аат., түөлбэ., харыс т. Сүөһү, кыыл тыҥата. ☉ Легкие у животных. Тэҥн. көбдөгө

I
туохт.
1. Уу иһиттэн өрө дагдайан таҕыс, уу үрдүгэр күөрэйэн таҕыс. ☉ Подниматься на поверхность воды, всплывать
Сүүрүк хоту аллара, киһи өлүгэ көбөн тахсыбыта. Н. Якутскай
Акула, көбөөт, умсар. И. Гоголев
Күндүл уутун күөнүгэр Күөнэх балык көптө. Эллэй
2. Үллэн таҕыс. ☉ Становиться вздутым, вздуваться, набухать
Лаврентий Николаевич сирэйигэр …… тымырдар көбөн таҕыстылар. Н. Габышев
3. Күөрэйэн, үөһэ тахсан ис (үксүгэр күн туһунан). ☉ Перемещаться вверх, принимать более высокое положение, подниматься ввысь (обычно о солнце)
Күммүт үөһэ көбүө, Көҥүл үөрэ көрүө. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Биллибэт буола сылдьан баран, саҥалыы биллэн, бэргээн кэл (ыарыы туһунан). ☉ Вновь усиливаться (после затухания), прогрессировать (о болезни)
Төбө ыарыыта буулаабыта ыраатта. Сүтэ-сүтэ иккистээн көбөн кэлэр. Н. Лугинов
Урукку архах сэллигэ көптө, түүн аанньа утуйбат буолан сордонно. Н. Павлов
5. көсп. Сүтэн баран хат баар буол. ☉ Вновь обнаруживаться, вновь возникать
Валентин Петрович эмиэ көбөн кэлбит санаатын киэр үүрэ сатыыр. Н. Якутскай
Хата, холуочугар көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев
Контрреволюционнай үөрдэр эмиэ көбөн турбуттара. СССБТ
♦ Иҥсэтэ көбөр көр иҥсэ
Минньигэс ас сыта билиннэҕинэ, кини иҥсэтэ көбөр, сыҥааҕын уута сүүрэр. И. Федосеев
Күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ күөрэйиэ (көбүө) көр күн. Бу төрөөбүт буора ааттаах сиргэ дьолу булбата. Баҕар, онно, атын сиргэ, кини күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ көбүө! Н. Якутскай
Сүрэҕэ көбөр көр сүрэх. Аҕылаабытым күүһүттэн сүрэҕим көбөн, кулгааҕым тыаһа кус кынатыныы куһугуруур. «ХС»
ср. тюрк. көп ‘пухнуть’
II
даҕ.
1. Хойуу, үллэн көстөр курдук (хол., туох эмэ түүтүн этэргэ). ☉ Густой, пушистый (о шерсти, волосах); густой (о траве)
Көп түүлээх ыт. Н. Заболоцкай
Тииҥ көп кутуруга Мастан маска субуруҥнас. С. Данилов
Көп оттоох сыһыы. Баал Хабырыыс
Көп бытыгын имэрийбэхтиир. Н. Габышев
2. Халыҥ, сымнаҕас (хол., хаар). ☉ Мягкий, пушистый (напр., о снеге)
Көп хаар саба түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Көп бэриинэҕэ оҕонньор умса түһэ сытара. Л. Попов
Суорҕаны чөкө тутан, көп оттоох кэтэҕириин ороҥҥо уурда. С. Никифоров
♦ Көп түгэҕинэн — иһит түгэҕин лаппа сабар курдук. ☉ Значительно покрывая дно посуды
Эргэ тымтайга көп түгэҕинэн ньоҕор былаастаах кыһыл харах балыгы сүөкээтэ. А. Федоров. Кыра кытыйаны көп түгэҕинэн бэс үөрэни испитэ. Эрилик Эристиин. Көп <түгэх> түспүт — 1) түгэҕэр түспүт, түгэҕин эрэ сабар буолбут. ☉ Уменьшаясь, убывая, оставаться только на дне, лишь дно слегка покрыть, на донышке (оставаться — напр., о воде)
Күөх далайа Көп түспүтэ буолаарай диэн, Күлүмэх үгүс Көмүөл мууһу Күүстээх күөммүнэн Көҥү үтүрүйэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрэхпит быйыл, ардаҕа суох сайын буолан, көп түгэх түһээхтээбит. Н. Босиков
Күн киэһэриитэ, оҕолор иһиттэригэр көп түгэх эрэ отонноох кэллилэр. П. Аввакумов; 2) санаата түһэн санньыйбыт, санаарҕаабыт, курутуйбут. ☉ Падать духом, приходить в уныние, вешать голову
Коля санаарҕаан көп түгэх түспүтүн өйдөөбөппүн. И. Федосеев
Иракли уолчаан, көрүдьүөс бэйэтэ көп түһэн, күлүүтэ-салыыта уурайан кыл тыынынан иһэр дии. П. Егоров
◊ Көп түү — ньуолах түү диэн курдук
ср. казах.-тат. күпшэк ‘мягкий, рыхлый’
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кө- диэн саҕаланар олохторго сыстар: көп-көнө, көп-көбүөхтэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на кө-: көп-көнө ‘очень прямой’, ‘совершенно ровный’, көп-көбүөхтэс ‘запыхавшийся, тяжело и неровно дышащий’, ‘вздымающийся, колыхающийся’
Эмтиэкэ иһэ тобус-толору киһи, биир кэм көп-көбүөхтэс. Суорун Омоллоон
Көп-көнө систээх ат өрө хантайан баран кистии турар эбит. Н. Заболоцкай

1) густой, пушистый, мохнатый; көп түү густая шерсть, густой мех; көп түүлээх ыт мохнатая собака; 2) рыхлый; көп буор рыхлая земля # көп түгэх түспүт а) содержимого осталось примерно одна треть; б) он пал духом, он пришёл в уныние.

1) всплывать (на поверхность), плавать (на поверхности); өлбүт балык көбөр мёртвая рыба всплывает; 2) перен. возникать; обнаруживаться; иирээн көптө возникла ссора; урукку дьыалата көптө обнаружились его прежние проделки # сүрэҕим көптө у меня забилось сердце, у меня сердцебиение; тыҥата көптө он запыхался, он тяжело дышит; көбө сүүр = бежать до одышки, до сердцебиения.

a. fluffy; v. to fluff; to rise, to heave; to become stronger (of a disease); to float to the surface; көбүт= v. to make fluff, to make rise