күүһүрэн-уоҕуран, өй-мэйдээх тулуйбат ынырык буркунугар кубулуйар. ҮҮА
◊ Ала буркун — олус күүстээх кыһыҥҥы буурҕа. ☉ Сильнейшая зимняя пурга, когда невозможно ехать и даже выйти из дома
Сир-халлаан көстүбэт ала буркуна аҕыс хонугу мэлдьи сэллээбэккэ иһиирэ турда. И. Данилов
Таһырдьа киһи сирэйин чыпчаххайынан биэртэлиир айылаах ала буркун дьаарбайар. У. Нуолур
Халлаан хараҥарар, күн-ый көстүбэт ала буркуна түспүт этэ. «Кыым»
Хара буркун — ала буркун диэн курдук. Айыккабыын! Туох ааттаах хара буркуна түстэ! Тыа баһа иччилээхтик куугунуур. Лиҥкир тииттэр адаархай лабааларыттан хаар таҥнары саккырыыр. С. Никифоров
Хайа уҥуор хапчааҥҥа, Хара буркун будулҕаҥҥа Чоҕул уоттар умайдылар, Чопчу көрөн турдулар. С. Дадаскинов

тыаһы үт. туохт.
1. Хатаннык, чуордук доргуйан тыаһаа (хол., чуорааны, хатан тимири этэргэ). ☉ Звонить, звенеть (о металлических предметах, напр., о колокольчике)
[Бэйбэ рикээн] тахсан ынаҕын ыы олорон исти бит: хобо-чуораан лыҥкынаабыт, кып тыый тыаһа кыҥкыр гына түспүт. Са ха фольк. Көтөр араас саҥатынан Күй гүөрэ сатараан, Х о м у с ч а а н ы м лыҥкынаа, Күөрэгэйдии дьырылаа. П. Дмитриев
Истэбин: тутууга тимир лиҥкиниирин, Хатан ыстаал тардыллан лыҥкыныырын. С. Васильев
2. кэпс. Эрчимирэн тыастанар курдук тыҥаа, кытаат. ☉ Быть, становиться звон ким, гулким от собственной твёрдости, упругости (напр., о туго натянутом ремне)
Күүһүрэн-уоҕуран Күүстээх эттэрэ Күүрэ түстүлэр, Иэнэ дыыгынаата, Иҥиирэ лыҥкынаата. П. Ойуунускай
Сэтинньи саҥатыгар эбэ мууһа лыҥкыныы тоҥмут. И. Гоголев
Эрэймуҥ санаата татымы Сарбыйан ат гынан көлүнэр. Эр бэрдин саһылдьыт айатын Лыҥкыныыр кирсинии эрчийэр. Айталын
3. кэпс. Кэрэтик, чуордук иһилин. ☉ Иметь приятное звонкое звучание, зву чать звонко и красиво (напр., о женском голосе)
Аанчык түөһүн түгэҕиттэн таһаарар ыраас куолаһа наҕыллык лыҥкыныыр. Амма Аччыгыйа
Маайыс кэрэ куолаһа лыҥкынаан иһилиннэ. Болот Боотур
△ Ордук чуордук иһилин, чуораадый. ☉ Иметь особую звучность (о речи)
Оо, сырдык, бачымах сулустар, Олус да үрдүккүт кыйааран! Хоспуттан дьулуһар, уот тымтар Хоһоон нор көттүлэр лыҥкынаан. В. Сивцев
ср. кирг. дыҥкылда ‘издавать протяжные звуки на высоких нотах; звенеть’

аат.
1. Киһи диэн тыл элбэх ахсаана. ☉ Люди
Нууччалыы Мин тыллаах буолламмын Аан дойду эйэлээх дьонноро Өйдүүллэр мин тылбын. С. Данилов
Эх! Бу күн сиригэр көрсүһүүттэн ордук күндү туох баарый? Дьон көрсүһээри арахсаллар буолбаат?! Н. Лугинов
2. тард. ф. Төрөппүттэр, аймахтар, чугас уруулар, кэргэттэр. ☉ Родители, родня, близкие родственники, семья
Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс ном.). Сынньана барыам. Сылайдым уонна дьоммор, төрөппүттэрбэр да сылдьыбатаҕым ыраатта. Н. Якутскай
Биирдэ Дуня киэһэ дьонугар кэлбитэ ийэтэ оһох кэннигэр ытамньыйа олорор. А. Федоров. Оттон Ньургуһун дьонноро кыыстарын нэһилиэккэ, улууска улаханнык биллэр киһи оҕотугар биэрэргэ сүбэлэһэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. тард. ф. Бииргэ сылдьааччылар, бииргэ тугу эмэни гынааччылар. ☉ Люди, вместе проживающие, занятые общим делом, связанные общим интересом
Бу сарсыарда чэйдии олорон, Тогойкин бэҕэһээҥҥи сырыытын [сөмөлүөт абаарыйатыгар түбэһэн тайҕа ортотугар бииргэ олорор] дьонугар кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
Кимэн киирэн иһэр биһиги дьоммут [бүлүмүөт эмискэ ытыалаабытыттан] хаптайдылар. Т. Сметанин
Дьоммун кытары [куорат дьоно бобуулаах чубукуну бултаабыттарыгар] бурайсан баран, кинилэртэн тэйэн, атын хампаанньаҕа холбоспутум. А. Кривошапкин (тылб.)
♦ Дьон (киһи) киһитэ - дьоҥҥо сөбүлэтэр, эйэҕэс киһи. ☉ Общительный, ко всем одинаково хорошо относящийся, добрый, отзывчивый человек
[Хоноһобут] мин Охоноонум бараата быһыылаах. Барахсан кэпсэтинньэҥин, элэккэйин. Эмиэ дьон киһитэ быһыылаах. Н. Лугинов
Кини [С. Зверев] сайдам, сайаҕас киһи. Дойдутугар кинини «дьон киһитэ» диэн ааттаабыттара. «ХС»
Сахалар саамай хайгыыр тыллара «киһи киһитэ», «киһилии киһи» диэн буолара. «ХС». Дьоҥҥо «сээн» дэт - дьоҥҥо сөбүлэт, дьон киһитэ буол. ☉ Снискать, заслужить уважение людей
Күн курдук санаабыт Тэрэнтэй оҕонньорун кэлэттэ, өссө өстөстүлэр. Дьэ уонна хайдах ыал, киһи буолан, дьоҥҥо «сээн» дэтэн сылдьар. «ХС». Дьон (дьон-сэргэ) санаатын (сүрэҕин) тут - туох эмэ үчүгэйи оҥорон дьоҥҥо сөбүлэт, ытыктат. ☉ Заслужить уважение, любовь людей, расположить к себе людей хорошим отношением к ним
Ити уол Дьон санаатын тутууһук, Дьадаҥыга таптатыыһык. А. Софронов
Дьон-сэргэ санаатын туттахха, дьон-сэргэ биһиги диэки буоллаҕына, оччоҕо арыый күүһүрэ түһүө этибит. «Чолбон»
Көнө, сытыары майгытынан дьон сүрэҕин туппут ытык кырдьаҕас билигин 69 сааһыгар сылдьар. «Кыым». Дьон (киһи) тыла хонор - туох эмэ сэмэлэнэр быһыыны оҥорон дьон дьүүллээһинигэр түбэс. ☉ Совершив какой-л. предосудительный поступок, стать предметом всеобщего обсуждения (соотв. стать притчей во языцех)
Дьон тыла хоммут киһитэ үчүгэй буолбат.  «Эдэр киһигин: сүбэлээн этэбин: дьон тылаөһө хонноҕуна хонон барааччы. Сэрэнэр буол». «ХС». Окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьоно - дьадаҥы, киһи тугу да туһаммат дьоно. ☉ Бедные люди, от которых нет никакой пользы, с которых нечего взять
Киһи буоллаххына - киир, абааһы буоллаххына - аас. Сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй дьоммут. Уокка бырахтахха кэҥсик сыта тахсыбат, окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьонобут. Амма Аччыгыйа
Халлаан дьоно көр халлаан киһитэ. Ньукулааскы маннааҕы артыал уолаттарын халлаан дьонунан ааттаан баран хааларга сөбүлэстэ. Т. Сметанин
Кини уолаттара туох да оттомо суох, халлаан дьоно үөскээбит сурахтаахтара. Н. Заболоцкай
«Оттон мин эһигини куоттарбыппын дии. Халлаан дьоно үлэҕэ үрүҥ сүнньүлэринэн истэн кэлбэккэлэр...» Илларион анаммыт сирин диэки кичэллээхтик көрдө. М. Доҕордуурап. Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ - эр дьон кэпсэтиилэригэр, дьыалаларыгар дьахтар аймаҕы кытыннарыма. ☉ Запрещать женщинам участвовать в мужских разговорах, делах
Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ. «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
◊ Аймах дьон - бэйэ-бэйэлэрин кытта уруулуу дьон. ☉ Родственники, родня
Аймах дьонуом! Алҕас эбит эһиги чинчигит: Мин булчут бэрдэ буолуо Диэбит киһигит Бу дойдубар кэлэн Туора киһилии турабын. С. Данилов
Алаастарын уҥуордаан сүрүн суолга киирбитэ, аймах дьоно арыаллаан Түмсэр сиргэ тиэрпитэ. А. Абаҕыыныскай
Ийэ сирбит, аймах дьоммут Эдэр сааһа, эрэлэ, Дьоллоох ийэ, аҕа Истиҥ, сырдык таптала, Кини үүнэ, төлөһүйэ Күнү көрсө даллаһыйар. А. Бэрияк
Айыы дьоно көр айыы I. Ахтар айыым дьоно Ытыыр, ынчыктыыр күнүгэр Ымыы чыычаах буолан Алдьархайтан аралдьытар Аччылаах алгыһым Дорҕоонноох тойугу туойан Домноох илбис буоллун! П. Ойуунускай
Сир ийэ хатын айыы дьонун атаарҕаан. Күн дьонун көмүскээн. Икки төгүл түллэн [Уотунан уһуутаата]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол ыал айыы дьоно, киһи туох да куһаҕаҥҥа күтүрүөр сатаммат. «ХС». Утар. абааһы аймаҕа. Атах-бытах дьон - ыарахан үлэни кыайбат дьон: кырдьаҕас, оҕо, дьахтар өттө. ☉ Слабые, немощные люди (женщины, старики, дети)
Муҥкук, атах-бытах дьоннор, ыал хамначчыттара уонна дьахталлар хайа баталларынан аан хоско симилиннилэр. Болот Боотур
«Арыы эбэ» ыаллара Атах-бытах дьонноро Артыал диэҥҥэ киирэннэр, Бары бииргэ үлэлээн Күүһүрэн-уоҕуран испиттэр, Көнөн-байан барбыттар. С. Васильев
Сортуохап дьиэҕэ киирээт, атах-бытах дьоннору, хамначчыттары хаҥас хоско кыйдаата. А. Сыромятникова. Баһа суох дьон эргэр. - ханнык да дьаһайар бырааба суох, баайдар, сололоохтор ыйыыларынан сылдьар үлэһит-хамначчыт дьон. ☉ Бесправные, бедные люди
Баһаам баайдар Баабырыка дьаһалынан Баһа суох дьон Бастыҥ сиилэлэрин Баһыйан кэбиһэн. Баламат алдьархайы арыйбыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Быстар дьадаҥы дьон - ас-таҥас өттүнэн тиийиммэт-түгэммэт, олус дьадаҥы дьон. ☉ Крайне бедные люди, испытывающие большую нужду, нищие
Куртан иэскэ тимирэн бырыһыаҥҥа ылларбыт быстар дьадаҥы дьон тугу да биэрэллэрэ суоҕа, биир-икки ынахтарын аҕалан иэстэрин төлүүргэ тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова. Дьадаҥы дьон - кыаммат, батталга сылдьар дьон. ☉ Бедные, неимущие, угнетаемые люди, бедняки
Уол тойон, оҕонньор Олорон, баһылык хаалбыта, Быстыбыт, дьадаҥы дьонугар Бырыһыан, дайыымпа аахпыта. Күннүк Уурастыырап
Биһиги да дьадаҥы дьоммут, онон олус үчүгэйи кыайыахпыт суоҕа буолан баран, кэм ханныгы эмэ таҥыннарыахпыт, аһатыахпыт диэн эмээхсин биир сонуну иһитиннэрдэ. Эрилик Эристиин. Дьон тэҥинэн - син биир атыттар курдук, дьонтон итэҕэһэ суох. ☉ Наравне с другими
Геройствоны оҥорботох киһибин, оҥорорго кыаҕым да тиийбэт этэ. Көннөрү дьон тэҥинэн эрэ сылдьарым. П. Аввакумов. Дьону дьон курдук санаан - син биир атыттар курдук үчүгэй буолуохтара дии санаан. ☉ Думать о людях хорошо
«Дьону дьон курдук санааммын батыспытым», - уһун ньолоҕор сирэйдээх уол сөҥ түстэ. Р. Кулаковскай
Дьон уҥуоҕа көр киһи уҥуоҕа. Саҥарбат кириэстээх элбэх дьон уҥуохтаах, Ол үрдүк Ньукуола таһыгар, сааскы түүн, Сахалар мустаннар эһиэкэй этэллэр. Күннүк Уурастыырап
[Хоруоппуттан уһулу ойон] тахсабын да өрө куһуурабын Дьон уҥуохтарын үрдүлэринэн, Былыттары ситэн кууһаарыбын Быралыйар быдан үрдүгүнэн. И. Эртюков. Көс дьон - хаһаайыстыбаларын, малларын тиэйэн, атын сиргэ баран иһэр дьон. ☉ Переселенцы; кочевники
Күһүҥҥү өксүөнү, сааскы сиккиэри Көрсүһэ турар ол холомоҕо, Көһөн иһэр көс дьоннор, Муммут булчут да эрэттэр Абыранар эбиттэр. Л. Попов. Күн дьоно поэт. - Орто дойду олохтоохторо. ☉ Жители солнечной страны, т. е
Среднего мира. Күн сырдыгыттан күрэнэр Күчүмэҕэйэ бэрдиттэн Күүстээх диэки өттүлэрэ Күн дьону көмүллээтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, күнүм дьонноро! Тумнумаҥ, умнумаҥ Сир тыыннаах ыччатын. С. Данилов. Күрүөх (күрэх) билэ дьон - көй үгүс дьон (малааһыҥҥа, урууга, ыһыахха мустубут чугас ыаллыы олорооччулар барылара, кыратыттан кырдьаҕаһыгар диэри бука бары - үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Толпа (столько народу, сколько бывает на пиршествах), все близкие соседи, весь народ от мала до велика (обычно употр. в притяж. ф.)
Күрүөх билэ дьоммуттан Күһэлтэни көрбөккө, Күтүр күүстээх омукка Көҥүлү көрөн көччүйэ Кэһэр күнүм көһүннэ... А. Софронов
Көҕүөр-көҕүөр муҥунан Көйөргө кымыс оҥорторон, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн, Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ, Күрэх билэ дьонуом. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көлөөһөлөөн эргийэр күннэриктээх ыйдарбыт Күөрэйээхтии тахсыыта, Күрүөх билэ дьоннорбут, Күргүөмүнэн көрсүөҕүҥ! Суорун Омоллоон. Кыра (кырахара, хара) дьон эргэр. - батталга сылдьар, хара үлэни толорор, тиийбэттүгэммэт дьон. ☉ Чернь (бедные, неимущие люди; часть населения, используемая на черных работах)
Хайа малааһыныҥ, кыра-хара дьоҥҥун хаһан аһатаҕын-сиэтэҕин? Н. Неустроев
Көрдүҥ дуо? Бу хочо бүтүннүү Микииппэрэп кинээс дойдута. Мантан ытырым оту кыра дьоҥҥо бычыгараппат. М. Доҕордуурап
Бу киһи баайдары кытта уруккуттан иирсэр, кинилэр хара батталларыттан кыра дьону таһаардарбын диир киһи этэ. Бэс Дьарааһын
Ама, төһө даҕаны баайга иитиллибитин иһин, эн кыра-хара дьон диэки букатын тардыһан көрбөккүн дуо? С. Ефремов
Кини [Чоочо] бүтүн улуус үчүгэй сирдэрин барытын араас албас кэпсэтиитинэн сабардаан, кыра-хара дьону барытын араас албаһынан хам тутан, …… тыһыынчанан ааҕыллар сүөһүнү ииттэрэрэ. МНН. Оҕо дьон - саҥардыы ситэн-хотон эрэр дьон. ☉ Юноши и девушки, юное поколение
Үрэллигэс Отуу уота кытыастар, Үлэ бүтэн сынньанан Оҕо дьоммут кылыйар. А. Абаҕыыныскай
Эгэлгэлээх эҥээрдээх Субу киллэм хонуубар Отутуктуур дойдуттан Оҕо дьонум чулуута Орооспуккут аатыгар Оһоокойдуу тураммыт, Ордуктара тугуй диэн Доҕуйдахха доҕоттоор. С. Зверев. Олохтоох дьон - ханнык эмэ сир төрүт олохтоохторо. ☉ Коренные жители, коренное население какой-л. страны, местности
Олохтоох дьон билэллэринэн, аҕабыыттар, кулаактар, муллалар - бары мунньахтаан туран, хааллыбыт дьону барытын өлөрөргө диэн генералга көрдөһүү киллэрбиттэр. Эрилик Эристиин
[Сыылкаҕа кэлбит нуучча] олохтоох дьону кытта билсиэн олус баҕарар, Ол иһин биирдэ икки саханы дьиэтигэр ыҥыран аҕалбыт. Т. Сметанин
Улахан уонна Аччыгый Өлүөрэлэр [күөллэр] тулаларыгар олохтоох дьону улуро-чилэр диэн ааттыыллара. С. Курилов (тылб.). Омук дьоно - атын дойду, судаарыстыба дьоно. ☉ Иностранцы
Адьас күн ахсын омук дьоннорун ыалдьыттыыр киһи курдук туттар дии. Софр. Данилов
Нуучча, кытай, омук дьоно Миигин кытта кэпсэтээри Өртөн билэр доҕор курдук Сахам сирин - Төрүт сирбин Хайҕаан, сөҕөн ааттаатылар. П. Тобуруокап. Саха дьоно - саха норуота, нацията. ☉ Якутский народ, якутская нация
Саталаах саргылаах күннэргэ Сатайан саҥаран тураммыт Саха дьону салайыахпыт, Сааппат-саспат саргылыахпыт. П. Ойуунускай
Саха дьоно олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Амма Аччыгыйа
Эн [баартыйа] айдыҥ саха дьон саргытын, Тайҕаны чэлгитэ үүннэрдиҥ. Эллэй
Саха дьоно кыыһы, омук анала диэн, ахсарбат этилэр да, Хобороос аҕатын баайын хата хаҥатта, сирэдойдута кэҥээтэ. А. Сыромятникова. Сэрии дьоно эргэр. - кыргыһыынан дьарыктанар, сэбилэниилээх дьон. ☉ Вооруженные, военные люди, армия
Онон Дыгын сэрии дьонун элбэҕи тутан, ону баһылыктыырын иһин «боотур» диэн Дуоһунастаах тойон аатырбыт. Эрилик Эристиин. Тайҕа дьоно - сүнньүнэн булдунан эрэ дьарыктанар тайҕа олохтоохторо. ☉ Жители тайги, занимающиеся в основном охотой
Аҕабыт ый аҥаарынан дьиэтигэр эргиллээт, тайҕа дьонуттан хомуйбут түүлээҕин атыылаары куоракка барар түбүккэ түстэ. Амма Аччыгыйа. Төрөөбүт дьон - аҕа, ийэ. ☉ Родители: отец и мать
Маайа туспа нэһилиэккэ баран эбэтигэр иитиллэ сылдьыбыт, ол кэннэ быйыл саас эбэтэ эмээхсин өлбүтүттэн, төрөөбүт дьонугар төттөрү кэлбит. Н. Неустроев
Онтон улуус киинигэр сылдьан ол-бу наадаларбын ситэн бараммын, куоракка киирбитим уонна дойдубар, төрөөбүт дьоммор, сынньана тахсыбытым. А. Бэрияк. Төрүт дьон - 1) былыргыттан аатырар-суолурар, биллиилээх аймах дьоно. ☉ Родовитые люди
Уоһук хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев
Төрөөбүт дойдум, Төрүт дьонум! Миигиттэн билигин Томоонноох тойугу, Ыпсаҕай ырыаны Күүтүмэҥ, көһүтүмэҥ! А. Софронов; 2) аҕа-ийэ ууһун төрүттээбит дьон. ☉ Предки, родоначальники
Бу икки эр бэртэрэ, биһиги дойду төрүт дьонноро буолуох дьоннор бэйэ-бэйэҕитин өлөрсөөрү-өһөрсөөрү гыммыккыт. Тохтооҥ! Сиргитин аҥаардаһан, эйэлээхтик олоруҥ. Багдарыын Сүлбэ. Удьуор дьон - биир өбүгэттэн төрүттээх дьон. ☉ Люди, происходящие от одного доброго предка
Уон улууһум удьуор дьонноро, Уон улууһум улуу бэртэрэ! Эһиги бэйэҕит билэҕит. Эрэй-буруй элбээбитин. П. Ойуунускай
Бары ааттаһа-көрдөһө кэлэллэрэ. Онтон аһынаммын, Бары бэрт төрүт удьуор дьон кэллэхтэрэ диэммин, Барыларын мунньан, Түүнүктээх Ньүкэн Үөдэн хаайыыбар Уган сытыарабын. Ньургун Боотур. Улахан дьон - эт-хаан, өй-санаа өттүнэн сиппит-хоппут дьон. ☉ Люди, достигшие зрелого возраста, взрослые люди
Улахан дьон буойалларын истибэккэ, уолаттар оҕонньордорун сөҕөн-махтайан [ойбонтон ынаҕы ньылбы тардан ылбытын] аймалаһа олордулар. Амма Аччыгыйа
Оҕо куһаҕан кэмэлдьилээх төрөөбөт. Кини хайдах киһи буолара биһигиттэн, улахан дьонтон, бастатан туран төрөппүттэртэн уонна учууталларыттан тутулуктаах. Софр. Данилов. Уолан дьон - саастарын ситэн эрэр уолаттар. ☉ Юноши, парни
Хаампыт сириттэн киис кыыл сүүрбүтүнэн барыаҕа диэн оноҕос оҥостубуттар уолан дьон. Саха фольк. Оннооҕу-маннааҕы Ойоҕо суох Уолан дьон тустарынан, Ону оноолоон [өйдөөн-дьүүллээн] туран, Ойоҕоһуттан иһиттэхпинэ Оннук буолар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ириэнэх иҥиирдээх уолан дьоннуун Илгэ быйаҥы сомсо сылдьабын, Күөх от сыатыгар сытыы хотуурбун Киэҥник далайан эмиэ ылабын. И. Егоров. Үлэһит дьон - былчыҥ үлэтин толорооччулар (оробуочайдар уонна бааһынайдар). ☉ Люди физического труда (рабочие и крестьяне), рабочий люд
Кини дьадаҥылары, биһиги курдук хамначчыттары, үлэһит дьону көмүскэһэн бу дойдуга көскө кэлбит үһү ээ. Р. Кулаковскай
Тойоттору утары охсуһар суолга билигин үлэһит дьоннор аһаҕастык киирэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
Боростуой үлэһит дьоннор остуоруйаҕа этиллэр уйгу-быйаҥ ойбонун бэркэ кэрэхсииллэр. И. Данилов. Хаан уруу дьон - 1) биир төрүттээх дьон. ☉ Люди, состоящие в кровном родстве, происходящие от одного предка
Билсиһэн кэбис, доҕоруом, Бу мин төрөөбүт күүлэм, Бары хаан уруу дьоннорум, Бииргэ үөскээбит дьүөгэм. И. Чаҕылҕан; 2) көсп. биир дойдуга олорор дьон. ☉ Соотечественники, земляки
Өстөөххө түбэһэн Өлүүнү көрсүбүт Хаан уруу дьоммутун Хаайыыттан босхолоон - Быстыбыт бырааппыт Быыһалын айыахпыт. Күннүк Уурастыырап. Хамначчыт дьон - аҥаардас аһыылларын, таҥналларын эрэ иһин баай киһиэхэ үлэлиир, киниэхэ олорор дьон; дуона суох хамнаска баайдарга үлэлиир, ол эрээри туспа олорор дьон. ☉ Работники, зависимые от богатого хозяина, работающие на него ради куска хлеба и живущие в его доме
Төһө да айдаардар, кырдьаҕас Барсуков маҥнай уоҕа-кылына уҕарыйан, хамначчыт дьонунан сүүрбэ көлөнү көлүттэрэн, икки сыарҕа оттоон Сэбиэккэ ыытарыгар тиийбитэ. Н. Якутскай
Кулаактар тутан олорбут сирдэрин дьадаҥы, хамначчыт дьоҥҥо ылан биэрбит мин баар. Күндэ
Өскөтүн хаама сылдьар хамначчыт дьоҥҥо иккилии-үстүү күрүө сири биэрдэххэ, ону таһынан бурдук сирин сөптөөхтүк үллэһиннэххэ, ким барыта от оттоон, бурдук ыһан көнөргө, ыал буоларга барыа этэ. М. Доҕордуурап. Хараҥа дьон - ону-маны ырыҥалаан өйдөөбөт, үөрэҕэ, киэҥ билиитэ суох дьон. ☉ Темные (неграмотные, малограмотные) люди
Оччолорго биһиги, Дьааҥы устун бытанан олорор көс эбээннэр, үксүбүт үрүҥнэр-кыһыллар диэннэри үчүгэйдик арааран өйдүү илик, бэрт хараҥа дьон этибит. А. Кривошапкин (тылб.). Чаҕар дьон эргэр. - дьиэ ис-тас үлэтин толорор дьон. ☉ Дворовые работники
Чалбах ууга даҕаны Даамҥын, кыаххын биэрэҥҥин, Чачайар буолан бараҥҥын, Саарыстыбаны салайар, Чаҕар дьону дьаһайар Саар-тойон аатырбыккын Сатаан өрүү санаабаппын. Эллэй
Үтүөлэрин үс сылынан Үтүрүһэн-хабырыһан бүтэрбитэ Баайын-дуолун харайар Бас билэр чаҕар дьоннорун Хаҥатан барбыта: Обот Чуллурҕай диэн Түөкүн киһи хамначчыттаммыта. С. Зверев. Чугас дьон - истиҥник саныыр чугас дьонуҥ. ☉ Близкие люди, закадычные друзья
Данило оҕонньор оҕото кэлбитигэр холкуоһун бэрэссэдээтэлин Яков Андреевиһы, Иван ууһу, онтон да атын чугас дьоннорун ыҥырбыта. М. Доҕордуурап
Ыччат дьон көр ыччат. Чочур мураан анныгар Чоҕул уоппут умайар, Ыллыы-туойа түмсэргэ Ыччат дьону ыҥырар. Эллэй
Тохтоо, ааһар киһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уҥуохтарын, Ахтан аас сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай. Эдэр дьон - сиппит-хоппут, оҕо саастара ааспыт дьон. ☉ Молодежь, молодые люди
Маша бу эдэр сайаҕас-сайдам, көстөр да дьүһүнүнэн бэрт ыраас учууталы ис сүрэҕиттэн сөпсүү, таптыы көрөр, Инньэ гынан эдэр дьон холбоһорго быһаарыналлар. Суорун Омоллоон
Ыйдаҥа чагдаларга Эдэр дьон күүлэйдиир, Ол ону ырыаларыгар Сүрэҕим: «Киллэр!» - диир. Эллэй
Эмээхсин кэпсээнин истэн, эдэр дьон ах баран хаалаллар. Н. Якутскай
Кини төрөппүт уолаттара үөрэхтээх, күн көҥүлүгэр, ат үрдүгэр сылдьар, үүнэн иһэр эдэр дьоннор. Бэс Дьарааһын. Эр дьон - 1) дьахтар аймахтан, оҕолортон, кырдьаҕастартан ураты сиппит-хоппут улахан дьон. ☉ Взрослые мужчины
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
«Эр дьон, көр итинниккит, тугу да улахаҥҥа уурбаккыт», - диэммин киһибин хомотуом диэбиттии [дьахтар] куолаһын сымнатан кынчарыйбыта буолаахтаата. Н. Заболоцкай
Биһиэхэ, эр дьоҥҥо таптыыр кыыспыт күндү, кэрэ, быһата, таҥара, аанньал кэриэтэ. Н. Габышев; 2) дьахтар аймахтан ураты киһи аймах аҥаара. ☉ Мужчины, мужской пол
Аан дойдуга эр дьон уонна дьахталлар ахсааннара сүнньүнэн тэҥ буолар. Лааһар кыракый уолун сааратар: «Биһиги эр дьон буоллахпыт, ити аайы ытаама».  Сордоохтор, эр дьон - буолаахтааммыт, биир ойбону кыайан алларбаппыт! Амма Аччыгыйа
п.-монг. дьон, тюрк. чон