туохт. Тэтимирэн, үгэннээн ис (хол., үлэ). ☉ Находиться в разгаре, набирать темп (напр., о работе). Хомуур үлэтэ күргүөмнээн турара

тэтимир диэн курдук
Төрөөбүт тайҕам тардыыта Сүрэҕим тэбиитин тэтимниирэ. С. Зверев
Тэтимниир тойугу Тэргэччи аспытыҥ, Кутаанан күүрбүтүҥ, Кускуйа сүүрбүтүҥ! Н. Заболоцкай

туохт. Түргэнник уонна сымсаҕайдык хамсан. ☉ Ловко и быстро двигаться
Кини [Охоноос] биллэ дьүдьэйбит да, сирэйэ-хараҕа эбии сытыырхайбыкка, бэйэтэ ордук эдэр буолбукка, сымсатыйбыкка дылы. Амма Аччыгыйа
Дьон бары чэпчээн «һуу» диэбит курдук буоллулар, хамсаныылара тэтимирдэ, сымсатыйда. Болот Боотур

туохт. Түргэтээн, тэтимирэн бар (хол., үлэ, айан). ☉ Усиливаться, возрастать, ускоряться (напр., о темпе работы, езды)
Баран истэҕин аайы ыттар, улам ирэн, тэнийэн, айаннара кудумсуйда. Болот Боотур
Көркүлүү аргыстаах буоллахха, үлэ ордук кудумсуйар. Л. Габышев
— Хата, сарсын ити бабаарынаҕа көһөн кэлэн, үрдүттэн үлэлиэх баар этэ. — Сөпкө этэҕин, үлэ оччоҕо кудумсуйуо. М. Доҕордуурап

аат. Кими-тугу эмэ эккирэтиһэр, сойуолуур киһи. ☉ Тот, кто преследует кого-л., гонится за кем-л., преследователь
[Соноҕоспут] Сойуоһут тоҥус киһи Туут хайыһарын Туруору тутан кээспит курдук Икки түүлээх чөрөккөй кулгаахтаах. Күннүк Уурастыырап
Сойуоһуттары аралдьытаары, доҕорбун өрүһүйээри, туттарым-хаптарым тэтимирдэ, күүрдэ. Н. Абыйчанин
Ыран-быстан сойуоһуттар кураанахтыы кэллилэр. Ш. Руставели (тылб.)

I
ытыс таһыныы — сөбүлүүргүн, биһирииргин биллэрэн ытыһы ытыска охсуолааһын. ☉ Аплодисменты, рукоплескание
Маҥнай сэдэх соҕустук, онтон хойдон, тэтимирэн ытыс таһыныыта иһиллэр. Н. Якутскай
Ытыс таһыныыта, эҕэрдэлиир саҥалар ыарыыны өссө ордук сүһүртүлэр. М. Доҕордуурап
Тыйаатыр быыһа оргууй аҕай аһыллыытын москвичтар дохсун ытыс таһыныытынан көрсүбүттэрэ. АҮ
II
таһын I диэнтэн хай
аата. Айаҥҥа-сырыыга, Арааһы таһыныыга …… Ат, оҕус көлөлөр Абырыыр да этилэр. «ХС»

несов., закипеть сов. 1. оргуйан бар, оргуй; вода закипела уу оргуйда; 2. перен. оргуйан бар, тэтимирэн бар; работа закипела үлэ оргуйан барда.

аат.
1. Ханнык эмэ эниэргийэ, күүс эбэтэр тугу эмэ гыныы, хайааһын биллиитэ, биллэн-көстөн кэлиитэ. ☉ Проявление какой-л. энергии, деятельности, действия; влияние, воздействие
Оҕо иитэр-үөрэтэр дьайыылары ылыныан эбэтэр ылынымыан сөп. ОАП ИиЭУО
Кордильер хайаларыгар вулканнар дьайыылара салҕанан бара турар. СПН СЧГ
Ааспыт сыллааҕы кураан дьайыыта ордук улаханнык алаас уонна ходуһа сирдэр отторун үүнүүтэ намтааһыныгар тиэртэ. «Кыым»
2. Кимиэхэ-туохха эмэ тастан сабыдыалы оҥоруу, сабыдыаллааһын. ☉ Действие, оказываемое кем-чем-л. на когочто-л., воздействие
Магнитнай буурҕа дьайыытыттан эккэ-хааҥҥа барар процестар күүһүрэллэр, ол аата мэйии да үлэтэ тэтимириэхтээх. Г. Угаров
Айымньы геройун нөҥүө киһи хайдах ааттыырын уонна үүт-үкчү үтүгүннэрэн суруйууну аахайбат буолуу кэпсээн эбэтэр сэһэн ааҕааччыга дьайыытын сыппатар. ФЕВ УТУ
Никотин дьайыытыттан хаан сүүрэр тымырдара бүүрэ тардан куччууллар. ЩМФ КБ
3. мат. Ахсаан суоттааһын көрүҥэ. ☉ Основные виды математических действий (сложение, вычитание и т. д.)
Биир сүһүөххэ киирэр дьайыылар суруллубут бэрээдэктэринэн оҥоһуллаллар. БАН А
Билигин арифметическай дьайыылар свойстваларын үөрэтиини эмиэ алгебра сорҕотунан ааҕаллар. ВНЯ М-5

туохт.
1. Өссө сэниэлэнэн күүһүр, эрчимир. ☉ Становиться сильнее, энергичнее
Сүөдэркэ дьиэ иһин биир гына тиҥсирийэр. Кыыһырбыта, уоҕурбута сүр. Н. Якутскай
Омурҕан кэннэ ийэм олус эрчимирбит, уоҕурбут этэ. И. Гоголев
Эбиэскэ уоҕурбут аттар Суһаллык субуһан хаамаллар. Эрилик Эристиин
2. Уохтаах буол (хол., кымыһы этэргэ). ☉ Стать крепким, настояться (напр., о кумысе)
Уһааттарга кымыс бөҕө уоҕуран, кырылыы кыынньан эрдэҕэ. Н. Лугинов
Биэ үүтэ, элбэх саахардаах буоллаҕына, өр соҕус турдун да аһыйар, уоҕурар (үүт, чох кислотатын уонна испиири биэрэр). ЩМФ ККЭБС
3. Күүһүрэн, сэтэрээн биэр (хол., тымныы туһунан). ☉ Крепчать, усиливаться (напр., о морозе). Тымныы уоҕурбут
□ Ордук уоҕуран дуорайар кини Уоттаах төлөннөөх поэзията. Эллэй
Төлөн, сотору буолаат, үөрбүттүү тэлибирээтэ, улам уоҕуран, тэтимирэн, дьиэрэҥкэйдээн эрэрдии тэйиэккэлээбитэ. И. Гоголев
4. Үүнээйи сириэдийэ, тупса үүнэригэр сөптөөх уохтаах буол (сири этэргэ). ☉ Удобряться, получать удобрение, подпитку (о земле, почве)
Сибэкки күлүккэ уоҕурар, Күлүккэ ойуута киэркэйэр. С. Данилов
Уоҕуран турар кырыстан Ордук баайы хомуйан, Үрдүк аат ылан таҕыстын Үлэ туйгун Геройа! И. Чаҕылҕан
Сири сыл ахсын элбэх органическай уоҕурдууну кутар буоллахха почвата уоҕурар. «Кыым»

1. аат.
2. Оргуйар уу курдук ытыллан өрө үллэн тахсыы, улахан дьалхаан, бурулҕан (үксүгэр уу ньуурун этэргэ). ☉ Бурление (воды); водоворот (на поверхности воды)
   Долгун дэбилгэнэ. 1941 сыл сааһыгар үлэхамнас, Суола үрэҕин дэбилгэнин курдук, өрө күүрбүт. С. Федотов
   Дьон, киһи силиитигэр киирэр тымныы ууну харса суох кэһэ сылдьан, хараабыл түгэҕиттэн өрө бирилиир дэбилгэни тохтото сатыыллар. А. Данилов
3. көсп. Сэргэхсийии, күүһүрүү, тэтимирии. ☉ Прилив, подъем сил и энергии, оживление
   [Өлүөнэ Муустаах муораҕа] Ол дойдуттан Туҥуй ыһыаҕын Тунаҕыттан тутуһан, Дэлэй ыһыаҕын Дэбилгэниттэн тииһинэн Илдьэ киирдим көрдүк. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Хаһан да сүтэримэ Санааҥ бардам дэбилгэнин. С. Данилов
   Оҕонньор туран тыыллаҥнаат, эмиэ муоратын диэки хаамта, аатырар Сочи күнүскү дэбилгэнэ уоскуйан эрэрэ. «ХС»
4. даҕ. суолт.
5. Дохсун сүүрүктээх, үлүскэннээх, ытылҕаннаах (уу ньуурун этэргэ). ☉ Бурливый, с сильным течением (о реке, ручье)
   Үс үөстээх, үллэр дэбилгэн уулаах Өлүөнэ өрүс, уҥуоргута биллибэт холорук ытыйбытын курдук төттөрү-таары чөмөрүйэ бурулуйбут. П. Ойуунускай
   Муора дэбилгэн баалын Баһыйар дуолан күүспүт, Өлгөм быйаҥы кэскиллии Сири-дойдуну симээтэ. А. Бэрияк
   Лена дэбилгэн уута итиччэ [былырыыҥҥы курдук] бырда быстыбытын кырдьаҕастар да өйдөөбөтөхтөрө буолуо. «ХС»
6. көсп. Үгүс барыылаах-кэлиилээх, дьалхааннаах, тэтимнээх. ☉ Оживленный, ускоренный, с высоким темпом
   Үгүс дэбилгэн куораттар Сир үрдүгэр үүннүлэр, Уонунан хаадыат хааннаахтар, Космоска көттүлэр. С. Данилов
   Ол кэнниттэн саҥа сайдыы, саҥа олох дэбилгэн долгунун кытааппыт, баараҕадыйбыт этинэн-хаанынан көрсүбүт кырдьаҕас көлүөнэ киһи олоҕо. В. Яковлев