айдаар диэнтэн холб. туһ. Ыалдьыттар бэйэлэрэ иттэ, табахтыы, айдаарса турдулар. Амма Аччыгыйа
Баар этэ. Баара да, онтубут билигин суох ээ — дьон күө-бараа айдаарыстылар. Софр. Данилов
Марыыска, уолу кытта сэргэстэһэн, сири одуулуу истэ. Кэннилэригэр дьоннор айдаарса хааллылар. Дьүөгэ Ааныстыырап

көбдьүөрүй диэнтэн холб. туһ. Сэргэстэһэн баран хаамсан иһэн куруутун тугу эрэ мөккүһэн көбдьүөрүһэллэрэ. Н. Лугинов
Дьон эмиэ көбдьүөрүһэ түстүлэр. Болот Боотур
Анарааҥҥылар, маҥнай утаа соһуйан саҥата суох таалан туран баран, дьэ өй ылан, күө-бараа көбдьүөрүһэ түстүлэр. С. Данилов

аат. Кими-тугу эмэ санаан, көрүөххүн, онно баар буолуоххун күүскэ баҕарыы. ☉ Сильное желание повидаться с кем-л.; тоска по кому-чему-л.
Семен Ильич дьоҥҥо аралдьыйан сылдьан баран, соҕотоҕун хааларын кытта, дьиэтин-уотун ахтылҕана киирбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Төрөөбүт дойду! Төрөөбүт дойду таптала күүстээх даҕаны! Ахтылҕана уохтаах даҕаны! Т. Сметанин
Арай Максимка, эдьиийин уураан-сыллаан ахтылҕанын уҕарытан баран, күө-бараа ыйыппыта. Софр. Данилов
Төрөппүт оҕо ахтылҕана баар эбит, — биир кытаанах кыһалҕа. Н. Лугинов

сыһыан холб.
1. Туох эмэ туһунан эмискэ өйдүү биэрэр этиини көрдөрөр. ☉ Выражает внезапное припоминание высказываемой мысли (да, да правда, кстати)
Арба да, дойдубар кими кытта тахсарбыный? Г. Колесов
Арба даҕаны, эн суол оҥоһуутугар ананан тураҕын эбээт. С. Ефремов. [Кардашевскай] эмискэ өйдүү түспүттүү, күө-бараа ыйытта: «Арба даҕаны, онус кылааска мунньах оҥоруохпут диэн эрэллэрэ ээ?» Софр. Данилов
2. Элэктээн, үгэргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает насмешку, иронию говорящего (а, да). Арба да, бэрт киһи иэскин төлөөбөт инигин
□ Тыыннааҕым тухары мин тылбын маска ыйаабат инигит, арба даҕаны, хабахха тыыннарыаххыт буоллаҕа дии. С. Ефремов

I
туохт.
1. Тугу эмэни кырган, кыдыйан суох оҥорон кэбис, эс. ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л.
Тойон үөрэ торҕоттор Баандаларын бараары Туруннубут доҕоттоор! Баттаммыты быыһаары Ыстыыктары ыллыбыт. Эллэй
Сайын устата оҕолор чугастааҕы бурдук бааһынатын тулатыгар баар моҕотойдору бултаан бараабыттара. Н. Якутскай
2. Харса суох туттан бүтэрэн кэбис, суох гын (хол., харчыны, баайы). ☉ Безрассудно расходовать, растранжирить (напр., деньги, состояние)
Уларыйыам диэн уугун бараама, барыам диэн маскын бараама (өс хоһ.). Айанныыргар аһы, бараргар маһы бараама (өс хоһ.). Мин аҕам балтараа сүүс сүөһүлээх этэ. Барытын бараабытым. Билигин балтараа ытым да суох. Амма Аччыгыйа
«Уолгун буой, кумааҕытын бараата»,– диэн баран ийэтэ Ефим ойууларын остуолга аҕалан үллэччи ууран кэбистэ. А. Сыромятникова
3. Күнү-дьылы сүтэр, бириэмэни ыыт (үксүгэр туһата суох, халтайга). ☉ Тратить время на что-л. (обычно зря, непродуктивно)
Ньургуһун уонна Лоокуут сааскы ылааҥы күннэри борооскулары миинэ сатыырга барыыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕин Көдьүүһэ суох ыытаҕын Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс
Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит. М. Доҕордуурап
4. Хайа эмэ сиргэ баһыттан атаҕар диэри сырыт, кэрийэн бүтэр. ☉ Обойти, объездить вдоль и поперек какую-л. местность, побывав во всех ее уголках
Хата, эйигин көрдөөн сири-дойдуну бараатым дии. Н. Заболоцкай
Учуутал И. Гаврильев илиитигэр фотоаппараттаах өрөспүүбүлүкэ оройуоннарын барытын бараабыт. «ЭК»
Булду эккирэтэммин араас бадарааны-дьэбэрэни, хонууну-сири барыыр этим. «Кыым»
◊ Хаһыат (хаһыат-хаһыат) сирэйин бараа көр хаһыат
Арай аҕыйах сыллааҕыта икки үрүҥ эһэ Орто Халымаҕа мэнээктээннэр, айдаан бөҕөнү тардыбыттара, хаһыат сирэйин бараабыттара. И. Федосеев
Сопхуос дириэктэрэ Даллаҥныырап саҕалаабыт бачыымын туһунан суруйан хаһыат-хаһыат сирэйин бараата. В. Ойуурускай
Холкуос аатырда, хаһыат сирэйин бараата, араадьыйанан хайҕанна. Г. Нынныров
II
аат. Ким эмэ тэҥ саастыылааҕа (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Человек одинакового возраста с кем-л., сверстник (обычно употр. в притяж. ф.)
Тогойкин ыраахтан көрөн эрэ билэр киһитэ, сааһынан аҕатын бараата Маркин эҕэрдэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Завуч Захар Алексеевич сааһынан эмиэ дириэктэр бараата киһи. Н. Лугинов
[Өрүүсэ] оҕолору тула көрдө. Бука бары кини бараата саастаахтар быһыылаах. А. Сыромятникова
△ Атын кимиэхэтуохха эмэ тугунан эмэ тэҥ, маарынныыр ким-туох эмэ. ☉ Равный другому, равноценный с другим; ровня
[Маарыйа] син бэйэтин барааларын булан, таҥара да дьиэтэ буоллар, ынаҕы ыйыталаһар, оҕону сураһар. Бэс Дьарааһын
Кугасчаан [кунан аата] бэйэтин барааларыгар мордьойон, лобуй курдук атаҕын туомунан буору хаһа-хаһа, күрдьүөттүүр үгэстээх. Н. Заболоцкай
◊ Бараа <хара> быччыҥнаах фольк. – тиити үөрэҕэстээбит курдук суон, модун быччыҥнардаах (бухатыыр туһунан). ☉ С мускулами, подобными обрубкам большого дерева (обычно о богатыре)
Мин уолум бараа хара быччыҥнаах, халыҥ ньыгыл баппаҕайдаах, күүстээххэ көрүҥнээх, быһыйга быһыылаах, бухатыырга холобурдаах киһи буолуо дии саныыбын. Ньургун Боотур
Бараа быччыҥнаах, Ньыгыл борбуйдаах [бухатыыр киһи]. Суорун Омоллоон
Күөбараа көр күө-дьаа. Субуруччу тардыллыбыт хас да остуоллаах хоско түөрт киһи төбүрүөннээн олорон тугу эрэ күө-бараа кэпсэтэллэр. Софр. Данилов
Уолаттар күө-бараа кэпсэтэ олороллор. «ХС»
Үс бараа хара күлүк көр күлүк. Аан-Алахчын хотуну Үс бараа хара күлүгэр Үҥэн-сүктэн тураннар, Алгыс этитэн, Аартык тэлэттэрэн Алаһа бараан дьиэлэриттэн Аттаналлара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Дьэ, бу убаккайбыт! [Ньургун Боотур] Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэ, Хоолдьуктаах бэйэбит хоҥкуйа Үс бараа хара күлүккэр Үҥэн сүөдэлдьийэн эрэбин. Ньургун Боотур
Аар тайҕа Аарыма кырдьаҕаһа, Хара тыа халыҥ кыыла Хагдаҥ эһэ-тойон эһэм, Үс хара бараа күлүккэр Сүгүрүйдэҕим буоллун! Н. Ефремов